د.جەلال ئەحمەد، ئەندامی بازنەی گفتوگۆ و بەرپرسی بنكەی توێژینەوە و ڕاپرسی لە بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستانە و مامۆستای كۆمەڵناسییە لە زانكۆی سەڵاحەدین-هەولێر، لە گفتوگۆی ئەمجارەی بازنەی گفتوگۆدا «سیستمی خوێندن لە هەرێمی كوردستان» بەمجۆرە دید و تێڕوانین و بۆچوونەكانی خستەڕوو.

 

پەروەردە وەك سیستم بەر لە هەموو شتێك ژمارەیەك بنەما و كۆنتڕۆڵكەرن، كە لە چوارچێوەی پرۆسەی پێگەیاندندا مەعریفە و جۆر شێوازەكانی ڕەفتارنواندن و بەها باڵا كۆمەڵایەتییەكانی كۆمەڵگە لە نەوەیەكەوە بۆ نەوەیەكی دی دەگوازێتەوە و دەبێ بە ئاراستەیەكی ئەرێنییش پەرەیان پێ بدات، بەو هۆیەوەش گەشە بە كەسایەتیی تاك هەر لە منداڵییەوە دەدات و ئامادەی دەكات بۆ ژیان و كاركردن لە داهاتوودا. دواجار و بەو هۆیەوەش پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكانی نێوان تاكەكانی كۆمەڵگە ڕێك دەخرێن.

سیستم و دەزگاكانی پەروەردە هەر بەرپرس نین لە داڕشتنی سیاسەتێكی پەروەردەیی، بەڵكو بەرپرسیشن لە ئیدارەدان و جێبەجێكردنیشی لە كۆی سێكتەر و سیستمەكانی دیكەش. لەم سەردەمەدا، كە بە قەولی كۆمەڵناسێكی وەك دۆركهایم، كۆمەڵگە بووەتە كۆمەڵگەیەكی ئۆرگانیكی و پێشكەوتنە ئابووری و پیشەسازییەكان جۆرێك دابەشكردنی كاری نوێیان هێنایە كایەوە، مرۆڤ بووەتە سەرچاوەی داڕشتنی یاساكان، كە لەنێو جیاوازیی بیروڕاكانیان، ڕوانینێكی نوێ بۆ شێواز و كایەكانی ژیانیان بەرجەستە كردووە، بۆ ڕاستەڕێكردنی كارەكانیشیان، پێویستیان بە چەندین ڕێكاری ئەخلاقیی نوێیە، كە دەبێ لەپێناو ڕاگرتنی نەزمی كۆمەڵایەتییان دەستەبەریان بكەن. بەو هۆیەش كۆمەڵگە دەبێتە كۆمەڵگەیەكی بەدامەزراوەیی بوو، لەو حاڵەشدا دەبێ دامەزراوەكان تا ڕاددەیەكی زۆر پاشەكشێی ڕۆڵی ئایین و خێزانیش لە بواری پەروەردەیی و پاراستنی نەزمی كۆمەڵایەتی پڕ بكەنەوە. لێرەدا ئەو پرسیارە دێتە گۆڕێ، كە ئایا دامەزراوە پەروەردەییەكان بەتایبەت لە شوێنێكی وەك هەرێمی كوردستان توانیویانە ئەم فەراغە پڕ بكەنەوە، لە كاتێكدا بەهۆی كرانەوە بە ڕووی جیهانی دەرەوە و كاریگەریی ئینتەرنێت و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانەوە، بە سیما و شێوازی ڕەفتار و گوفتاری بەشێكی زۆری ئەم نەوەیەوە ڕادیارە، كە پرۆسەی پەروەردە لە چ بارودۆخ و قەیرانێكدایە.

مۆدێلە پەروەردەییە پێشەنگەكان لە جیهانی ئەمڕۆدا تەركیزی سەرەكییان لەسەر هاندان و ئەفراندنی بیركردنەوەی داهێنەرانەیە بۆ داهاتوو، سەرباری ڕۆڵ و كاریگەریی میتۆد و ژینگەی خوێندن، ئامادەیی ڕۆڵی مامۆستاشیان لە پرۆسەی پەروەردەدا بە هەند وەرگرتووە، كە چۆن و بە چ شێوازێك بتوانێ قوتابیان ئاشنای ناوەڕۆك و پەیامە سەرەكییەكانی ناو میتۆدەكانی خوێندن بكات. لەمبارەیەوەش قورسە ئەگەر بڵێین ناوەندەكانی خوێندن لە هەرێمی كورددستاندا وەك پێویست ئەم ڕۆڵەیان بینیوە، لەبەرئەوەی دیار نییە كە ئەم سیستمە دەیەوێ چ جۆرە تاكێك پێ بگەیەنێ و تەبەنی چ جۆرە فەلسەفەیەكی پەروەردە و پێگەیاندنی بۆ ئەم ئەركە كردووە.

 لە فەلسەفەی پەروەردەیەكی نەوعیدا بایەخ بەوە نادرێ چەند كەست كردووەتە خاوەن بڕوانامە، بەڵكو بایەخ بەوە دەدرێت چۆن توانیوتە كەسانێك فێری ئەوە بكەیت چۆن دەتوانن فێر ببن و خەڵكیش لێیانەوە فێری زانست و زانیاری بن، كەچی وەك دەبینین بایەخدانی مامۆستایانی ئێمە زیاتر بەوەیە، كە چۆن بتوانن دنیایەك زانیاریی نێو كتێبەكان لە چەند لاپەڕەیەكی كەمی مەلزەمەیەكدا وەك بزنێس كورت بكەنەوە بە قوتابی بڵێن تۆ ئەگەر تەنیها ئەوەندە بخوێنیت، دەتوانی ببیت بە چی، نەك چی بزانیت، كە ئەمە قوتابی كردووە بە كائینێكی ئالی بە دەست میتۆد و مامۆستاوە، بۆیە كە دێنە زانكۆ توانای خوێندنەوەیان نییە و، بۆ هەڵەچنی وەڵامەكانیشیان لە زانكۆ، مامۆستا دەبێ زەڕەبینێكی پێ بێ و چەند جارێكیش دووبارە وەڵامەكە بخوێنێتەوە تاوەكو بزانێ چییان نووسیوە! ئەمە پێمان دەڵێ پەروەردە نەیتوانیوە مامۆستایەكی پەروەردەكاری شیاو ئامادە بكات، تاوەكو ئەویش نەوەیەك بە دروستی پەروەردە بكات. بۆیە دەڵێم پێش ئەوەی پەروەردە میتۆد بۆ پەروەردەكردنی قوتابی ئامادە بكات، پێویستە بەرنامە و پڕۆژەیەكی كرداریی تۆكمە و ڕێكاری توند پیادە بكەن بۆ ڕێكخستنەوەی ناوەندەكانی خوێندن لەڕێی هێشتنەوە و دامەزراندنی ئەوانەی شیاوی بوون بە مامۆستان. بەداخەوە دەیڵێم بەشێكی زۆر لە مامۆستاكانمان بە پیشە مامۆستان، بەڵام لە مامۆستایەتی تێنەگەیشتوون، یا خۆیان لێ لادەدەن و هەست بە بەرپرسیارێتی ناكەن.

ئەگەر دۆخی ناوەند و كارەكتەرەكانی ناو سێكتەری پەروەردە بەو جۆرە نییە، كە باسم كرد، چۆن پەیان بەوە نەدەبرد، كە نابێ پۆلی زیرەك و بە قسەی ئەوان تەمبەڵەكان لە یەكتری جیا بكەنەوە و زیاتر خۆیان بە زیرەكەكان ماندوو بكەن، لە كاتێكدا پەروەردەی تەندروست ئەوەیە ئاستی دواكەوتووەكان بگەیەنێت بە زیرەكەكان. ستافی ئیداری و پەروەردە دۆست لە ناوەندەكانی خوێندندا، بێدەنگ نابن، لەوەی لێرەو لەوێ خۆراكی قەدەغەكراو و كوالێتیی خراپ و بەسەرچوو دەرخواردی قوتابیان بدرێت، ڕێگە بە خۆی نادات لە چەند شوێنێك لە یەك كاتدا كار بكات و حەقی هیچیان وەك پێویست نەدات. میتۆدێك بڵێتەوە، كە بە زمانێكی ناڕوون و ڕەكیك نووسرابێت و نەك قوتابی، تەنانەت خۆشی هەندێكجار تێی نەگات، لە كاتی كەمتەرخەمی و لاساریكردن لە لایەن هەر قوتابییەكەوە، پەرچەكردارەكان پەروەردەكاری و بنیادنەرانە بن وەك ئەدلەر دەڵێ، هەستكردن بە كەمتەرخەمی لای قوتابیان دروست بكات و هانی هەوڵدانی زیاتری بدات، نەك بە قەولی فرۆید دەڵێ تووشی داڕووخان و بێهیوایی بكات. ئامرازی فێركاریی پێویست بدۆزێتەوە و بەكاریان بهێنێ لە جیاتی ئەوەی هەر ببێتە وەسیلەیەك بۆ گواستنەوەی زانیارییەكانی ناوە كتێبەكان بە كرچوكاڵی.

پێش ئەوەی باسی پێشنیازەكانم بكەم، دەمەوێ بڵێم زۆربەی ئەو قەیرانانەی كۆمەڵگە ڕووبەڕوویان دەبێتەوە، هۆكارەكەی قەیرانی پەروەردەییە، چونكە ئەركی پەروەردە ئەوەیە مرۆڤێكی خاوەن دسپلین و مۆڕاڵ پێ بگەیەنێ، ئەگەر ناوەندەكانی پەروەردە لای ئێمە دسپلینساز بان، گەندەڵی بەو ئاستە نەدەبوو، فۆلۆی تیكتۆكچی و كچە مۆدێلێك هەزاران قاتی چاكسازێكی كۆمەڵایەتی و ئایینی و ڕەسەندۆست و نووسەر و...تاد نەدەبوو، ئەگەر دسپلینساز بان، هێندە قوتابییەكانمان پەنایان بۆ گزیكردن نەدەبرد، هێندە خۆیان لە پەرپرسیارێتی نەدەدزییەوە، دوای خواردنەوەی قاوە و بتڵە ئاوێكیش پاشماوەكەیان فڕێ نەدەدایە سەر شەقام، دوای ئاهەنگی یەكترناسینیان لە زانكۆ، خۆكردانە گۆڕەپانی زانكۆیان لە پاشماوەكان پاك دەكردەوە! بۆیە دەڵێم پێویستە پێداچوونەوەیەكی جددی بە فەلسەفەی پەروەردەیی لە ناوەندەكانی خوێندندا بكرێتەوە، لەوەش گرنگتر وەزارەتی پەروەردە پێش پێگەیاندنی قوتابی، پێوبستە مامۆستا پێ بگەیەنێ، چونكە تەنانەت ئەو سەربازەی ڕۆژانێك لەسەر دەستی مامۆستایەكی شایستەی ژیان بۆ دابینكراو پێگەیەندرابێت، بە نانە وشەكەش هەر ئامادە دەبێت سەربازایەتیی خۆی بكات.