«كاتێك ئەمریكا لە ساڵی 2003 رژێمی سەدام حوسێن-ی گۆڕی، عێراق وڵاتێكی بێ سەركردە بوو، بەڵام ئەمریكا نەیتوانی عێراق لە دەوڵەتێكی دیكتاتۆرییەوە بگوازێتەوە بۆ دەوڵەتێكی هاوچەرخی بەهێز، لەبری ئەمە، ئەمریكا هەوڵیدا رژێمێكی دیكتاتۆری وەرچەرخێنێت بۆ سیستمێكی دیموكراتی و لەو پێناوەشدا جیا لەوەی قوربانییەكی زۆری دا، پارەیەكی هێجگار زۆریشی خەرج كرد، لەم پرۆسەیەدا ئەمریكا توانی هەڵبژاردن وەك رووداوێك لە چەند ساڵ جارێك لە عێراقدا دووبارە بكرێتەوە و سەركردەكان جۆرێك لە شەرعییەتی هەڵبژاردنیان هەبێت، بەڵام ئەمە نەبووە هۆكاری ئەوەی عێراق ببێتە دەوڵەتێكی سەركەوتووی سەقامگیر، بەڵكو بووە دەوڵەتی دەستەبژێرێكی سیاسیی گەندەڵ وەك ئەوەی ئێستا زانایانی سیاسەت ناویان لێناوە (دەوڵەتی دەستەبژێری گەندەڵ، یان دەوڵەتی پەتریمۆنیاڵی تازە). ئەم نموونەیە پێمان دەڵێت: كێشەی بونیادنانەوەی دەوڵەت ئەوە نییە چۆن وەرچەرخان دروست دەكەیت لە دیكتاتۆریەتەوە بۆ دیموكراتی، بەڵكو ئەركی گرنگ و سەرەكی ئەوەیە چۆن لەسەر ژێرخانی دەوڵەتێكی دیكتاتۆری، دەوڵەتێكی هاوچەرخی بەهێز بونیاد دەنرێتەوە، كێشەی لەمە گەورەتر لە پرۆسەی وەرچەرخان لە دیكتاتۆرییەوە بۆ دیموكراتی ئەوەیە كە دەوڵەت بگۆڕیت بۆ دەوڵەتی دەستەبژێرێكی گەندەڵ، لەم حاڵەتەدا ئیدی دیموكراتی لە پیادەكردنی ئەركەكانی شكست دەهێنێت و ناتوانێت وەڵامدەرەوەی خواستی هاووڵاتیانی بێت، هەر بۆیە وەرچەرخان لە دەوڵەتێكی دیكتاتۆرییەوە بۆ دەوڵەتێكی هاوچەرخ زۆر ئاسانترە لە وەرچەرخان لە دەوڵەتێكی دەستەبژێری گەندەڵەوە بۆ دەوڵەتێكی هاوچەرخ، ئەمەش پێمان دەڵێت: كێشەی سەرەكی لە عێراقدا دیموكراتی نییە، بەڵكو نەبوونی دەوڵەتێكی هاوچەرخی بەهێزە)

فرانسیس فۆكۆیاما مارتی 2016
لە كوڕێكدا كە ئەكادیمیای ئەمریكی لە بەرلین بۆیان رێكخستبوو.

حزبی سیاسی وەك ئاستەنگێگ
بۆ دەوڵەت و پەكخستنی دیموكراتی
لە سەرەتای ساڵی 2015 جۆرناڵی دیموكراتی بابەتێكی بە ناونیشانی: (ئایا دیموكراتی لەناو داكشانی تەواودایە؟– Is Democracy in decline?) بڵاوكردەوە، ئەم ناونیشانە بۆ جۆرناڵێكی بەناوبانگی وەك (جۆرناڵی دیموكراتی) مانای ئەوەیە، دیموكراتی لەسەرانسەری جیهان لەناو تەنگژەیەكی كەم وێنەدایە، ئەمەش نەك تەنیا لە وڵاتانی تازەپێگەیشتووی قۆناخی وەرچەرخان بەرەو دیموكراتی، بەڵكو لە وڵاتانی پێشكەوتووی رۆژئاواشدا بە یەكێتی ئەورپا و ئەمریكاشەوە.
فرانسیس فۆكۆیاما كە دووبەرگی كتێبە تازەكانی لە 2011 و 2014 بە ناونیشانی: (بنەچەی سیستمی سیاسی و لەبەریەك هەڵوەشانی سیاسی) بۆ چۆنیەتی چارەسەركردنی ئەم كێشەیە نووسیوە، جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە دەستەبژێری ناو حزبە سیاسییەكان لەناو پرۆسەی دیموكراتی دەوڵەتانی پێشكەوتووی رۆژئاوا و هەروەها دەوڵەتانی تازە پێگەیشتووش، چەمكی دەوڵەتی هاوچەرخیان گۆڕیوە بۆ دەوڵەتی دەستەبژێری حزبەكان و گروپەكانی خاوەن بەرژەوەندی گەورە، بۆیە كاتێك دەوڵەتی هاوچەرخی بەهێز، بوونی نەبوو، ئەوا دیموكراتی لە پیادەكردنی ئەركەكانی و وەك سیستمێك بۆ چارەسەركردنی كێشەكانی كۆمەڵگە شكست دەهێنێت. ئەمەش بەو مانایە نییە كە هۆكاری سەرنەكەوتنی دیموكراتی ئەوەیە كە لە وڵاتەكەدا هەڵبژاردنی ئازاد و پاك بوونی نییە، یان فرەحزبی و ئازادی بیروڕای سیاسی بوونی نییە، بەڵكو هۆكاری سەرەكی شكستی دیموكراتی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی دەوڵەتی بەهێزی هاوچەرخ بوونی نییە.
فۆكۆیاما بۆ شرۆڤەی چەمكی دەوڵەتی بەهێز، دەگەڕێتەوە بۆ بنەچەی سیستمی سیاسی لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، بۆ ئەمەش بنەمای دەوڵەت كە توانای هەبێت خاكەكەی بپارێزیت، دەگێڕێتەوە بۆ دەوڵەتی چین، ئەمەش بەو مانایەی دەوڵەتی چین لە ماوەی 2000ساڵی رابردوودا یەكەمین نموونەی دەوڵەت بووە كە توانیویەتی هێز بەرهەم بهێنێت و هێزیش بەكاربهێنێت بۆ بەرپەرچدانەوەی هەڕەشەكانی دەرەوە و ناوەوە بۆ پاراستنی خاكەكەی، بۆیە دەكرێت دەوڵەتی چین وەك بونیادی یەكەمین دەوڵەتی بەهێز لە جیهاندا پێناسە بكرێت، بەڵام جیاوازی نێوان دەوڵەتی بەهێز و دەوڵەتی هاوچەرخی بەهێز ئەوەیە، لە دەوڵەتی بەهێزی تەقلیددا هیچ دامەزراوەیەك نییە كە بەكارهێنانی هێز لەلایەن دەوڵەتەوە سنووردار بكات، بەڵام لە دەوڵەتی هاوچەرخی بەهێزدا سێ بنەمای سەرەكی دەبێت رەچاو بكرێن كە بریتین لە:
لە دەوڵەتی هاوچەرخی بەهیزدا، دەوڵەت توانای بەرهەمهێنانی هێز و شەرعییەتی بەكارهێنانی هێزی هەیە بۆ پاراستنی خاكەكەی لە دەستدرێژی دەرەكی و ناوەكی.
لەم دەوڵەتەدا دامەزراوەی سەروەریی یاسا بوونی هەیە و شەرعییەتی بەكارهێنانی هێز لەلایەن دەوڵەتەوە سنووردار دەكات.

لە دەوڵەتی هاوچەرخی بەهێزدا بەرپرسیاریەتی دیموكراتی هەیە، ئەمەش بە مانای بوونی هەڵبژاردنی ئازاد و پاك، فرەحزبی، ئازادیی بیروڕای سیاسی لە چوارچێوەی یاساكانی دەوڵەتدا.
لەم جۆرە دەوڵەتەدا بەرژەوەندی گشتی و بەرژەوەندی تایبەتی تێكەڵی یەكتری ناكرێت، بۆیە ئەو حزبانەشی كە بەشداری هەڵبژاردن دەكەن و ململانێی سیاسی دەكەن بۆ گەیشتن بە دەسەڵات، بەرژەوەندی گشتی تیكەڵی بەرژەوەندی حزبی و كەسی خۆیان ناكەن، ئەمەش وادەكات هەم حزبە سیاسییەكان لە ئەركی نوێنەرایەتیكردنی دەنگدەرەكانیان سەركەوتوو بن، هەمیش دیموكراتیش لە پیادەكردنی ئەركەكانی سەركەوتوو بێت و ئەو حكومەتە دیموكراتیەشی لە ئاكامی ئەم پرۆسەیە دێتەئاراوە دەتوانێت خزمەتگوزارییە سەرەكییەكان بۆ كۆمەڵگە دابین بكات و توانای چارەسەركردنی كێشەكانی كۆمەڵگەشی دەبێت. بەڵام كاتێك حزبە سیاسییەكان و گروپی بەرژەوەندیی گەورە، ناوەڕۆكی دەوڵەتی هاوچەرخ بەتاڵ دەكەنەوە، ئەوا دیموكراتی شكست دەهێنێت، هەروەك چۆن ئێستا دیموكراتی لە سەرانسەری جیهاندا لەناو تەنگژەیەكی گەورەدا دەژی.

سەبارەت بە بەتاڵكردنەوەی ناوەڕۆكی دەوڵەتی هاوچەرخ، فۆكۆیاما دەگەڕێتەوە بۆ ئەو جیاكردنەوەیەی كە ماكس ڤایبەر بۆ دەوڵەتی كەسی (Personal state) لەگەڵ دەوڵەتی خەڵك (Impersonal State) كردوویەتی، دیارە لە دەوڵەتی كەسیدا، پادشا خۆی بە خاوەنی دەوڵەتەكە دەزانێت، ئەمەش لە زانستی سیاسەتدا پێی دەگوترێت: دەوڵەتی پەتریمۆنیاڵ (patrimonial state)، كە تیایدا جیاكردنەوەی بەرژەوەندی گشتی و بەرژەوەندی تایبەت بوونی نییە، بۆیە زۆر ئاسایی بووە پادشایەك شارێك بكاتە دیاری كچەكەی لە ئاهەنگی بووكێنییەكەیدا، بەڵام پاش ئەوەی دەوڵەتی كەسی بوونی نەماوە و دەوڵەتی خەڵك بووە مۆدیل، ئیدی كەس زاتی ئەوەی نەكردووە بڵێت: خۆم خاوەنی دەوڵەتم، بەڵام لەگەڵ تێپەڕبوونی كات و وەرچەرخانی دیدگای دەستەبژێری حزبە سیاسییەكان بۆ گەندەڵی و دەوڵەمەندبوون، ئەم دەستەبژێرە دەوڵەتیان وەك ئامێرێك بۆ مەبەستە سیاسییەكانی خۆیان بەكار هێناوە، ئەمەش بۆتە هۆكاری ئەوەی لەبری ئەوەی تەنها یەك كەس خۆی بكاتە خاوەنی دەوڵەت، دەستەبژێرێكی سیاسیی ناو حزبەكان دەبنە خاوەنی دەوڵەت و حكومەتیش دەبێتە وەڵامدەرەوەی خواستی حزبە سیاسییەكان و ئەو گروپانەی بەرژەوەندی بووە، كە لینكی راستەوخۆیان لەگەڵ حزبەكاندا هەیە، لەمەش زیاتر پەرلەمانتاران لەژێر كاریگەری حزبەكانیان و لۆبی گروپی بەرژەوەندی، ئەوەندەی یاسا بۆ حزب و بەرژەوەندییە حزبییەكان دەردەكەن، هیندە وەڵامی خواستی خەڵك نادەنەوە، ئەم جۆرە تازەیەی دەوڵەت زانایانی بورای سیاسەت ناویان لێناوە دەوڵەتی دەستەبژێری تازە(patrimonial state (new، ئەمەش بەو مانایەی ئەگەر پێشتر لەدەوڵەتی كەسیدا، دەوڵەت بریتی بووبێت لەبەرژەوەندی یەك تاكەكەس، ئەوا لەدەوڵەتی دەستەبژیری تازەدا، دەوڵەت بریتییە لە بەرژەوەندی حزبە سیاسییەكان و گروپەكانی بەرژەوەندی، ئەمەش وادەكات كە چیدیكە دیموكراتی وەك سیستمێك بۆ وەڵامدانەوەی خواستی خەڵك نەتوانێت ئەركەكانی پیادە بكات و دەبێت بە ئامێرێك بەدەستی حزبە سیاسییەكانەوە.

حزبە سیاسییەكان و بێ ماناكردنی
چەمكی دەوڵەت و دیموكراتی

ئەگەر هەتا ساڵی 1990 تەنیا بە پێناسەی ویستفالیا سەروەری دەوڵەت پێناسە كرابێت و دەوڵەت تەنیا بریتی بووبێت لەو دەوڵەتانەی كۆمەڵگەی نیودەوڵەتی دانی بە سنوورەكانیاندا نابێت، ئەوا لەدوای ساڵی 1990 ـەوە، بەهۆی بارودۆخی شەڕ و لەبەریەك هەڵوەشانەوەی یەكێتی سۆڤیەتی پێشوو، كۆمەڵێك كیانی سیاسی دروست بوون كە وەك دەوڵەتی ئەمری واقیع پێناسە دەكرین و ناویان لێنراوە (دەوڵەتی دانپێدانەنراو – Unrecognizing states )، دیارە باشووری كوردستانیش لەناو ئەم پێناسەیەدا جێگەی دەبێتەوە و ئێستا لە دواقۆناخی دانپێدانانی نێودەوڵەتی و بەدەستهێنانی سەروەریی تەواودایە.
لەناو ئەم دەوڵەتە دانپێدانەنراوەدا كە كوردستانە، حزبە سیاسییەكان بێ ئەوەی هەست بە بەرپرسیاریەتی ئەوە بكەن كە دەوڵەتی دانپێدانەنراوی كوردستان دەوڵەتی خەڵكە، نەك دەوڵەتی حزبە سیاسییەكان، دەبینین زۆر بێ باكانە یاری بە چەمكی دەوڵەتی كوردستان دەكەن و بە ئاشكرا حزبی سیاسی هەیە دەڵێت: من خاوەنی ئەم ناوچەیەی كوردستانم و ئەم ناوچەیەی كوردستان نابێتە بەشێك لە دەوڵەتی كوردستان، یان لەم ناوچەیەی كوردستاندا ئەو حزبە سیاسیە هەرجۆرە تەسەروفێك بە كاروباری ئەو ناوچەیە بكات، دەبێت چاوپۆشی لێبكرێت، لەبەر ئەوەی زۆنی خۆیەتی، ئەمەش بە مافی شەرعیی خۆی دەزانێت و بەرژەوەندی حزب سەرووتر لە بەرژەوەندی دەوڵەت سەیردەكات، لە هەمانكاتیشدا باس لە چەمكی دیموكراتی و ژیانی دامەزراوەیی و سەروەریی یاسا دەكات، كە هەر خودی ئەو حزبە سیاسییانە چەمكی دەوڵەتیان لە ماناكانی بەتاڵ كردۆتەوە، ئەمەش بۆتە هۆكاری ئەوەی لەبری ئەوەی حزبە سیاسییەكان ببنە فاكتەرێكی بەهێز بۆ بونیادنانی دەوڵەتی كوردستان و رێكخستنەوەی سیستمی دیموكراتی لە كوردستاندا، خۆیان بوونەتە ئاستەنگ لەبەردەم دەوڵەتی كوردستان و پەكخستنی دیموكراتی لە پیادەكردنی ئەركەكانی و چارەسەركردنی كێشەكانی كۆمەڵگەدا.

بۆیە لەم روانگەیەوە ئەگەر سەیری ئەو پرۆسە سیاسییەی كوردستان بكەین كە حزبەكان بەمجۆرە بەرەو ئاراستەیەكی خراپی دەبەن، بە ئاشكرا هەست دەكرێت، هەموو شتێك تەنیا لە چوارچێوەی بەرژەوەندی حزبە سیاسییەكاندا چڕبۆتەوە و ماناو چەمكی دەوڵەت و دیموكراتی بەپێی بەرژەوەندی حزبەكان پێناسە دەكرێت و قسەوباسی لەسەر دەكرێت، لەمەش خراپتر، هەر لە چۆنیەتی كاندیدكردنی كاندیدەكانیان بۆ پەرلەمان و ئەنجومەنی وەزیران تا دەگاتە ئەنجومەنی پارێزگاكان و تەنانەت رێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنیش، ئەو پۆستانە لەلایەن حزبەكانەوە كراون بە ئامێرێك بۆ سیاسەتكردن و لە چوارچێوەی ئاڵوێری «پشتگیریم بكە و دەنگم پێبدە. پۆستەكانت پێ دەبەخشم» مامەڵەی سیاسی پێوەدەكرێت، ئەمجۆرە سیستمەی حزبەكان پێی دەڵێن: دیموكراتی لە ناوەڕۆكدا گۆڕاوە بۆ سیستمێكی كلینتیالیزم (clientelism political system)، لەم جۆرە سیستەمەشدا هەموو جومگەكانی حكومەت و دامەزراوە شەرعییەكانی دەوڵەت لەسەر بنەمای گۆڕینەوەی پۆست بۆ پشتگیری حزب بە سیاسی دەكرێت و پێناسەی هاووڵاتیبوون دەگۆڕێت بۆ هەوادار و لایەنگری حزبەكان و ئەوەی هەوادار و لایەنگری حزبە سیاسییەكان نەبێت، بە هاووڵاتی لەقەڵەم نادرێت، زیاد لەمەش ئەم سیستمەش نەك هەر دەبێتە هۆكارێك بۆ بڵاوبوونەوەی بەرفراوانیی گەندەڵی و زیادبوونی لە رادەپێویستی بیرۆكراتی و رۆتین و هەڕەشە لەسەر دیموكراتی، بەڵكو دیموكراسی لە ریشەوە هەڵدەكێشێت و لەناوی دەبات. لەوانەیە باشترین نموونەی تاعونی حزبایەتی خراپ بۆ پەكخستنی دیموكراتی و دروستكردنی گەندەڵی و رۆتین و بیرۆكراتی زیاد لە پێویست، نموونەی دیموكراتیەتی یۆنان بێت، راستە یۆنان لەدوای ساڵی 1974 و لەچوارچێوەی شەپۆلی سێیەمی دیموكراتی كۆتایی بە حوكمڕانی عەسكەرتاری هێنا و بۆ ماوەی چەند دەیەیەك دەستاودەستی دەسەڵات لەنێوان حزبەكاندا بەڕێوەچووە، بەڵام هۆكاری سەرەكی بۆ كێشەی گەورەی دارایی و ئیفلاسی دەوڵەتی یۆنان دەگەڕێتەوە بۆ شێوازی سیاسەتكردنی حزبە سیاسییەكان و شێوازی مامەڵەی حزبە سیاسییەكان لەگەڵ حكومەت و دەوڵەتی یۆناندا، ئەمەش لەبەر ئەوە بوو هەر حزبێك لە یۆناندا دەسەڵاتی بگرتایەتەدەست، گسكی لە هەموو پۆستەكانی پێش خۆی دەدا و لە سەرۆك وەزیرانەوە تا دەگاتە فەرمانبەرێكی پلە چوار هەر هەموویانی دەگۆڕی، دواتریش هەموو پۆستەكانی بە ئەندام و هەواداری حزبەكەی خۆی پڕدەكردەوە، ئەم حاڵەتەی كە یۆنانی بەو حاڵە برد، بەهەمان شێوە و خراپتریش لە كوردستاندا بوونی هەیە، ئەمەش نەك تەنیا لەسەر ئاستی دوو حزب، بەڵكو لەسەر ئاستی هەموو حزبە سیاسییەكان و چەندی پێیان كرابێت، ئەم كارەیان كردووە، تەنانەت ئەم كارە شۆڕبۆتەوە بۆ دانانی پاسەوانی بیرێكی ئاو لە ناو گەڕەكێكی شارەكانی كوردستاندا.


لەواقیعی نەخوازراوی لەمجۆرەدا، ئەوجا لەكوردستان بێت، یان هەر وڵاتێكی دیكە، پرسەكە ئەوە نییە بڵێین حزبێك ئەم كارە دەكات و ئەوانی دیكە ئەم كارە ناكەن، بەڵكو ئەم دیاردەیە وەك تاعون هەموو حزبەكان دەگرێتەوە و دەبێتە جۆرێك لە مۆدێلی سیاسی و شێوازی كۆنتڕۆلكردنی هەموو جومگەكان لەلایەن حزبەكانەوە.
بەڵام لایەنی تایبەت و گرنگ كە مەترسی لەسەر ئێستای كوردستان دروست دەكات، ئەوەیە كە بارودۆخی كوردستان لەناو ئەو هەموو كیانە سیاسییەی كە بە دەوڵەتی ئەمری واقیع پێناسە دەكرێن، بە دەوڵەتی فەلەستینیشەوە، ئێستا كوردستان لەهەر كیانێكی دیكە زیاتر لە قۆناخی بەدەستهێنانی سەروەریی تەواو نزیك بۆتەوە و لەبەردەم فرسەتێكی بێ وێنەدایە بۆ ئەوەی دانپێدانانی نێودەوڵەتی بەدەست بهێنێت، بەڵام لە ناو ئەم هەلە مێژووییەی بۆ سەربەخۆیی و سەروەریی كوردستان هاتۆتە پێشەوە، حزبە سیاسییەكان ئەم فرستەیان خستۆتە ناو تەڵەزگەیەكی گەورە و خۆشیان بوونە ئاستەنگێكی گەورە لەبەردەم پرۆسەی دەوڵەتی كوردستان و پەرەپێدانی دیموكراتی.
لێرەدا گرنگە ئاماژە بەو راستییە بكەین، كە پێناسەی پەرەپێدانی دیموكراتی و سەركەوتنی دیموكراتی، بریتی نییە لە گەڕەلاوژێی سیاسیی نێوان حزبەكان، بەڵكو سەركەوتن و پەرەپێدانی دیموكراتی بریتیە لەوەی هەموو حزبەكان رێز لە شكۆی دەوڵەتی كوردستان بگرن و لە ژێر شكۆی دەوڵەتی كوردستاندا ململانێی بێ نییەت لەسەر بەرژەوەندی گشتی بكەن، لەمەش زیاتر دەبێت بەتەواوەتی بگەنە ئەو قەناعەتەی كە كێشەی سەرەكی لە كوردستاندا هەڵبژاردن و پڕكردنەوەی پۆستە گشتییەكان نییە بە كادری حزبەكان، بەڵكو كێشەی سەرەكی لە كوردستاندا ئەوەیە دەوڵەتی ئەمری واقیع بكرێتە دەوڵەتی خاوەنی سەروەریی تەواو و هەموو هەوڵەكان یەكبخرێت بۆ ئەوەی بە شێوازێكی سەردەمییانە سەروەریی كوردستان دانپێدانانی نێودەوڵەتی بەدەست بهێنێت.

دامەزراندنی دەوڵەت پێویستی بە بڕیاری خەڵكە نەك حزبە سیاسییەكان
لە مێژووی دەوڵەتی نەتەوەیی هاوچەرخی هەموو نەتەوەكانی جیهاندا، دوای دروستبوونی دەوڵەتی نەتەوەیی، سیستمی دیموكراتی بەمانای سیستمێكی دامەزراوەیی لیبڕاڵ دیموكراتی وەك سیستم دامەزراوە و پێش دروستبوونی دەوڵەتی نەتەوەیی، سیستمی لیبڕاڵ دیموكراتی بوونی نەبووە، ئەوجا لەناو ئەم سیستمە دیموكراتییە و لەبەر پێویستی نوێنەرایەتیكردنی توێژە جیاوازەكانی كۆمەڵگە حزبی سیاسی وەك ئامرازێك بۆ نوێنەرایەتی دروست بووە، واتە حزبی سیاسی وەك حزبێكی سیاسی دیموكراتی بەهێز، لەناو پێویستی كۆمەڵگە بۆ نوینەرایەتیكردن دروست دەبێت، ئەمەش مانای ئەوەیە نە دەوڵەتی نەتەوەیی هاوچەرخ و نە سیستمی دیموكراتی بەرهەمی حزبی سیاسی نین، بەڵكو دیموكراتی و حزبی سیاسی بەرهەمی دەوڵەتی نەتەوەیین، بەڵام پرسیاری دیكە ئەوەیە، ئەو نەتەوانەی بێ دەوڵەتن و چەندین حزبی سیاسی بۆ لە قۆناخی رزگاری نیشتمانی بۆ گەیشتن بە مافی چارەنووس دروست دەبن، ئایا ئەو حزبانە ئەركیان نابێتە دروستكردنی دەوڵەت و بونیادی دیموكراتی لەو دەوڵەتەدا؟ لەم وەڵامی ئەم پرسیارەدا مێژووی نەتەوەكانی جیهان فێرمان دەكات، كە حزبی سیاسی لە قۆناخی رزگاری نیشتمانی و پرۆسەی دروستكردنی دەوڵەتی نەتەوەیی هاوچەرخدا، پێناسەكەی جیاوازە لەو حزبە سیاسیانەی وەك پێویستیەك بۆ سەرخستنی دیموكراتی دروست دەبن، بۆیە ئەگەر حزب وەك پێویستی لەناو پرۆسەی دیموكراتی بۆ نوینەرایەتی بەشێك لەكۆمەڵگە دابمەزرێت، ئەوا حزب لەقۆناخی رزگاری نیشتمانی بۆ یەكبوون و نوێنەرایەتیكردنی هەموو گەل دادەمەزرێت، هەتا ئەگەر چەندین حزبی جیاوازیش بوونی هەبێت دەبێت لەبەرەیەكدا یەكبگرن و جیاوازییە لاوەكیەكانیان وەلا بنێن بۆ ئەوەی بتوانن قۆناخی مافی چارەنووس و پرۆسەی دەوڵەتی نەتەوەیی سەركەوتوو بێت. بەڵام ئەگەر حزبی سیاسی ئەركەكانی خۆی لە قۆناخی رزگاری نیشتمانی و بڕیاردانی چارەنووس و دامەزراندنی دەوڵەتی نەتەوەیی لەگەڵ قۆناخی حزبی سیاسی وەك پێویستیەكی دیموكراتی تێكەڵ و بكات، ئەوا نە دەوڵەتەكە دروست دەبێت و نە دیموكراتیش مانای دەبێت.
ئەوەی ئێستا وەك سەمەرەیەكی سیاسی لە حزبە سیاسییەكانی كوردستان گوێبیستی دەبین، ئەوەیە باسی دیموكراتی دەكرێت، بەڵام لەسەر پرسی سەربەخۆیی كوردستان لێكترازان و هەڵوێستی جیاواز هەیە، ئەمە لە كاتێكدا ئەگەر دەوڵەتی نەتەوەیی نەبێتە چوارچێوەیەك بۆ سیستمە دیموكراتییەكە، ئەوە شتێك نییە هەتا پێی بگوترێت دیموكراتی.

ئەزموونی دیموكراتی هەرێمی كوردستان كە بەداخەوە هەر لەسەرەتاوە هەندێك ئەقڵی حزبییانەی تەسك بە پەسەندنەكردنی ئاكامی یەكەم هەڵبژاردن ئیفلیجیان كرد، حاڵەتێكی تایبەتی بوو، ئەو چوارچێوەیە بۆ ئەزموونی دیموكراتی كوردستان هاتەئاراوە، چوارچێوەیەكی شێوە دەوڵەتی نەتەوەیی بوو، بۆیە ئەگەر ئەو هەلە مێژووییە لە چوارچێوەی بڕیاری 688ی نێودەوڵەتی بۆ كوردستان دروست نەبوایە، ئەوا نەدەتوانرا هەڵبژاردن بكرێت، نە دەتوانرا داواتریش حكومەت و پەرلەمان دابمەزرێت. راشكاوانەتریش لەمە كە پێویستە بۆ نەوەكانی دوای راپەڕین بە راستگۆیی بخرێتەڕوو، ئەگەر حكومەتی عێراق لەساڵی 1992 لەگەڵ شاندی بەرەی كوردستانی لەسەر ئۆتۆنۆمی رێك بكەوتایە، ئەوا نەدەتوانرا هەڵبژاردن بكرێت و پەرلەمان و حكومەتی هەرێمی كوردستان دابمەزرێت، لەمەش زیاتر دوای رووخانی رژێمی سەدام حوسێن لە 2003، ئەگەر هەرێمی كوردستان خاوەنی پەرلەمان و حكومەتی خۆی نەبوایە، ئەوا پەرلەمان و حكومەتی هەرێمی كوردستان نەدەبوونە بەشێك لە پرۆسەی بونیادنانەوەی دەوڵەتی عێراقی تازە، بەڵكو لە باشترین حاڵەتدا فیدڕاڵیزمی ئیداری لەسەر ئاستی پارێزگاكان پیادەدەكرا و ناوی كوردستان لە پرۆسەی فیدڕاڵیزمی پارێزگاكاندا دەتوێندرایەوە.
ئەم نموونەیە گرنگە هەڵوەستەی جددی لەسەر بكرێت و گرنگە قەناعەت بەوە بكەین كە سیستمی دیموكراتی وەك سیستمێكی دامەزراوەیی لەدوای دەوڵەتی نەتەوەیی سەركەوتوو دەبێت، لە هیچ شوێنیكی ئەم جیهانە سیستمی دیموكراتی لە دەرەوەی دەوڵەتی نەتەوەیی نەك سەركەوتوو نەبووە، بەڵكو لەبنەرەتدا بوونی نییە، لەسەر ئەم پرسە ئەگەر چەند نموونەیەكی سەركەوتووی وەك سكۆتلەندا و كیوبیكیش بهێنرێتەوە، ئەوا دەبێت ئەوە بزانرێت، ئەو نموونانەی كە سەركەوتوو بن، هەرێمەكانیان هەموو بنەماكانی دەوڵەتی نەتەوەیی هاوچەرخی تێدا فەراهەم كراوە و تەنیا ئەوەیان كەمە كە خاوەنی سەروەریی تەواو و ئەندامی رێكخراوی گشتی نەتەوەیەكگرتووەكان نین.
لێرەدا گرنگە ئاماژە بە دەوڵەتی تایوان بكەین كە نموونەی دەوڵەتێكی سەركەوتووە لە بواری پەرەپێدان و بونیادنانی نەتەوە و دەوڵەتدا، ئایا ئەگەر تایوان بەشێك بوایە لە چین، دەیتوانی بەو ئاستەی ئێستای سەركەوتوو بێت، یان حاڵی وەك هەر شارێكی دیكەی چین وادەبوو؟ یان ئایا ئەگەر سەنگافورا هەر هەرێمێك بوایە لەناو دەوڵەتی مالیزیادا، ئێستا دەگەیشتە ئەو ئاستەی بە چەندین قۆناخ پێش مالیزیا كەوتووە؟ بۆیە ئەو حزبە سیاسییانەی پێیانوایە دیموكراتی پێش دەوڵەتی نەتەوەیی دەكەوێت، یان ئەركی حزبی سیاسی لە قۆناخی رزگاری نیشتمانی و بڕیاردانی مافی چارەنووسدا، هەمان ئەركی ئەو حزبە سیاسییانەیە كە لەناو دەوڵەتێكی سەربەخۆدا دیموكراتییانە رەفتار دەكەن، ئەمە یان مانای ئەوەیە ئەو حزبانە لە مێژووی نەتەوەكانی جیهان بێ ئاگان، یان مانای ئەوەیە بۆ بەرژەوەندی و مەرامی سیاسیی خۆیان راستییەكان لە خەڵك و جەماوەر چەواشە دەكەن.

بۆیە لەم راستەوە، گرنگە چەمكی دەوڵەت و حزب لە یەكتری جیابكەینەوە، لەمەش زیاتر دەبێت راشكاوانە دەست بخەینە سەر راستییەكان، بەوەی حزبی سیاسی لە قۆناخی دروستكردنی دەوڵەتی نەتەوەییدا، نابێت ئەو مافە لە خەڵك زەوت بكات و لە بری خەڵك قسە لەسەر پرسی دەوڵەت بكات، چونكە بەپێی هەموو دامەزراندنی دەوڵەتی نەتەوەیی لە چوارسەد ساڵی رابردووە هەتا دەگاتە ئێستاش، پرسی دەوڵەت هەتا ئەگەر حزبێكی سیاسی رۆڵی سەرەكی تێدا بگێڕێت و تەنانەت ئەگەر بە دیالۆگ و رێككەوتنیش لەگەڵ دەوڵەتی سەردەست ئەم پرسە یەكلایی بكرێتەوە، نەك ریفراندۆمیش، ئەم پرسە پێوەندی بە بۆچوونی سیاسیی حزبەكانەوە نییە، بەڵكو دەربڕی خواست و ئیرادەی ئەو نەتەوە بێ دەوڵەتەیە كە هیواكانی لەناو دەوڵەتی نەتەوەییدا دێتەدی، زیاتریش لەمە هەتا ئەگەر ئەو دەوڵەتە نەتەوەییەی لەسەر بڕیاری گەل دروست دەبێت، بە بۆچوونی حزبێك، یان دوو حزبی سیاسی كەموكورتیشی هەبێت، حزبی سیاسی ئەو مافەی نییە دژی ئیرادەی گەلەكەی رابوەستێت، یان خۆی بكات بە كوێخا بە سەر ئیرادەی گەلەكەیەوە، ئەگەر پرسیار بكرێت: بۆچی؟ بێگومان لەبەر ئەوەیە ئەركی حزبی سیاسی وەك حزبێكی دیموكراتی لە دوای دروستبوونی دەوڵەتی نەتەوەییەوە دەست پێدەكات و ململانێی حزبی بۆ گرتنە دەستی دەسەڵات لەناو دەوڵەتە نەتەوەییەكەدا گەشە دەكات و لە رێگەی نوێنەرایەتیكردنی خەڵكەوە سیستمی سیاسی لە چوار چێوەی دەوڵەتەكەدا دەگۆڕێت، بەڵام ئەوەی كە نەگۆڕ و چەسپاوە دەوڵەتەكەیە كە هیچ لایەك ناتوانێت بیگۆڕێت.
بۆ ئێستای بارودۆخی كوردستان، بڕینی بودجە و مووچە لەلایەن حكومەتی (مالیكی و عەبادی)یەوە، هەمان سیناریۆی كشانەوەی دامودەزگا ئیدارییەكانی بەعسی لە ساڵی 1992 دووبارە كردەوە. دیارە چۆن ئەو كات كشانەوەی دامودەزگاكانی بەعس لە كوردستان بووە فرسەتێك بۆ كوردستان بۆ ئەوەی وەك قەوارەیەكی دابڕاو لە بەغدا خۆی ئەو بۆشاییە پڕبكاتەوەو ئەزموونی هەرێمی كوردستان لەدایك بێت، لە ئێستاشدا بڕینی مووچە و بوودجە لە هەر دوو حكومەتی مالیكی و عەبادی هەمان فرسەتی بۆ كوردستان دروست كردووە بۆ ئەوەی هەنگاوێك زیاتر بۆ پیادەكردنی سەروەریی پیادە بكات و لەسەر بنەمای پشت بەخۆبەستن دەوڵەتی كوردستان رێكبخاتەوە. فرسەتی زیاتر كە لەمیانەی شەڕی داعش بۆ كوردستان هاتۆتەپێشەوە، ئەو سەركەوتنە بێ وێنانەی پێشمەرگەیە كە وایكردووە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لە پرۆسەی دابەشكردنی سەروەریی لەگەڵ دەوڵەتی عێراق هاوكاری كوردستان بن و خۆشیان وەك كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ئامادەباشییان بە كردەیی پیشان داوە، لە حاڵەتیكدا ئەگەر عێراق رازی نەبێت،سەروەری لەگەڵ كوردستان دابەش بكات، ئەوا كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ئامادەیە خۆی لە بری عێراق بە هاوبەشی لەگەڵ كوردستان دەسەڵاتەكانی سەروەریی پیادە بكات، ئەمەش لە مێژووی هاوچەرخی مرۆڤایەتیدا ئەگەر رووداوێكی دەگمەنیش نەبێت، بەڵام یەكێكە لەو رووداوانەی كە زۆر كەم كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی پەنای بۆ بردووە.

بۆیە لە حاڵەتی لەمجۆرەدا، گرنگە دەوڵەتی ئەمری واقیعی كوردستان لە سەرووی هەموو حزبە سیاسییەكانەوە سەیربكرێت و حزبە سیاسییەكانیش نابێت ئەو مافە بە خۆیان بدەن كە خۆیان جێگەی دەوڵەت بگرنەوە، بەداخەوە لە ئێستادا هەوڵێكی زیاد لە پێویست هەیە بەوەی حزب خۆی هاوشانی دەوڵەت بكات. ئەگەر ئەم هەوڵانە سنووردار نەكرێن و بە هەر رێگەیەك بێت دەوڵەت لە حزب جیانەكرێتەوە، ئەوا نەك هەر نابینە خاوەنی دەوڵەتی سەربەخۆی خۆمان، بەڵكو ئەو دیموكراتییەتەی حزبەكان بۆ شاردنەوەی مەرامە حزبییەكانیان بانگەشەی بۆ دەكەن، جیا لەوەی هیچ مانایەكی نابێت، لە هەمانكاتدا كوردستانیش دووچاری كارەساتێكی گەورە دەكات و فۆكۆیاما گوتەنی: سیستمی سیاسی لەبەریەك هەڵدەوەشێت و بوونی نامێنێت.