بیرمەند و ئەكادیمیكارانی ئەمریكا دەڵێن: بەڵێ! تێڕامان و شیكردنەوەی بەیاننامەیەكی گرنگ و مەترسیداری رۆشنبیر و ئەكادیمیكارانی ئەمریكا

 

 پێشەكییەكی پێویست

سەرسامبوون بە ئەزموونی ئەمریكا و نموونە دیموكراسییەكەی كۆنە و، بۆ سەرەتاكانی دامەزراندنی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا دەگەڕێتەوە، ئەوەندە بەسە كە ئاماژە بۆ كتێبێكی گرنگی مێژوونووسی شۆڕشی فەرەنسی (ئەلیكسی دی تۆكفیێل1805-1859) بكەین، بە ناونیشانی (دیموكراسی لە ئەمریكا – كە لە نێوان ساڵانی 1835-1840 نووسیویەتی) كە تێیدا ستایشی ئەم ئەزموونەی كردووە.

دیموكراسی لە ئەمریكا پڕۆسەیەكی دینامیكی بووە و، بە تێپەڕبوونی كات پەرەی سەندووە، بەڵام چەند نیشانەیەكی تێدا دەركەوتووە، بەڵگەن بۆ ئەوەی كە لە قەیرانێكی مەترسیداردایە، (بەیاننامەی نیگەرانی) كە لەم وتارەدا باسی دەكەین، ئاماژەی بەم لایەنە كردووە.

(I)

ئایا دیموكراسیی لیبڕاڵی هەڕەشەلێكراوە؟ ئایا جێبەجێكردنی دیموكراسی لە هەموو شوێنێك پێویستە؟ ئایا دەكرێ دیموكراسی لە پۆپۆلیستی و ركابەرانی دژە دیموكراسی رزگار بكرێت؟ ئایا نموونەی چین ئەلتەرناتیڤی دیموكراسیی رۆژئاوایە؟ سەركردایەتیی ئەمریكیی جیهانی چی بەسەر هاتووە؟ ئایا دەكرێ یەكێتیی ئەوروپا ببێتە نموونەیەك بۆ جیهان؟

ئەمانە چەند پرسیارێكن كە بە درێژایی ساڵانێك قسەو باسیان لەسەر كراوە، ماوەیەكی كەمیش نییە بیرمەند و توێژەرانی زانستی سیاسەت و فەلسەفەی سیاسی، گوزارشت لە نیگەرانی و ترسی خۆیان دەكەن، لەبارەی ئەو مەترسییانەی رووبەڕووی دیموكراسی بوونەتەوە، بەتایبەتیش لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، دوای یاخیبوونە مەترسیدارەكە و، ئەو هێرشەی كرایە سەر بارەگای كاپیتۆڵ لە واشنتۆن لە رۆژی شەشی كانوونی دووەمی رابردوو.

كلاری ستافۆرد (Clarry Stafford) كە شارەزایەكی نێودەوڵەتیی ئەمریكا و دۆستی نزیكی كوردە، لە كۆمێنتێكی گرنگیدا لەسەر ئەو بەیاننامەیە ئەمەی نووسیوە: «بە دەگمەن ئەكادیمیكاران دەربارەی كێشە گەورەكان كۆكن، بە گشتی دوودڵیش دەبن لە خزانە نێو ململانێی سیاسی، لە میانی واژۆكردنی بەیاننامە گشتییە بە كۆمەڵەكاندا».

زیاتر لە 100 توێژەری بواری دیموكراسی واژۆیان لەسەر «بەیاننامەی نیگەرانی Statement of Concern»  «كرد، ئەمەش بەیاننامەیەكی بەهێزە كە لە سەنتەری توێژینەوەی New America دەرچووەو، تێیدا هۆشدارییان داوە لەو هەڕەشە مەترسیدارانەی رووبەڕووی دیموكراسیی ئەمریكی بوونەتەوە، كە جووڵانەوەی (movement) (دزیی رابگرن/ درۆ گەورەكە Stop the Steal/Big Lie) هانی داوەو لە یاخیبوونەكە رۆژی شەشی كانوونی دووەم گەیشتە ترۆپك، كاریگەریی هەڕەشەئامێزی سەر دیموكراسییەتی ئەمریكا زۆر مەترسیدارە.

(II)

چوارچێوەی گشتییە فیكرییەكەی بەیاننامەكەی رۆشنبیرە ئەمریكییەكان

بەیاننامەی نیگەرانی

هەڕەشەكان بۆسەر دیموكراسیی ئەمریكی و پێویستبوون بە پێوەرە نیشتمانییەكانی دەنگدان و بەڕێوەبردنی هەڵبژاردنەكان

1- پێشەكی

بەیاننامەكە لە سەروەختێكدا دەرچووە، كە پەرلەمانەكانی زۆربەی ویلایەتەكانی ئەمریكا پاڵپشتیی ئەو یاسایانە دەكەن كە رێگرن لە گەیشتن بە دەنگدان، لە هەندێ دۆخیشدا دەسەڵات لە بەرپرسانی هەڵبژاردنەكانی خۆجێیی و ویلایەت دادەماڵێت، بۆ بەرژەوەندیی ئەو پەرلەمانەی كە زیاتر مۆركێكی حزبی بەسەریدا زاڵە.

لە نێوان ئەوانەی كە واژۆیان لەسەر بەیاننامەكە كردووە ( كە لە 9/6/2021 تازەكراوەتەوەو زیاتر لە 250 پرۆفیسۆر و ئەكادیمیكار واژۆیان لەسەر كردووە) ئەكادیمیكاران هەن و، زۆربەیان شارەزا و پڕۆفیسۆرن لە زانستە سیاسییەكان و حكومەت لە نێو كۆمەڵێكی فراوانی كۆلیج و زانكۆكان لە سەرتاسەری ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا(USA)، لەوانەش زانكۆكانی نۆتردام و مینیسۆتا و دیوك و یوتا و ڤرجینیای رۆژئاوا و حەوتیشیان لە زانكۆی هارڤارد ناودارترینیان Francis Fukuyama of Stanford، Robert Putnam، Steve Levitsky، and Pippa Norris of Harvard.

(بەیاننامەی نیگەرانی) لە نێو ویلایەتە یەكگرتووەكان و لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بووە جێی بایەخی هەندێك لەمانە، پرۆفیسۆر Levitsky لە زانكۆی هارڤارد، كە گەنگەشەی بەیاننامەكەیان كرد لە میانی گفتوگۆیەكی تایبەتدا NPR-WBUR ON POINT podcast كە 47 خوولەكی خایاند، لەسەر ئەم لینكەی خوارەوە:

NPR WBUR

9 June 2021

https://www.wbur.org/onpoint/2021/06/09/solutions-to-fix-a-democracy-at-risk

[podcast]

Democracy At Risk: Scholars Offer Warnings and What Can Be Done

گفتوگۆكە بەم كۆمێنتەی بەڕێوەبەرەكەی دەستی پێ كرد، كە گوتی: «واژۆكارانی سەر بەیاننامەكە دووپاتی دەكەنەوە، كە (ئێستا سەرتاپای دیموكراسییەكەمان لە مەترسیدایە)، ئەمانە وشەی نائاسایی زیاتر لە 100 زانای شارەزایە لە مێژووی هەرەسهێنانی دیموكراسی لە سەرتاسەری جیهاندا، ئێستا دێن هۆشیاریی دەدەن لەوەی كە رەنگە ویلایەتە یەكگرتووەكان بگۆڕێت بە سیستەمێكی سیاسی، كە بەتەنگ «كەمترین ئاستی ئەو مەرجانەوە» نەیەت، كە پێویستن بۆ ئەنجامدانی هەڵبژاردنێكی ئازادو بێگەرد، دواتر گوێ لە هۆشیاری و چارەسەرەكانیان دەگرین.»

2- چوارچێوەی فیكریی بەیاننامەكە

بەیاننامەكە بەم رستە گرنگ و مەترسیدارەی خوارەوە دەستی پێ كرد، كە بیانووی بنەڕەتی بەدەستەوە دەدات بۆ دەركردنی بەیاننامەكە: «ئێمە لە خوارەوە كە واژۆمان كردووە، توێژەرین لە بواری دیموكراسیدا، ئەوانەی بە نیگەرانییەكی زۆرەوە چاودێریی ئەو هەرەسهێنانەی ئەم دواییەی هەڵبژاردنەكانی ئەمریكا و دیموكراسیی لیبڕاڵییان كردووە، بە دیاریكراویش، ئێمە بە نیگەرانییەكی قووڵەوە چاودێریی پەرلەمانەكانمان كرد لە ویلایەتەكان، كە كۆمارییەكان لە سەرتاسەری وڵات بەڕێوەی دەبەن، لەم مانگانەی دواییدا بە پێشنیاركردن، یان جێبەجێكردنی ئەوەی كە ئێمە پێمان وایە گۆڕانكاریی ریشەیین لە رێوشوێنە بنەڕەتییەكانی هەڵبژاردن، وەك وەڵامێك بۆ ئەو بانگەشە بێ بنەمایانە و بە ئەنقەست رووخێنەرانەی پەیوەستن بە هەڵبژاردنە دزراوەكانەوە، ئەم دەستپێشخەرییانە بە شێوەیەكی دەستەجەمعی، كار دەكەن لەسەر گۆڕینی زۆرێك لە دەوڵەتان بۆ سیستەمگەلێكی سیاسی، كە كەمترین ئاستی مەرجەكانی هەڵبژاردنی ئازاد و بێگەرد بەدی ناهێنن، دواجار، ئێستا سەرتاپای دیموكراسییەكەمان لە مەترسیدایە.»

لەسەر بنەمای ئەم پێشەكییەش، پرەنسیپەكانی بەیاننامەكە داڕێژران، كە لە خوارەوە پوختی دەكەینەوە:

1- كاتێك دیموكراسی هەرەس دێنێت، توندوتیژی و گەندەڵی گەشە دەكەن.

2- ئەو هەرەسهێنانە دۆخی خۆشگوزەرانی و دامەزراوە و پێوەرەكان لەبار دەبات، دواتر پێگەی ئایندەی نیشتمانی و هێز و توانای ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا لە ركابەرییكردنی جیهاندا، رووبەڕووی مەترسی دەكاتەوە.

3- گۆڕانكارییە یاساییەكان لە ویلایەتەكاندا بە شێوەیەكی مەترسیدار سەردەكێشن بۆ بە سیاسیكردنێكی مەترسیداری پڕۆسەی بەڕێوەبردنی هەڵبژاردن و تێپەڕاندنی ئەنجامەكانی هەڵبژاردن، لەسەر بناغەی بانگەشەی بێ بنەما، ئەوان هەوڵیش دەدەن كە ئاستەنگ بخەنە بەردەم گەیشتن بە كارتی دەنگدان، كە ئەمەش پرەنسیپی بنەڕەتییە، كە ماف بە هەموو هاووڵاتیانی تەمەن یاسایی دەدات لە ئەمریكا، كە بەشداریی لە دیموكراسییەكەماندا بكەن.

4- پەرلەمانەكان لە ویلایەتەكاندا دەستپێشخەرییان كردووە كە سنوورێك بۆ شێوازەكانی دەنگدان دابنرێت، كە لە ئێستادا ئەو بازنانەی هەڵبژاردن پەسەندیان دەكەن كە دیموكراسییان هەیە، وەك دەنگدانی پێشوەختە و دەنگدان لە رێی پۆستە.

5- یاسادانەران لە ویلایەتەكاندا كە پشتگیریی ئەم گۆڕانكارییانە دەكەن، ئاماژەیان كردووە بۆ ئەوەی (بێگەردیی هەڵبژاردنەكان) زۆر پێویستە، لەگەڵ پێویستبوون بە دڵنیایی لەوەی كە ئەم هەڵبژاردنانە بێگەردن و دوورن لە ساختەكارییەوە.

6- دیموكراسی لەسەر چەند توخمێكی دامەزراوەیی و پێوانەیی دیاریكراو و جێگیرە، پێویستە هەڵبژاردن بێ لایەنانە و دادپەروەرانە بەڕێوەبچێت، پێویستە هەموو هاووڵاتییەكی شیاو، بە بێ تەگەرە، مافی یەكسانی لە دەنگداندا هەبێت و، كاتێكیش هەڵبژاردن دەدۆڕێنن، پێویستە حزبە سیاسییەكان و پاڵێوراو و لایەنگرانیان ئامادە بن ئەو دۆڕاندنە قبووڵ بكەن و، ددان بە شەرعییەتی ئەنجامەكەدا بنێن، رەتكردنەوەی ئەنجامی هەڵبژاردنەكان و دەركردنی یاسای دژ بە دیموكراسیی پەیڕەوكراو، لە هەندێ ویلایەت پێشێلكردنی ئەم پرەنسیپانەیە، وردتر، ئەم رێكارانە پرسیار دەورووژێنن سەبارەت بەوەی كە ئایا ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا وەك وڵاتێكی دیموكراسی دەمێنێتەوە؟، بەو پێیەی ئێمە توێژەرین لە بواری دیموكراسیدا، بە هەموو گوزارشتێك پرۆتستۆی ئەم كردەوانە دەكەین، لەبەر ئەوەی ناپاكییە بەرانبەر كولتووری بەهاداری دیموكراسیمان.

7- كاریگەرترین چارەسەر بۆ ئەم یاسا دژ بە دیموكراسییانە لەسەر ئاستی ویلایەتەكان، بریتییە لە كاری فیدڕاڵی بۆ پاراستنی گەیشتنی یەكسانیی هەموو هاووڵاتییەك بە دەنگدان و، دڵنیایی هەڵبژاردنێكی ئازاد و بێگەرد، بۆیە پێویستە یاسای فیدڕاڵی جارێكی دیكە دڵنیایی ئەوە بدات كە مافی دەنگدانی هاووڵاتیانی ئەمریكا بە شێوەی یەكسان بێت، ئەمەش بە شێوەیەكی فراوان وەك پرەنسیپێكی بنەڕەتیی بێگەردی هەڵبژاردن لە دیموكراسییەكانی جیهاندا ددانی پێدا نراوە.

8- یاسای تازەی مافی دەنگدان بە پێویست دەزانرێت، بەڵام ئەمە بە تەنیا بەس نییە، بێگەردیی هەڵبژاردنی راستەقینە پێویستی بە كۆمەڵە پێوانەگەلێكی نیشتمانی هەیە، كە پیرۆزی و بێلایەنیی بەڕێوەبردنی هەڵبژاردن دەستەبەر دەكات، لە پاڵ دڵنیاییدان بەوەی كە هەموو دەنگدەران دەتوانن مافی خۆیان بە ئازادی لە دەنگدان پیادە بكەن، رێگە لە دەستێوەردانی حزبی لە دابەشكردنی بازنەكانی هەڵبژاردن بگیرێت، كە جیاكارییەكی نادادپەروەرانە دەدرێتە حزبە دەسەڵاتدارەكان، لە پرۆسەی نەخشەكێشانی بازنەكانی هەڵبژاردن، هەروەها مۆراڵ و سامان لە سیاسەتدا رێك بخات.

9- هەمیشە وا چاكترە كە چاكسازییە سەرەكییەكانی دیموكراسی لە هەردوو حزبەوە بێت، بۆ ئەوەی شەرعییەتێكی فراوانتر بە گۆڕانكاری بدرێت.

10- هاندانی ئەندامانی كۆنگرێس كە ئەوەی پێویستە بیكەن، لەوانە وەلاوەنانی درێژكردنەوە و دواخستن لە پێناو تێپەڕاندنی دەنگدانی نیشتمانی و پێوانەكانی بەڕێوەبردنی هەڵبژاردن، كە دەنگدان بۆ هەموو ئەمریكییەكان بە یەكسانی دەستەبەر دەكات، هەروەها نەهێڵن پەرلەمانی ویلایەتەكان دەستكاریی رێساكان بكەن، لەپێناو ئەوەی بە ئارەزووی خۆیان ئەنجامەكە رابگەیەنن، لە بنەڕەتدا دیموكراسییەكەمان لە مەحەكدایە، مێژووش حوكم دەدات بەسەر ئەو كارەی كە لەم چركەساتەدا ئەنجامی دەدەین.

3- شرۆڤەكردنی بەیاننامەكە لەلایەن هەندێك لە واژۆكارانەوە

هەندێك لەوانەی واژۆیان لەسەر بەیاننامەكە كردووە، روونیان كردەوە كە كاتی ئەوە هاتووە بچنە پاڵ ئەو هەڵمەتە نیشتمانییەوە، هەروەها روونیان كردەوە كە ئەو ئاستەنگانەی ئێستای بەردەم دیموكراسی لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا هەڵدەسەنگێنن، لەوانە:

ئارچۆن فونگ Archon Fung   پڕۆفیسۆری زانستی سیاسەت لە زانكۆی هارڤارد:

تەحەددای پاراستنی دیموكراسییەكەمان، رای خۆی بەم شێوەیە روون دەكاتەوە:

دیموكراسیی ئەمریكی رووبەڕووی دوو هەڕەشەی دەسەڵاتخوازی دەبێتەوە، یەكەمیان پشتگوێخستنی بەئەنقەستی راستیی ئەنجامەكانی دیموكراسی لە لایەن دۆڕاوەوە. ئەمەش (درۆ گەورەكە)یە كە دۆناڵد ترەمپ و كەسانی دیكە كردیان، بەوەی كە جۆ بایدن بە شێوەی شەرعی لە هەڵبژاردنەكاندا نەیبردووەتەوە، لە ئێستادا یەك لەسەر سێی ئەمریكییەكان پێیان وایە كە ئێمە بە كردەنی لە سایەی حكومەتێكی ناشەرعیدا، بە سەرۆكایەتی بایدن، دەگوزەرێین، جیاوازیی مەترسیداری (درۆ گەورەكە) لەوەدایە كە پاساو بۆ داڕمانی overturning ی دیموكراسی دێنێتەوە، لەپێناو داكۆكی لێ كردندا.

هەڕەشەی دووەمی ستەمكارانە، بریتییە لە لادان لە رێساكانی دیموكراسی، دیموكراسییە بچووكەكان هەوڵ دەدەن لە رێی دەنگدان و هەڵبژاردنەوە گۆڕانكاری ئەنجام بدەن، ئەمەش لە پێناو فراوانكردنی پرۆسە ئازاد و دادپەروەرەكانی پەیوەست بە ركابەریی سیاسی و هەڵبژاردنی دەنگدەران و، بەشداریكردنی تەواو، كە لەسەر دەنگدەران پێویستە سیاسەتمەداران هەڵبژێرن، نەك بە پێچەوانەوە. دەسەڵاتخوازان رێسا سیاسییەكان دادەڕێژنەوە بە مەبەستی ئەوەی دەسەڵاتی سیاسییان بەهێزتربكەن، یاساداڕێژەران لە زۆر ویلایەت یاسا دەردەكەن، بۆ ئەوەی دەنگدان قورستر بكەن، لە پێناوی ئەوەی هەڵوێستی سیاسییان پتەوتر بكەن.

درۆ و دەستكاریكردن هەر لە سەرەتاوە بەشێك بووە لە كۆمارەكەمان، بەڵام هەڕەشە بۆ سەر سەلامەتیی دیموكراسییەكەمان لە ئێستادا بەراورد بە دەیەكانی دیكە گەورەترە، بێ سیستەمێكی ئازاد و دادپەروەریی هەڵبژاردن، ئەو دەسەڵاتەی كە سیاسەتمەدارە حزبییەكان پیادەی دەكەن، شەرعییەتی دیموكراسییان نییە، بۆیە لە پێناو پاراستنی دیموكراسییەكەماندا پێویستە لەسەر ئەمریكییەكان لە هەموو بوارەكانی ژیاندا، لە پەروەردەكاران و بزنێسكاران و فەرمانبەرانی گشتی و دیموكراسییەكان و كۆمارییەكان، بە بێ جیاوازی، بەرپرسیارێتیی مەدەنییان پیادە بكەن، بۆ پاڵپشتیكردنی هەڵبژاردنێكی ئازاد و بێگەرد و بەرهەڵستیكردنی ئەو هەوڵە ترسناكانەی كە دەبنە هۆی شكستپێهێنانی هەڵبژاردن.

ئەلكسێندەر كیسار Alexander Keyssar پڕۆفیسۆری مێژوو لە زانكۆی هارڤارد: «دیموكراسییەكەمان لە مەترسیدایە و تەنیا حكومەتی فیدڕاڵی (بە پاڵپشتییەكی میللیی سازدراو ) دەتوانێت بیپارێزێت»

رای خۆی بەم شێوەیە روون دەكاتەوە:

ئەوەی مایەی سەرسامی نییە، ئەوەیە كە ترسە كۆنەكانم لەمەڕ دروستیی دیموكراسیی ئەمریكی لە ماوەی چوار ساڵی ئیدارەی ترەمپ قووڵ بوونەتەوە، بەڵام زەنگی ئاگاداركردنەوە بە دەنگێكی بەرز و بە مكوڕییەكی زۆرەوە لێ درا، دوای هەڵبژاردنەكانی 2020 سەرۆكی پێشوو تەنیا ئەنجامی هەڵبژاردنەكانی رەت نەكردەوە، بەڵكو خۆی و هاوپەیمانەكانی چالاكانە هەوڵی تێكدانی پرۆسەی راستاندنی هەڵبژاردنەكانیان دا، مەبەست ئەنجامی هەڵبژاردنەكانە لەسەر ئاستی ویلایەت و جارێكی دیكەش لە كۆنگرێس.

ئەوەی مایەی نیگەرانییە (یان لە نیگەرانی زیاترە)، ئەوەیە كە زۆرینەی كۆمارییەكان ئەو رێكارانە دەگرنەبەر، كە دەبنەهۆی ئەوەی دەنگدان قورستر بێت و دەسەڵاتیان بەشێوەیەكی نادیموكراسییانە بەهێز بكەن، لە میانی دەستكاریكردنی پرۆسەی دابەشكردنی بازنەكانی هەڵبژاردن، ئەوان هەوڵیش دەدەن شەرعییەت لە بەرپرسانی حكوومیی ناوخۆیی داماڵن و بیانترسێنن، هەروەها رێگە بە پەرلەمانە حزبییەكان بدەن، ئەنجامەكانی هەڵبژاردن هەڵوەشێننەوە.

راستییەكەی، ئەوان هەوڵ دەدەن ئەو لەمپەرانە هەڵوەشێننەوە كە نەیانهێشت هەڵبژاردنەكان ئاژاوەی تێ بكەوێت، ئەمانە گۆڕانكاریی رێكاری و رۆتینی نەبوون، لۆژیكی ئەو بەیاننامەیەی كە واژۆمان كرد، راستەوخۆ لەم راستییانەدا سەرچاوە دەگرن، دیموكراسییەكەمان لە مەترسیدایە و تەنیا حكومەتی فیدڕاڵی (بە پاڵپشتییەكی میللی سازدراو) دەتوانێت بیپارێزێت، هەروەك لە ساڵانی شەستەكاندا ئەمە دروست بوو، كاتێك یاسای مافی دەنگدان تێپەڕێندرا، ناكرێ پشت بە حكومەتەكانی ئەو دەوڵەتە پارێزگاریخواز و دژە دیموكراسییانە ببەسترێت، بۆ ئەوەی خۆیان چاك بكەن، هەروەها ناكرێت پشت بە پەرلەمانی ویلایەتەكان ببەسترێت، كە لە بازنەكانی هەڵبژاردن دەستكارییان تێدا كرد، بە مەبەستی پاشگەزبوونەوە لە پرۆسەكانی دەستكاریكردن، كاری فیدڕاڵی كارێكی حەتمییە.

بەڵام رێوشوێنە فیدڕاڵییەكان تەگەرەی تێ دەخەن، تەنانەت قەدەغەش كرا، لە رێی رێسای درێژكردنەوە و دواخستن لە ئەنجومەنی پیران، كە رێسایەكی كۆنە و، مێژووییەكی نیگەرانكاریی هەیە و، نابێتە هۆی باشتركردنی گفتوگۆكان لە ئەنجومەنی پیراندا، بەڵام رێگە بە كەمینییە حزبییەكان دەدات، حەز و ئارەزووی زۆرینە خەفە بكەن.

پیپا نۆریس Pippa Norris پڕۆفیسۆری زانستی سیاسەت لە زانكۆی هارڤارد:

 متمانەی جەماوەر بە شەرعییەتی دیموكراسی لە مەحەكدایە

«بەشێوەیەكی زۆر روون دەركەوتووە كە گرتنەبەری رێكاری خێرا پێش هەڵبژاردنی نوێكردنەوەی نیوەیی ساڵی 2022 پێویستە، بۆ رووبەڕووبوونەوەی پەرەسەندنەكانی ئەم دواییە».

بە هیچ شێوەیەك هەڕەشە مەترسیدارەكان بۆ سەر دیموكراسی و هەڵبژاردنەكان تەنیا لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكادا كورت نابێتەوە، بڵاوبوونەوەی دوورودرێژی دیموكراسییەكان (شەپۆلی سێیەم) لە هەموو جیهاندا لەوەتەی ناوەڕاستی حەفتاكان و نزیكەی ساڵی 2005 وەستاوە، لەو كاتەوە كە زانایان سەرنجیان دا، نیشانەكانی پاشەكشەی دیموكراسی لە هەڵكشاندان و ستەمیش لە زۆر وڵات پەرەی سەندووە.

هەروەها بە هیچ شێوەیەك كێشەكانی دیموكراسیی ئەمریكی كێشەی نوێ نین، بە پێچەوانەی كۆمێنتە میللییەكان، زۆربەی نیشانەكانی هەرەسی دیموكراسی لە ئەمریكا، لە ماوەی ساڵانی ئۆبامادا بە روونی دیار بووە، وەك بە بنبەست گەیشتنی بەردەوام لە نێو كۆنگرێس و قووڵبوونەوەی جەمسەرگیریی كولتووری و رۆڵی گەندەڵگاریی پارەی رەش لە سیاسەتدا، لەگەڵ ئەمەشدا، ئاستی پاشەكشە لە ماوەی چوار ساڵی رابردوودا خێرا بووە، شانبەشانی هێرشەكان بۆ سەر هۆیەكانی راگەیاندن، هەروەها مەترسییەكانی سەر بێلایەنیی دادگاكان، هاوكات لاوازیی رۆڵی كۆنگرێس وەك رێكخەر و هاوسەنگی چالاكی دەسەڵاتی جێبەجێكردن.

 

رۆبێرت پوتنام Robert Putnam پڕۆفیسۆر لە سیاسەتی گشتی لە زانكۆی هارڤارد: دیموكراسیی ئەمریكی بەرەوڕووی دۆخی لەناكاو دەبێتەوە، كە هەڕەشە لە ژیان دەكات

رزگاركردنی دیموكراسیی ئەمریكی لەو قەیرانەی ئێستای، بە بۆچوونی من و هاوڕێكانم مەسەلەی چەند مانگێكە، تەنانەت چەند رۆژێكە.. كاتمان نییە بەفیڕۆی بدەین.

ئەمڕۆ قەیرانی دیموكراسی ئاكامی نەخۆشییەكە، كە بە هێواشی و بە شێوەیەكی هەستپێنەكراو دەستی پێ كرد، بەڵام ئێستا جەستەی سیاسیی ئەمریكا دەخاتە مەترسییەوە، وەك نەخۆشییەكی مەترسیدار بۆ چەند ساڵێك لە جەستەی نەخۆشەكە پەرەدەسەنێت، بەڵام لە ناكاودا دەتەقێتەوەو هەڕەشە لە ژیان دەكات، بۆیە لە قەیرانە پزیشكییەدا، بۆ رزگاركردنی نەخۆشەكە پزیشكان زۆر چارەسەر پێشنیار دەكەن، ئەمەش ئەو كارە بوو كە گرووپەكەمان ئەنجامی دا، كە لە 100 كەس پێك دێت، لەگەڵ جەختكردنەوە لە سەر چاكسازییە دامەزراوەییەكان لە چەند مژارێكدا، وەك مافی دەنگدان و بەڕێوەبردنی هەڵبژاردن و درێژكردنەوەو دواخستن، بۆیە هەموومان كۆكین لەسەر ئەوەی كە چاكسازی پێویستە و كارێكی بە پەلەیشە.

وڵاتەكەمان لە تەنگژەدایە، ئەمەش پەیوەستە بە تاكە شتێك كە ئەمریكییەكان لەسەری كۆكن، لە رۆژی دانانی سەرۆك لە 2021 دەبینین كە 67%ی ئێمە گوتمان كە ئەمریكا لەسەر «ڕێچكەیەكی هەڵە» بووە، بەرانبەر 23% كە گوتیان ئێمە بە ئاراستەیەكی «راستدا دەڕۆین».

(III)

شرۆڤەكردن و هەڵسەنگاندن

ئەو بیرۆكانەی لە بەیاننامەكەدا هاتوون بە ئاشكرا ئاماژە بۆ دۆخێكی (نیگەرانی و ترس) لە واقیع و ئایندەی دیموكراسی دەكەن، لە ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا USA، و بەو پێیە لە جیهانی رۆژئاوا بە شێوەیەكی گشتی.

كەی دیموكراسی لە مەترسیدا دەبێت؟

هەروەك بەیاننامەكە ئاماژەی پێ دەكات، هەندێ ئاماژە هەن بەڵگەن سەبارەت بە قەیران و چارەنووسی دیموكراسی، لەوانە:

نیگەرانییەكی زیاد سەبارەت بەو هەرەسەی ئەم دواییەی هەڵبژاردنەكانی ئەمریكا و دیموكراسیی لیبڕاڵی، هەروەها هەرەسهێنانی دیموكراسیی پەیوەست بە زیادبوونی توندوتیژی و گەندەڵی، هێز و توانای ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا USA و دامەزراوەكانی دەخاتە مەترسییەوە، ئەمەش كاریگەریی دەبێت بۆسەر پێگە نێودەوڵەتییەكەی.

ڕۆڵی پەرلەمان لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لە دەركردنی یاساكان كاریگەری لە سەر پاك و بێگەردیی هەڵبژاردنەكان هەیە، ئەركی كاری فیدڕاڵییە كە پارێزگاری لە گەیشتنی هەموو هاووڵاتیان بۆ دەنگدان بە یەكسانی و دەستەبەركردنی هەڵبژاردنێكی ئازادو بێگەرد بكات، فراوانكردنی دەسەڵاتی تێپەڕاندنی ئەنجامەكانی هەڵبژاردن بەپێی بانگەشەی بێ بنەما، هەوڵدان بۆ كۆتكردنی گەیشتن بە دەنگدان، بۆیە، بەیاننامەكە بە پوختیی دەڵێت: ئەوەی داواكراوە بریتییە لە «كۆمەڵێكی گشتگیری پێوانە نیشتمانییەكان، كە پیرۆزی و سەربەخۆیی بەڕێوەبردنی هەڵبژاردنەكان دەستەبەردەكەن، بە شێوەیەك كە هەموو دەنگدەران بتوانن ئازادانە مافی خۆیان لە دەنگدان پیادە بكەن، هەروەها رێگە بگرێت لە دەستتێوەردانی حزبی، كە جیاوازییەكی نادادپەروەرانە دەداتە حزبە باڵادەستەكان لە ویلایەتەكان، لە رووی پرۆسەی نەخشەكێشانی بازنەكانی كۆنگرێس و رێكخستنی مۆڕاڵ و دارایی لە سیاسەتدا.»

بەیاننامەكە بە شێوەیەكی نائاسایی گوزارشت لە هەستگەلێكی توندی كۆمەڵێك زانا دەكات، ئەوانەی هەمیشە پێیان باشە راكانیان بە زمانێكی خۆپارێز دابڕێژن.

ئەمڕۆ بەیاننامەكە پەنجەی تۆمەت درێژ دەكات و نموونەیەكی بەهێزی ئەكادیمیكارانەیە كە لە پێشەوەن و بە ئاشكراش قسە دەكەن.

مایكل كۆبیدج مامۆستای زانستە سیاسییەكان و یەكێكە لە توێژەرە سەرەكییەكان لە پرۆژەی (جۆرەكانی دیموكراسی V-Dem) دەڵێت: «لەوەتەی ساڵی 2016داخورانێكی گەورەی دیموكراسیی لیبڕاڵی لە ویلایەتە یەكگرتووەكان هەبوو، راپۆرتەكەی V-Demی ساڵی 2021 سەبارەت بە دیموكراسی دووپاتی دەكاتەوە كە: (ستەم بە شێوەیەكی زۆر بڵاودەبێتەوە) دەربارەی ئەو زیادەیەی لەو وڵاتانەی كە بوونەتە ستەمكار، لە راستیدا (V-Dem) رایگەیاندووە لە ساڵی 2020ـەوە تەنیا 4%ی دانیشتووانی جیهان لە دەوڵەتە دیموكراسییەكاندا دەژین، هەروەها ئاماژە بۆ ئەوە دەكات كە هیچ دەوڵەتێك لە دە ساڵی رابردوودا لە ئەمریكای باكوور، یان ئەوروپای رۆژئاوا و رۆژهەڵات لە دیموكراسی پێش نەكەوتوون، لە كاتێكدا دیموكراسی لە ویلایەتە یەكگرتووەكان (لەپاڵ مەجەڕ و پۆڵەندا و سربیا و سلۆڤینیا) بەشێوەیەكی زۆر پاشەكشەی كردووە.

بەم شێوەیە، تەحەددییەكانی بەردەم دیموكراسی لە سەرتاسەری جیهان زیاد دەبن، كە بڵاوبوونەوەی فراوانی دیموكراسییەكان (شەپۆلی سێیەم) لە هەموو جیهان رادەگرێت، كە لەوەتەی نیوەی حەفتاكان و بە دیاریكراویش لە ساڵی 2005 دەستی پێ كرد، لەو كاتەوە كە زانایان سەرنجیان دا، ئاماژەكانی پاشەكشەی دیموكراسی هەڵكشاون و ستەمیش لە زۆر وڵات زیاد بووە.

ویلایەتە یەكگرتووەكان لە سێ ئاماژەدا لە كۆی شەشیان پاشەكشەی كردووە كە V-Dem دیراسەی كردووە، كە پێوانە بۆ هەموو شتێك دەكات، هەر لە باشیی هەڵبژاردنەكان و مافەكانی تاك تا دەگاتە سەروەریی یاسا و، پرسی ئەوەی ئایا بڕیارە سیاسییەكان بۆ بەرژەوەندیی گشتی دەردەچن؟، راپۆرتەكەی ساڵی 2021 دەری دەخات كە ویلایەتە یەكگرتووەكان لە ئاماژەی دیموكراسیی لیبڕاڵی 86% لە ساڵی 2010 بۆ 73% لە ساڵی 2020 بە شێوەیەكی زۆر پاشەكشەی كردووە، ئەمەش لە ئەنجامی ئەو هێرشە یەك لە دوای یەكانەیە كە دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی پێشوو كردیە سەر راگەیاندن و سیاسەتمەدارە بەرهەڵستكارەكان، لاوازكردنی دیسپلین و هاوسەنگییەكانی پەرلەمان بەسەر دەسەڵاتی جێبەجێكردندا، هەروەها تیمی V-Demی ئاگاداركردنەوەیان داوە دەربارەی گۆڕانكارییە گەورە نەرینییەكان، لە ئاكامی گۆڕینەوەی راكان لە ویلایەتە یەكگرتووەكاندا، ئەو پێكهاتەیە، كە ئاستی رێزگرتنی سەركردە سیاسییەكان لە گوتاری گشتیدا وەردەگرێت، لەوانەش، پاساوە دژ و پێچەوانەكان، رێزگرتن لە بەرهەڵستكارانی سیاسی، كە 91% لە ساڵی 2016 گەیشتووەتە 61% لە ساڵی 2020.

سەرەڕای ئەوەی كە تیمی V-Dem كەمبوونەوەیەكی گشتی لە ئامادەسازیی پشتیوانیكردن لە دیموكراسی لە هەموو جیهاندا بەدی كرد، بەڵام ویلایەتە یەكگرتووەكان گەورەترین ناڕەزایی لە مێژووی نوێیدا بەخۆیەوە تۆماركرد، ناڕەزایەتییەكانی شەشی حوزەیرانی ساڵی 2020 كە زیاتر لە نیو ملیۆن كەس لە دژی كوشتنی جۆرج فلۆید بەشدارییان تێدا كرد و، بەناوبانگترین ناڕەزاییش كە دوای ئەو رووی دا، وەك پرۆتستۆكردنێك بوو لە هەمبەر سەركوتكردنی سیستماتیكییانەی رەشپێستەكان.

بابەتی ئیتنی بنەمایەكی تێكۆشان بوو لەپێناو مافی دەنگدان لە ساڵی 2020دا لە ویلایەتەكانی وەك جۆرجیا، كاتێك دەنگدەرانی رەشپێست نەك هەر تەنیا سەركەوتنیان بۆ سەرۆك جۆ بایدن مسۆگەر كرد، بەڵكو سەركەوتنیان بۆ یەكەم سیناتۆری رەشپێست لە ویلایەتەكەشدا دەستەبەر كرد، لەم دواییەدا، پەرلەمانی ویلایەتەكە بە سەرۆكایەتیی كۆمارییەكان توانییان یاساكانی دەنگدان لە جۆرجیا بگۆڕن، ئەمەش هەنگاوێك بوو كە رووبەڕووی رەخنە بووەوە، بەو پێیەی هەوڵێكە بۆ دانانی سنوورێك بۆ دەنگدانی رەشپێستەكان.

كۆمەڵگە پەراوێزخراو و دابڕێنراوەكان پێشەنگی گرنگ بوون لە تێكۆشانی سەردەم بۆ داكۆكیكردن و مسۆگەركردنی مافی دەنگدان. خاتوو كریستینا وۆلبەرخت مامۆستای زانستە سیاسییەكان و بەڕێوەبەری سەنتەری رۆنی بۆ توێژینەوەی دیموكراسیی ئەمریكی دەڵێت: «ئافرەتانی رەشپێست بەتایبەتی، پابەندبوونی خۆیان بەرامبەر كۆمەڵگە بۆ رێكخراوگەلێكی پێشكەوتوو گۆڕی، بۆ تەیاركردنی دەنگدەران.» گرنگیشە كە لەگەڵ ئەوەشدا، دووپات لەوە بكەینەوە كە بەرهەڵستیكردنی رێساكانی جیاكاریی دەنگدان و سەركەوتن بەسەریدا، پێویستی بە كات و توانا و بایەخپێدان هەیە، كە بە راددەیەكی گەورە لەم كۆمەڵگەیانەدا نییە، ئەمەش سەرنج لەسەر كاری دیكە لا دەبات كە گەشەسەندنی مرۆیی بەهێز دەكات.»

یۆجین كونلی مامۆستای زانستە سیاسییەكان دووپاتی دەكاتەوە، كە هەوڵە ئاشكراكان بۆ كپكردنی دەنگی كەمینەكان و دەستێورەدانی حزبی لە بەڕێوەبردنی هەڵبژاردندا، هەروەها رەتكردنەوەی قبووڵی شكستهێنانی ترەمپ، ئەمانە هەموویان ئاماژەن بۆ نەمانی دیموكراسی.

ماینوارنگ، كە مامۆستایە لە پەیمانگەی كیلوج دەڵێت: «ئەم رەفتارانە جووڵەیەكە بەرەو سیستەمگەلێكی ستەمكاری ركابەر، كە خۆی لە خۆیدا هەڕەشەیەكی گەورەیە بۆ دیموكراسی، وەك قوتابی و توێژەر لە دیموكراسی بۆ زیاتر لە 40 ساڵ، هەست بە بێ ئومێدی دەكەم بەرامبەر بینینی ئەم رەفتارانە.»

سیۆدۆریدیس Theodoridis، مامۆستای هاوبەش لە زاستە سیاسییەكان بە رۆژنامەی گلۆبی راگەیاندووە «ئاراستەیەكی تەواو نیگەرانكار هەیە لە پاشەكشەی دیموكراسی لەم وڵاتەدا.» بەڵام لەبەر ئەوەی سیستەمی هەڵبژاردنی ئەمریكی مایەی گیروگرفت بوو، بە تایبەتیش دەستتێوەردانی توندی حزبی، هەروەها پێكهێنانی دەستەی هەڵبژاردن، لەگەڵ نوێنەرایەتیكردنی لە راددەبەدەری لادێیی لە ئەنجومەنی پیران، هاوكات نەبوونی پێوانەكانی هەڵبژاردن، دەبینین كە دادگای باڵا لە سەرپەرشتیكردنی فیدڕاڵیی هەڵبژاردندا لە ویلایەتەكاندا پاشگەز بووەوە، كە هەڵبژاردنەكان لە ساڵی 1965 دایمەزراندبوو.

لەوەتەی كێشەی بوش دژی ئالگۆر لە ساڵی 2000، تەحەددیگەلێكی مەترسیدار روبەڕوی شەرعییەتی هەڵبژاردن بوونەتەوە، هەروەها جەمسەرگیریی زۆری حزبی سەبارەت رێساكانی گەمەكە بە شێوەی پلەبەپلە، پرۆژەی دەستپاكیی هەڵبژاردن راوبۆچوونی شارەزایانی وەرگرت، بۆ هەڵسەنگاندنی باشیی هەڵبژاردنە نیشتمانییەكان لە هەموو جیهاندا لەوەتەی ساڵی 2012 و ئەوەی بەدی كرد كە هەڵبژاردنەكانی ئەمریكا بەردەوام، بە شێوەیەكی خراپ لەلایەن شارەزایانەوە پۆلێن كراوە، پلەی 45ی لەنێو 166 دەوڵەتی دنیا وەرگرتووە.

لە بەردەم ئەم ئاریشە گەورە و مەترسیدارەدا كە رووبەڕووی دیموكراسی دەبێتەوە لە ئەمریكا، دەپرسین: دەتواندرێت چی بكرێت؟

دوو هەنگاوی بنەڕەتی بۆ چاككردنی سیستەمەكە لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا هەن، هەردووكیان پێویستیان بەوە هەیە كە پێش هەڵبژاردنی تازەكردنەوەی نیوەیی لە نۆڤەمبەری 2022 دەربچن، ئەو كاتە رەنگە دیموكراتییەكان دەسەڵات بەسەر ئەنجومەنی پیراندا لەدەست بدەن.

یەكەم، لە هەموو جیهاندا لە نێو 41 دەسەڵاتی یاسادانانی نیشتمانیدا رێسای زۆرینەی رەهای هەیە، بەڵام لە هەموو حاڵەتێكدا تەنیا بۆ هەمواركردنەوەی دەستوور، بە شێوەیەكی تەواو و ماقووڵ بەكار دێت، نەك بۆ یاسادانانی رۆتینی بە شێوەیەك كە چاكسازیی كارای هەڵبژاردن پەك بخات.

رێساكانی ئەنجومەنی پیران جێگیر نین و دەكرێ لەلایەن ئەندامەكانیەوە هەموار بكرێنەوە، ئەویش لە میانی دەستپێشخەریی رێكاری جیاوازەوە، سوودەكانی رێسا رێگرەكانی هەمواركردنەوە نادەستوورییەكان، گومانیان تێدایە و زیانەكەشی هیچ كاتێك وەك ئێستا مەترسیدار نەبووە.

كەواتە ئەنجومەنی پیران بۆ گۆڕینی رێسا رێكارییەكانی بۆ پاراستنی دیموكراسیی ئەمریكی پێویستی بەوەیە خێرا هەڵسوكەوت بكات.

دووەم، لەسەر ئەنجومەنی پیرانی ئەمریكا پێویستە یاسای HR1 لە پێناو میللەت تێپەڕێنێت، ئەم یاسایە پاكێجێكی تەواوی چاكسازییەكان دەخاتەڕوو، بۆ پاراستنی مافی دەنگدان لە هەڵبژاردنەكانی ئەمریكادا، هەروەها كەمكرنەوەی دەستتێوەردانی حزبی و خەرجكردن لە هەڵمەتەكانی هەڵبژاردن شەفافتر دەكات، هاوكات توندكردنی رەوشت لە ژیانی گشتیدا، قوتاربوون لە دەستتێوەردانی زیادڕەویی حزبی شتێكی گرنگە بۆ هاندانی پاڵێوراوانی پەرلەمان، تا زیاتر و فراوانتر لەگەڵ هەموو هاووڵاتیاندا لە دەرەوەی رێساكانیان ئاوێتە بن. ئەنجومەنی پیران پێویستی بە تێپەڕاندنی HR1 هەیە، یاسای جۆن لویس بۆ جووڵاندنی مافی دەنگدان، هەروەها گەڕاندنەوەی ئەحكامی یاسای ساڵی 1965ی مافی دەنگدان، كە داوا لە هەندێ ویلایەت دەكات، پێشوەختە لەگەڵ حكومەتی فیدڕاڵدا رەزامەند بن، لەسەر ئەو گۆڕانكارییانەی بەسەر یاساكانی تایبەتی دەنگداندا دێت، كە پێشتر دادگای باڵای ئەمریكا هەڵیوەشاندبووەوە.

 هۆشدارییەك بۆ دیموكراتییەكان

بیروڕای مرۆڤ هەرچۆنێك بێت لەمەڕ ئەو سیاسەتانەی كە بایدن پەیڕەویان دەكات، نە ئەو و نە حزبی دیموكراتی هەڕەشە نین بۆسەر بنەماكانی دیموكراسیی ئەمریكی، حزبی كۆماری ئێستا ئەمە دەكات، سووربوونی حزب لەسەر ساختەكردنی هەڵبژاردن و ئەو سیاسەتانەی هەوڵی دا پاساویان بۆ بهێنێتەوە، لە وەڵامی ئەمەدا، دەبنە هەڕەشە بۆسەر دروستیی دیموكراسیی ئەمریكی، بۆیە بێ رێككەوتن لەسەر راستییە بنەڕەتییەكان و ئەنجامدانی هەڵبژاردنێكی ئازاد و بێگەرد، دیموكراسی ناتوانێت بەردەوام بێت.

دواجار ئەوەی لە ویلایەتە یەكگرتووەكان روودەدات، پێویستە ببێتە هۆشدارییەك بۆ دیموكراسییە بچووكەكان لە هەموو جیهان، بەتایبەتیش دیموكراسییە زۆر كۆنەكان، وەك ئەوەی ئەوروپای رۆژئاوا و ویلایەتە یەكگرتووەكان، كودەتاكان، یان هێرشە راستەوخۆكان گرنگترین هەڕەشەن بۆسەر دیموكراسی، تەنانەت هەڕەشەی راستەقینە لە ئەنجامی داخوڕانی پلەبەپلەی پابەندبوونەوە دێت، بە پێی پێوانە و دامەزراوە دیموكراسییەكان.