لە روانگەی زۆرێك لەو كەسانەی كە چاودێر و تایبەتمەند بوون لەسەر پرسی توركیا، ئەو كودەتا شكستخواردووە، یان ئەو هەوڵی كودەتایەی كە لە 15ی حوزەیرانی ئەمساڵدا لەو وڵاتەدا روویدا، رووداوێكی پێشبینی نەكراو بووە و لە تێڕوانینی ئەواندا ئەوەی روویدا، مایەی سەرسوڕمان و لە دەرەوەی رووداوە چاوەڕوانكراوەكاندا بوو. چونكە پێیانوا بوو كە هەل و مەرجەكە لەبار نییە، یاخود پاساوی كودەتا لە ئارادا نییە و حكومەتێك جڵەوی حوكمڕانی بەدەستە كە پشتئەستوورە بە زۆرینەی دەنگی خەڵكی وڵاتەكە و سەقامگیریی ئابووری دەستەبەر كردووە، ئەمە سەرەڕای ئەو رەخنانەی كە رووبەڕووی ئەردۆغان دەبوونەوە، بەوەی كە كەسێكە مەیلی ئەوەی هەیە دەسەڵاتی زیاتر لە دەستی خۆیدا كۆبكاتەوە و بە ئاڕاستە و ئاقاری خۆسەپێنیدا هەنگاو هەڵدەگرێت. كەسانێكی كەمیش هەبوون كە ئاماژەیان بە ئەگەری روودانی كودەتا دەكرد، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، هۆشداریان دەدا كە هەر هەوڵێكی كودەتا بە سەركەوتن كۆتایی نایەت، ئەگەر نەتوانێت پشتیوانییەكی بەرفراوانی خەڵك دەستەبەر بكات، چونكە ئەمە ئەو پەندەیە كە كودەتا سەركەوتووەكانی وڵاتی توركیا پێمان دەڵێن. واتە دەبێت ئەو كەسانە هۆشیار بن بەو راستییەی كە ئەگەر خەڵك وەك ئامرازێكی گەڕاندنەوەی ئارامی و سەقامگیری لە كودەتا نەڕوانن، ئەوا شكست دەبێتە چارەنووسی كودەتاكە و بەرجەستەبوونی ئەم حاڵەتەمان لە كودەتاكەی ئەم دواییەی توركیادا بینی. یەكێك لەوانە گونول تول بوو، كە بەڕێوەبەری سەنتەری دیراساتی توركیە لە پەیمانگای رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە وتارێكیدا بە ناونیشانی “Turkey’s Next Military Coup” كە لە 30 ئایاری 2016دا و لە گۆڤاری “Foreign Affairs” دا بڵاویكردۆتەوە، ئەگەرەكانی روودانی كودەتا لە توركیادا تاوتوێ دەكات و ئەم توێژەرە پێیوابوو كە هەمیشە سوپا پشتئەستور بووە بە لایەنگیری جەماوەر و كاتێك بڕیاریداوە دەستێوەردان لە سیاسەتدا بكات. كودەتا سەربازییەكەی ساڵی 1980، كە خوێناویترین كودەتا بوو لە مێژووی توركیادا، پشتیوانییەكی گەورەی جەماوەری لەگەڵدا بوو، كە پێیانوابوو دەستێوەردانی سوپا پێویست بوو بۆ گەڕاندنەوەی سەقامگیری. لەبەرئەوە بەو دەرئەنجامە دەگات كە هەر دەستێوەردانێك لە دژی ئەردۆغان و ئاك پارتی، كە لە دوایین هەڵبژاردندا نزیكەی لە سەدا 50ی دەنگەكانیان بەدەستهێناوە، پشتیوانییەكی جەماوەری كەمی لێدەكرێت و هەوڵەكانی سوپاش تێكدەشكێنێت بۆ گەڕاندنەوەی پێگەی خۆی لە كۆمەڵگەدا. بەڵام لەگەڵ ئەوەی كودەتاكەش شكستی هێنا لە جێبەجێكردنی ئەجێنداكەیدا، ئەوا لە ئێستادا پێدەچێت كە هەموو كات و كۆششی دەوڵەت و بگرە خەڵكی توركیاش بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ دۆخی دوای ئەو هەوڵە شكستخواردووەدا تەرخان كرابێت، كە رەنگە بتوانین بڵێین سەرنەكەوتنی ئەم كودەتایە گۆڕانكاری گەورەتری بە دوای خۆیدا هێنا بە بەراورد بەو گۆڕانكارییانەی كە كودەتاچییەكان ئامانجیان بوو بەدی بهێنن. چونكە ئەوەی لە ئێستادا لە توركیادا دەگوزەرێت، نەك تەنیا هەوڵی دۆزینەوە و دەستنیشانكردن و دواتر دەستگیركردن و دادگاییكردنی ئەو كەسانەیە كە لە كودەتاكەوە تێوەگلاون، بەڵكو ئەردۆغان دەستی داوەتە پرۆسەیەكی قووڵتر و بەرفراوانتر نەك تەنیا بۆ ئەنجامدانی چاكسازی، بەڵكو بۆ پاكسازی و راماڵین و دوورخستنەوەی هەموو ئەو كەسانەی كە پێیوایە سەر بە بزوتنەوەكەی عەبدوڵا گولەن-ن، كە ئەردۆغان پێیوایە ئەم كەسایەتیە لە پشتی رێكخستن و جێبەجێكردن و ئەنجامدانی ئەو پیلانگێڕییەوە بووە. كەواتە ئەرۆدغان دەیەوێت گۆڕانكارییەكی سەرتاپاگیر و سەرتاسەری لە توركیادا ئەنجام بدات و بە یەكجاری ئەگەری روودانی پیلانێكی لەم جۆرە ریشەكێش بكات و ترس و دڵەڕاوكێ كودەتایەكی دیكە بڕەوێنێتەوە. بە دڵنیاییەوە پێشتر ئەردۆغان خولیای ئەوەی هەبوو گۆڕانكاری زیاتر و قووڵتر لە توركیادا ئەنجام بدات، هەم لە سیستمی سیاسیی وڵاتەكەدا و هەم لە خودی كۆمەڵگەكەشدا، كە لێرەدا ئەو پرسیارە دروست دەبێت ئایا هەوڵەكانی ئەردۆغان تەنیا بۆ نەهێشتنی و كۆتایی هێنانە بە زەمینەی روودانی كودەتایەكی دیكە لە ئایندەدا، یاخود دەیەوێت دوورتر بڕوات و تمووحی ئەوەی هەیە كە سەرتاپای سیستمە سیاسییەكە و بگرە كۆمەڵگەكەش لەسەر روانگە و دیدگا و دنیابینییەكانی خۆی دابڕێژێتەوە؟ بێگومان ئەو بارودۆخەی ئێستاش هاتۆتەئاراوە دەرفەتێكی زۆر لەبارە و ئاماژەكانیش ئەوە دەخەنەڕوو كە دەیەوێت تا دواسنوور سوودی لێوەربگرێت، چونكە ئەگەر ئەم هەل و مەرجە بە دەستی ئەویش دروست نەبووبێت، ئەوا بە دڵی ئەو وەرچەرخاوە و هەروەك خۆی رایگەیاند «ئەمە دیاری خودایە.»

ئەندامانی گولەن لە هاوپەیمانی دەسەڵاتەوە
بۆ بارگرانی و مەترسی لە سەر دەسەڵات

ئاشكرایە كە لە سەرەتای دەركەوتن و هەڵكشانی كاریگەری و قورسایی پارتی داد و گەشەپێدان و دواتر گرتنەدەستی جڵەوی حوكمڕانێتی، لێكنزیكی و هاوپەیمانێتییەك هەبوو لە نێوان ئەم پارتە و بزووتنەوەكەی فەتحوڵا گولەندا و تەنانەت ئەندامان و كادیر و كەسانی پیشەیی سەر بە بزووتنەوەكەی گولەن بوونە بناغەیەك بۆ پارتەكەی ئەردۆغان كاتێك ئەركی حوكمڕانێتی گرتەئەستۆ، چونكە ئەم پارتە كەسانی پێویستی نەبوو بۆ هەڵسووڕاندن و ئیدارەدانی دام و دەزگاكانی دەوڵەت. لەبەر ئەوە رەنگە ئەوە وەسفكردنێكی ورد نەبێت كە دەوترێت ئەندامانی گولەن رووچوونەتە نێو دامەزراوەكانی حكومەت، چونكە ئەم ئەم ئەندامانە بۆشایی و كەلێنێكی گەورەیان بۆ پارتی داد و گەشەپێدانی حوكمڕان پڕكردەوە، تەنانەت دواتریش پێكەوە كاریان كرد بۆ پەڕوباڵكردنی سوپا و كاركردن بۆ ئەوەی ببێتە دامەزراوەیەكی ملكەچ بۆ دەسەڵاتی مەدەنی. بەڵام دواتر گرژی و ئاڵۆزی لە نێوان پارتەكەی ئەردۆغان و بزووتنەوەكەی گولەندا دروست بوو، كە گەیشتە ئەو راددەیەكی حكومەتی توركیا دەست بداتە تەنگپێهەڵچنینی هەندێ لەو دامەزراوانەی سەر بە بزووتنەوەكەی گولەن بوون. لە ئێستاشدا و لە دوای روودانی كودەتا شكستخواردووەكەوە ئەردۆغان تەواوی ئۆباڵی ئەم كارە دەخاتە ئەستۆی گولەن و دەستی داوەتە هەڵمەتێك بۆ دوورخستنەوەی زۆرێك لە ئەندامانی ئەم بزووتنەوەیە لە زۆرێك لە دام و دەزگاكانی دەوڵەتدا، واتە نەك هەر تەنیا دامەزراوەی سەربازی، بەڵكو زانكۆ و دادگا و دامەزراوە مەدەنییەكانی دیكەشی گرتۆتەوە. لێرەدا ئەو پرسیارە دێتەئاراوە كە راستە هەر وەك ئەردۆغان رایگەیاند كە دەبێت كودەتاچییەكان باجێكی قورس بدەن، بەڵام ئایا خودی توركیاش باجێكی گەورە نادات كاتێك ئەو دامەزراوانە لە توانا و لە كارمەندەكانیان بەتاڵ دەكرێنەوە؟ چونكە هەروەك هەندێ لە چاودێران دەڵێن كاریگەری ئەو پاكسازییانە لەسەر هەندێ هێزی ناو سوپا، بۆ نموونە هێزی ئاسمانی گەیشتۆتە راددەی ئیفلیجكردنی ئەو هێزە. لەبەر ئەوە دەتوانین بڵێین كە ئەم كودەتایە ئەگەرچی شكستخواردووش بوو، ئەوا دەرئەنجامی قووڵ و دوورمەودای لێدەكەوێتەوە، هەم لەسەر ئاستی ناوخۆیی و هەم لەسەر ئاستی دەرەكی. ئەگەری ئەوەش هەیە ئەو كاریگەرییانە بە ئاڕاستەیەكی زیانبەخش بۆ كۆمەڵگەی توركی بشكێنەوە و بواری ئەوەش هەیە بكرێنە دەرفەتێك بۆ برەودان بە ئاشتەوایی كۆمەڵایەتی لەو وڵاتەدا. لەسەر ئاستی دەرەكیش ئەگەری ئەوە هەیە ئاڵ و گۆڕ و وەرچەرخان بە سەر سیاسەتی دەرەوە، یان پێوەندیەكانی دەرەوەی ئەو وڵاتەدا بێتەئاراوە.

ساتەوەختی لێكترازان، یان دەرفەتێك بۆ ئاشتەوایی

ناكرێت ئەو دەنگانە نادیدە بگرین كە گوزارشت لە دڵەڕاوكێ و نیگەرانی خۆیان دەكەن لە ئاست كاریگەرییەكانی ئەو رێوشوێنانەی حكومەتی توركیا گرتوویەتەبەر و دەیانگرێتەبەر بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ دۆخی دوای كودەتاكەدا. چونكە راستە حكومەت پاساوی خۆی هەیە بۆ لێپرسینەوە و دادگاییكردنی ئەو كەسانەی لە كودەتاكەوە تێوەگلاون، بەڵام ناكرێت بە راددەیەك بن كە ببنە هۆی قووڵتركردنەوەی ئەو جەمسەرگیرییەی كە لە كۆمەڵگەی توركیدا هەیە و بە چەشنێك بێت كە زەمینەی دابەشبوون و لێكترازان و لێكدابڕان بسازێنێت، كە ئەمەش سەربكێشێت بۆ سەرهەڵدانی ناسەقامگیری و تێوەگلان و درێژەپێدان بە شەڕی ناوخۆیی. چونكە راستە پارتەكەی ئەردۆغان توانیویەتی زۆرینەی دەنگی خەڵك بۆ خۆی مسۆگەر بكات، بەڵام دەبێت ئەو راستیەشی لەبەرچاو بێت كە نیوەی كۆمەڵگەكەش دەنگی پێنەداوە، بەڵام ئەوە نیوەیەی لە رووی سیاسیەوە ركابەر و بەرهەڵستكارن، نابێت بواری ئەوە بڕەخسێنێت لێكترازانی كۆمەڵایەتی و جەمسەرگیری توند دروست ببێت. لە راستیدا ئەم ساتەوەختە دەرفەتێكی گەورەی خوڵقاندووە بۆ ئەردۆغان بۆ ئەوەی كار لەسەر تێپەڕاندنی ئەو دابەشبوون و لێكدابڕانانەش بكات كە لە كۆمەڵگەی توركیدا بوونیان هەیە، چونكە لە سەروەختی روودانی كودەتاكان، هەموو لایەنە سیاسییە بەرهەڵستكارەكان و دەزگاكانی راگەیاندن و ئەو لایانەی كە دووچاری تەنگپێهەڵچنینی ئەردۆغانیش ببوونەوە، یەكهەڵوێست و یەكدەنگ بوون لە رەتكردنەوەی كودەتاكەدا، ئەگەرچی لە رووی سیاسیشەوە هاوڕا و هاوهەڵوێستی ئەردۆغان نەبوون. كۆبوونەوەی ئەرۆدغان لەگەڵ سەركردەی هەردوو حزبی جەهەپە و مەهەپە، هەنگاوێك بوو بەو ئاڕاستەیەدا، بەڵام ئەوەی سەرنجدرا بانگهێشتنەكردنی سەرۆكی پارتی گەلانی دیموكراتی بوو، كە پارتێكی كوردییە، كە لە راستیدا ئەمە ساتەوەختێكە كە پێویستە پارتی داد و گەشەپێدان ئاوڕ لە پرسی ئاشتی لەگەڵ كورددا بدات و هەنگاوی جددی هەڵبگیرێت لەم رووەوە، كە ئەم پارتەش لە ماوەی حوكمڕانییەكەیدا توانیویەتی لە پاڵ هێنانەدی سەقامگیری سیاسی و ئابووریدا، هەنگاوی گەورە هەڵبگرێت بۆ چەسپاندنی پایەكانی ئاشتەوایی كۆمەڵایەتی و كۆتاییهێنان بە شەڕێكی درێژخایەن كە هەم بارگرانییەكی گەورە بووە لەسەر ئابووری ئەو وڵاتەكە و هەم گیانی چەندەها كەسی لە كورد و توركی تێیدا بوونە قوربانی. لەو پێیناوەشدا پرۆسەی ئاشتی دەستی پێكرد و بەرەوپێشچوونیشی تێدا بەدی هات، كە بەداخەوە دواتر ئەو پرۆسەیە داڕووخا و سەرلەنوێ ئاگری شەڕ هەڵگیرسایەوە. كە جارێكی دیكەش ئەو راستییە سەلمێندرایەوە كە ناكرێت ئەم كێشەیە بە چارەسەرنەكراوی و بە هەڵپەسێردراوی بمێنێتەوە و ناكرێت لە رێگەی شەڕیشەوە یەكلابكرێتەوە.

سیاسەتی دەرەوەی توركیا لەبەردەم وەرچەرخاندا

كودەتاكەی توركیا ئەو ترسەی لای رۆژئاوا دروست كردووە كە ئەو وڵاتە زیاتر و زیاتر لە رۆژئاوا دووربكەوێتەوە و پێوەندییەكانی لەگەڵ ئەمەریكا و ئەوروپادا بەرەو ئاڵۆزی و گرژی زیاتر بچێت، كەواتە ئاشكرایە ئەم كودەتایە دەرئەنجامی جیۆپۆلەتیكیشی لێدەكەوێتەوە و رۆژئاوا بە جددی لەم مەسەلەیە دەڕوانێت.

لە ئێستادا دوو پرسی زۆر گرنگ و جددی هەن كە دەكرێت دەرهاویشتەكانی ئەم كودەتایە كاریگەری گەورەیان هەبێت لەسەریان. یەكەمیان پەیوەستە بە رۆڵی توركیاوە وەك هاوكار و هاوبەشێك لە شەڕی دژ بە داعشدا، چونكە ئاڵۆزبوونی پێوەندییەكانی توركیا لەگەڵ ئەمەریكادا -بەهۆی پێداگیری توركیاوە لەسەر رادەستكردنەوەی فەتحوڵا گولەن كە لە ئەمەریكا نیشتەجێیە- كاریگەری سلبی دەكاتە سەر ئەم شەڕە و ئەگەری گرژبوونی پێوەندیەیكانی توركیا و ئەوروپاش زیاتر دەكات. ئەگەری گەڕاندنەوەی سزای لەسێدارەدانیش ئەگەری هەڵوەشاندنەوەی ئەو رێككەوتنەی لێدەكرێت كە لە نێوان توركیا و یەكێتی ئەوروپادا ئەنجام دراوە بۆ ئەوەی توركیا رێگە لە شەپۆلی كۆچبەران بگرێت و لەبەرامبەردا یەكێتی ئەوروپاش هاوكاری دارایی توركیا بكات و مەرجی ڤیزا لەسەر گەشتكردنی هاووڵاتیانی توركیا بۆ ناوچەی شنگن هەڵبگرێت. هەروەها ئەوەی زیاتر رۆژئاوای نیگەران كردووە، ئەگەری زیاتر لێكنزیكبوونەوەی ئەردۆغانە لە پوتین و وەرچەرخانی زیاتری سیاسەتی دەرەوەی توركیا بە ئاڕاستەی رووسیا. كە هەروەك كەمال كرێزجی- كە خۆی توركە و چاودێر و شرۆڤەكارێكی وردی پەرەسەندنەكانی توركیایە، لە وتارێكیدا بە ناونیشانی « “The geopolitics of Turkey’s failed coup كە لە پەیمانگای برۆكینگزدا بڵاوی كردۆتەوە، دەڵێت: ئەگەر وا دەربكەوێت كە توركیا لە نۆرمەكانی رۆژئاوا دووردەكەوێتەوە، ئەی ئایا لە رۆژئاواش دووردەكەوێتەوە؟ ئەگەری ئەوە هەیە. لە تشرینی دووەم 2013دا- دوای چەندین ساڵ و دوای چەندین جار لە دەستپێكردن و راوەستانی گفتوگۆكانی پەیوەست بە ئەندامێتی توركیا لە یەكێتی ئەوروپا- ئەردۆغان هەوڵیدا پشتیوانی ڤلادمیر پۆتین بەدەست بێنێت بۆ قبووڵكردنی توركیا لە رێكخراوە ئیرۆئاسیاییەكان، وەك شەنگهای پێنج، ئەوەش دەبووە دەستكەوتێكی جیۆستراتیجی گەورە بۆ رووسیا. ئەوروپا و ئەمەریكاش دەبنە دۆڕاوی گەورە ئەگەر توركیا زیاتر لە كامپی رووسیا نزیك ببێتەوە. لەدەستدانی شەراكەتیان لەگەڵ توركیادا، گورزێكی جددی دەبێت لە شەڕەكەیان دژ بە داعش لە سووریا و عێراقدا. لە هەمان كاتدا ئەو ئەگەرەش لاواز دەكات كە توركیا بە راستی دیموكراسیەتی شێوە رۆژئاوایی بگرێتەبەر لەم نزیكانەدا.