حەیدەر عەبدولڕەحمان

 بەشی دووەم/

لەسییەكان و چلەكانی سەدەی رابردوودا چەند بەرهەمێكی دیكەی وەك (رۆمیۆ و جولێت) لەدەرهێنانی (جۆرج كوكور)ساڵی 1936، هەروەها فیلمی (وەك ئارەزوو دەكەیت) لەدەرهێنانی دەرهێنەری بەریتانی(بول زینەر) و لە نواندنی (لۆرانس ئۆلیڤیە) ئەو سەركەوتنەیان بەدەست نەهێنا كە چاوەڕوانی لێ دەكرا.

هەندێ فیلمی سینەمای بێدەنگ، تا بەرهەمە سینەماییەكانی جەنگی یەكەمی جیهانی و دواتریش، ئەو پێشوازییەیان نەبووە كە پێویستن، ئەویش بەهۆی ئەو كاریگەرییە شانۆییەی بەسەر نواندنی ئەكتەرانەوە هەبووە لەسینەمادا، ئەمەش لەگەڵ سیحری كامێرا و وێنەی سینەماییدا هاوكوف نەبووە، ئەوەتا كاتێ كۆمپانیای (برایانی وارتر) ساڵی 1935 بڕیاری بەرهەمهێنانی زنجیرەیەك كاری سینەماییان دا لە كارەكانی شكسپیر و، بە بەرهەمهێنانی فیلمی (خەونێك لە نیوەشەوی هاوێندا) لەدەرهێنانی (ماكس راینهارد) دەستی پێ كرد، بەڵام سەرنەكەوتنی هەندێ لەو بەرهەمانە نەبووە مایەی ساردبوونەوەی كۆمپانیا و سینەماكاران لە بەرهەمەكانی شكسپیر، بەڵكو لەگەڵ تێپەڕ بوونی سەردەم، بایەخدان بەو بەرهەمانە زێتر لەجاران دەبوونە جێگەی بایەخی ئەوان.

لەسەردەمی نوێشدا، دوای ئەوەی سینەما ساڵی 1927 و بەجێهێشتنی قۆناغی فیلمی بێدەنگ، بەرهەمەكانی شكسپیر گەشەسەندنێكی زۆری بەخۆیەوە بینی.

هەر لەو دەستپێكەوە، تەنانەت لە سەردەمی سینەمای بێدەنگیشدا زێتر لە 500 كار لە شاكارە شانۆییەكانی شكسپیر كران بەفیلم، بەڵام دوای ئەوەی سینەما دەنگی هێناو ساڵی 1929 یەكەم بەرهەمی سینەمایی كە لە شانۆگەرییەكانی شكسپیر بەرهەم هات، فیلمی (راهێنانی پلنگ) بوو لە دەرهێنانی(سام تیلۆر) و نواندنی دوو كەس لە ناودارترین ئەكتەرە ئەمریكییەكانی وەك (ماری بیكفۆرد ودۆگلاس فیربانكس) ی هاوسەری، كە بوو بە پڕبینەرترین فیلمی شكسپیر لەو سەردەمەدا.

سینەماكارانی جیهان بەشێوەیەكی تایبەتی، بایەخیان بە گواستنەوەی دەقەكانی شكسپیر دا بۆسینەما، بەسەدان دەرهێنەر و سینەماكار كەوتنە كاركردن بۆ بەرجەستەكردنی شانۆنامەكان، چەندین وڵاتی جیهان هەریەكەو بەفۆرمێك و ستایلێك كەوتنە بەرهەمهێنانی فیلم لەسەر ئەو شاكارە گەورانەی شكسپیر، كە لەپێشەوەیاندا، دوو لە سینەماكارە هەرە دیارەكانی دنیای شكسپیر بوون بە پێشەنگ بۆ گواستنەوەی ئەو دەقانە بۆ سینەما.

گۆڤاری (تایم) ساڵی 1997 توژینەوەیەكی دوور و درێژی دەربارەی ئەو گەشەسەندنە لەناكاوە بڵاو كردەوە، لەو فیلمانەی لەكارە شانۆییەكانی شكسپیرەوە وەردەگیرێن، بەتایبەت دوای نمایشكردنی فیلمی(رۆمیۆ و جولێت) لە دەرهێنانی (باز لۆرمان) و نواندنی ئەكتەری لاوی ئەو كاتە (لیۆناردۆ دی كابریۆ) .

هەروەها دەركەوتنی چەند فیلمێكی دیكە لەو دەمەدا، لەوانە فیلمی (هاملێت) لە دەرهێنان و نواندنی (كینیس برانا، فیلمی (ریچاردی سێیەم) دەرهێنانی ریچارد لۆنكرین، فیلمی (ئۆتیللۆ) دەرهێنانی (ئۆلیڤەر باركر)،ماكبێس ـ نواندنی (جیسۆن، فیلمی (شەوی دوانزەهەمین) بەنوسخەی بەریتانی و چەند فیلمێكی دیكە.

ماڵپەڕی (IMDB) كە گەورەترین ماڵپەڕی ئەلەكترۆنییە بۆ فیلمە جیهانییەكان، دەركەوتووە كە لە ئەرشیفی ئەو سایتەدا زیاتر لە 2000 كاری سینەمایی لە شاكارەكانی شكسپیرەوە وەرگیراون و كراون بەفیلمی سینەمایی، بەمەش شكسپیر بەچانسترین مرۆڤە لەسەر رووی زەویدا كە كارەكانی بەو ئاستە بەرزە جیهانییە بكرێت بەفیلم، وەك بەرهەمەكانی:

1- دەرهێنەر و ئەكتەر و بەرهەمهێنەری گەورەی بەریتانی (لۆرانس ئۆلیڤیە) لە چلەكانەوە دەستی كردووە بە كاركردن بۆ سینەماو، چەندین بەرهەمی نایابی شكسپیری گواستەوە بۆ سینەما، هەر لە چلەكانی سەدەی رابردوو لەساڵی (1948) هاملێتی پێشكەش كردو، خۆی رۆڵی سەرەكیی تێدا بینی، لە پەنای ئەو فیلمەوە خەڵاتی ئۆسكاری بەدەست هێنا، پاشان زنجیرەیەكی دیكەی لە شاكارەكانی شكسپیر كرد بە فیلم، لەوانە (هنری پێنجەم، ریچاردی سێیەم و چەندینی دیكە.

2- دەرهێنەر و ئەكتەرو بەرهەم هێنەری ناوداری ئەمریكی(ئۆرسۆن ویلز) كە چەندین شاكاری شكسپیری مەزنی كردووە بەفیلم لەوانە:(ماكبیس ـ 1948) و (ئۆتیللۆ) لەساڵی 1952 .

ئەنسكلۆپیدیاكان ئەوەیان دەرخستووە كە شكسپیر خاوەنی زۆرترینی ئەو بەرهەمە ئەدەبییانەیە، كە بۆ سینەما سوودییان لێ وەرگیرابێت و، خۆی لە زیاتر لە 500 بەرهەمی سینەمایی دەدات، بەڵام پێگەی (زانیاریی سینەمای جیهانی) لەو ژمارەیە زێتر تێدەپەڕێنێ و، پێی وایە ئەو ژمارەیە لەگەڵ فیلمە بێدەنگەكان دەگاتە هەزار بەرهەم، توێژەر و رەخنەگرەكان لەو دیاردەیەیان كۆڵیوەتەوە كە بۆچی شكسپیر بووەتە خاوەنی ئەو ژمارە پێوانەییە، ئەوان پێیان وایە زۆر هۆكار هەن، لەوانە دوو توخمی هەرە سەركی هەن:

یەكەمیان: بایەخدانی زۆری نووسەر بەحاڵەتە درامی و دەروونییەكانی كاراكتەرەكانی، هەر لە حاڵەتە گەورەكانەوە تا بچووكترین و ورترین حاڵەت، لە هەر بابەتێكدا كە ئەو هەڵی بژاردووە، ئیدی كۆمێدی بێت، یان تراژیدیا، یانیش مێژوویی.

 دووهەمیان: شكسپیر خۆی پیاوی شانۆ بووە بەمانای تەواو، ئەو خۆی لەكاتی نمایشكردندا دەچووە ناو بینەر و چاودێریی ئەو حاڵەتانەی دەكرد كە بینەری دەوروژاند، بەمەش رەگەزەكانی خواستی بینەری دیاری دەكرد و دەیزانی بینەر چی دەوێت، بەو شێوەیەی كە عەقڵ و دەروونی بینەر ئارەزووی دەكات، بۆ رۆژی دوایی دەسكاریی دەكردن.

كەس بیری بۆ ئەوە نەدەچوو كە رۆژێ لە رۆژان شانۆگەرییەكانی شانۆكاری گەورەی جیهانی (شكسپیر 1564 ــ 1616) دەبێتە توخمێكی بنەڕەتی بۆ دەوڵەمەند كردنی سینەما.

نامۆ نییە كە شكسپیر بلیمەتی سەردەمی خۆی و سەردەمی ئێمەو هەموو سەردەمەكانی دوای ئێمەش بێت.

شكسپیر هەر تەنیا شاعیر نەبووە، بەڵكو بلیمەتێكی گەورەی بواری شانۆ بووە، ئەو شانۆی بۆ ئەوە نەنووسیووە كە بخوێندرێتەوە، بەڵكو بۆ ئەوەی نووسیووە خەڵكی راستەوخۆ لەسەر شانۆ لەگەڵیاندا بهەژێت.

خودی خۆی كاتێ لەبەردەم شانۆگەرییەكانی خۆیدا دادەنیشت و هەستی بینەری دەخوێندەوە، لەو نهێنییانە دەگەیشت كە بینەر دەوروژێنێت و، ئەوەش كە بینەر دەڕوخێنێت، بۆیە لە رۆژانی دواتردا هەندێ دیالۆگ و دیمەنی دەسڕییەوە و هی دیكەی لەشوێنیدا دادەنا، بەو شێوەیەی كە بینەر لێی رازی بن، ئەم خوێندنەوەیەی بۆ بینەر، توخمێك بوو لە توخمە كاریگەرەكانی شكسپیر.