ئامینا زکری
پاش بـ دوماهی هاتنا شەرێ جیهانێی ئێکێ، نەخشێ سیاسێی دەڤەرا روژهەلاتا ناڤەراست گوهرینێن بنەرەتی بـ سەردا هاتن، پەیمانناما سایكس- پیکو کو دناڤبەرا بریتانیا، فرانسە و بـ هاریکاریا روسێی هاتبوو بەستن (پاش شورەشا ئوکتوبەرێ روسیای خوە ژێ ڤەکێشا) دەڤەرێن ژێر دەستهەلاتا ئیمپراتوریەتا عوسمانی کو توشی هەلوەشانێ ببون دابەشکرن. و بو ئەگەرێ دروست بونا دەولەتێن ئیراق، سوریا، لوبنانێ و وەلاتێن دیترێن عەرەبی. رێکەفتنەك کو پشتی سەد ساڵان نەشیا سەقامگیری و ئاشتیێ بو دەڤەرا روژهەلاتا ناڤین دابین بکەت.
دەولەتا ئیراقێ هەر ژ دەستپێکا دامەزراندنا خوە ژ بلی نەهامەتی و دەربەدەری، ئەنفال، جینوساید و کیمیاباران و خرابکرنا 4.500 گوندان تشتەک دیتر بو کوردستانیان بەرهەم نەئینایە.ئێراقێ پتر روالەتا دەولەتەکا (بەغدا) هەبوویە و هەر ژ دامەزراندنا خوە تا نوکە بـ فاشلترین دەولەت دهێتە ناس کرن، بـ ئاوایەکێ کو پشتی سێزدە سالێن روخاندنا رژیما بەعس ژی نەشیا کوردستان و پێکهاتێن دینی و نەتەوەیی ژ هێرشێن سنوری ێین دەولەتێن جیران و ژ شەرێ داعش بپارێزیت، و د شەرێ داعش دا ئابلوقا چەکی، بـ سەختی ئێخستە لـ سەر هەرێمێ.
هەرچەند سەرکردێن سیاسیێن هەرێمێ هەمی هەولێن خوە بو ئاشتەوایا سیاسی، جڤاکی و شەراکەتا راستەقینە بو پراکتیزەکرنا دیموکراسیەتێ لـ بەغدا دان، لێ سەرکردێن ئیراقێ ئەڤ شەراکەتە بەرەف هەلدێرانێ برن.
ئەڤرو قەناعەتەکا تەمام بو پرانی یا وەلاتێن ئازاد و بریار بدەستێن جیهانێ دروست بوویە کو بەردەوام بونا جیوسیاسی لـ سەر مودێلا سایكس-پیکۆ ئالوزی و گرفتان زێدەتر دکەت و ململانا تایفی، مەزهەبی و نەتەوەیی دێ قولتر و بەرفرەهتر لێ کەت، تێرور گەشە و ئاسایشا جیهانی دێ کەڤیتە ژێر هەرەشەیەکا جدی دا، روژهەلاتا ناڤەراست بـلەز یا بەرەف وەرچەرخانەکا گرنگ یا مێژوویی دچیت و گوڕانکاری لـ سەر هەڤپەیمانیاندا دهێت، د ڤان گوڕانکاریان دا رولێ کوردان دێ یێ بنگەهین بیت، سنورێن دەستکردێن کو بـ زور لـ سەر کوردان دا هاتینە سەپاندن پێدڤیە بـ ئیرادا راستەقینەیا گەلان و ئاکنجیێن دەڤەرێ سەر ژ نوی بهێنە دارشتن. نها پرسا رێفراندۆم و سەربەخویا کوردستانێ د مەیدانا سیاسی یا هەرێمێ دا و د پرسێن گرنگن روژێ نە.
هەرچەند شێوێ دامەزراندنا دەولەتا سەربەخوی بـ تنێ فورمەكێ دیار کری نینە، و یا گرێدایە بـ فاکتەرێن سیاسی و نێڤ نەتەوەی ڤە، جار هەیە بنەمایێن دامەزراندنا دەولەتا سەربەخو د ئامادەنە، لێ ئیمکانا دامەزراندنا دەولەت نینە و هندەك جاران ژی هەرچەند بنەمایێن دەولەتێ بەرهەڤ نینن، لێ دەولەت دهێتە دامەزراندن.
هەلبەت دەولەت و رێفراندۆم دو پرسێن جياوازن، و ئەنجامدانا رێفراندۆمێ بـ مانایا راگەهاندنا دەولەتێ نینە بەلکو ژ بو هندێ یە کو:
1. رەئی و بوچونێن گەلی بزانن، ئایا دخوازن دگەل وێ وەڵاتێ کو تێدا دژین، بژین یان دڤێن سەربەخويیا خوە هەبیت.
2. بەلگەیەکا بهێزە، بەرامبەر دامودەزگەهێن نێڤدەولەتی بو هندێ کو ددەمێ پێدڤی بو راگەهاندنا دەولەتێ دا بکار بینن، چونکە ئەڤە مافەکێ سروشتیە و کومەلگەها نێڤدەولەتی دانپیدانێ پێ دکەن.
بـ دیتنا من گرفتا سەرەکیا کوردان نەبونا ستراتیژیەتا هەڤبەشا نەتەوەیی یە و تا نوکە هەڤپەیمانەتیا نەتەوەی یا گشتگیر دروست نەبویە، نەبونا ستراتیژیا هەڤبەشا سیاسی و نە سەقامگیری یا د گوتارا هەڤبەشا نەتەوەییدا دوو بەرەیێن سەربەخو و دژە سەربەخو لـ هەرێمێ دروست کریە، تا نوکە بەشەك ژ حزبێن کوردستانێ لـ گور بەرژەوەندیێن دەمی و حزبیانەیێن خوە رەفتارێ دکەن.و بەرامبەر بەرژەوەندیێن نەتەوەی وازێ ژ حیساباتێن کەسوکی و تایبەتی یێن خوە نائینن.
سەروك بارزانی د جڤینا 2014-07-03 لـ پەرلەمانێ کوردستانێ، پەرلەمان راسپارد کو دیراسەتێ لـ سەر رێفراندۆم و دەستنیشانکرنا دەمێ وێ دا بکەن و هەروەسان د جڤینا 2015-05-18 دگەل لایەنێن سیاسی داخواز ژ هەمی لایانەن کر کو ژورا عەمەلیاتان د ماوێ هەفتیەکێ دا بو ئامادەکاری بو رێفراندۆمێ پێك بینن، لێ بـ مخابنی ڤە لایەنێن دژە سەربەخویا کوردستانێ هەولێن پێك نە ئینانا ڤێ ژورێ کرن و هەمی هەول دان کو ستراتیژیەتا هەڤبەشا نشتیمانی بو ئەنجامدانا رێفراندۆمێ پێك نەهێت، گومان تێدا نینە کو سەروك بارزانی سەرکێشیا بجهـ ئینانا خەونا دێرین یا کوردستانیان دکەت و رێفراندۆم و سەربەخویا کوردستانێ د فەرهەنگا سیاسی یا کوردستانێ دا بنەجهـ کر.
لایەنێن دژە سەربەخوێی، نابیت بـ هێجەتا قەیرانێن دارایی دەو و دوشاڤێ تێکەل بکەن (هەرچەند ئەڤ دوخێ ئابوری بەردەوام نابیت و یا وەختی یە) چەند وەڵاتێن سەربەخوەیێن جیهانێ یێت هەین کو بارودوخێ ئابوریا وان زور ژ باشورێ کوردستانێ خراپترە بەس ئامادە نینن ئازادیا وەڵاتێ خوە بـ پارە بگوهرن.
لـ هەرێمێ سەرەرای هەمی کوسپێن هەی، نوکە زەمینە زور یا گونجاوە بو ئارمانجا نەتەوەیی و رێفراندۆمێ، دامەزراندنا دەولەتا کوردی زور گرێ و کێشێن چەقبەستیێن روژهەلاتا ناڤەراست دێ چارەسەر کەت، و سەقامگیریێ بو دەڤەرێ دێ بەرهەم ئینیت، چونکە دەولەتا کوردی دەولەتەکا ئێتنیکی نابیت کو لـ سەر بنەمایێ قەومیەتەکا تایبەت یان تاك حزبی و ئایدولوژیەکا بەرتەسك دامەزریت، بەلکو دێ بیتە پرەکا پێکڤە گرێدانا نەتەوا کورد و نەتەوەیێن جیران کو مافێ کلتوری، زمان، نەتەوە، ئول و هەمی پێکهاتێن د ناڤخودا بـ ئێکسانی یێ پاراستی بیت.
بـ سەربەخوەیا کوردستانێ، دێ ئەڤ ئەنجامێن ئەرینی هەبن :
1. سیاسەتا دەرڤە، نوینەراتیا دیپلوماسی، پەیماننامە و رێکەفتنێن دەولی و سیاسەتا ئابوری و بازرگانی دێ رەسم کەت.
2. دامودەزگەهێن حوکمەتێ دێ بـ سیستەماتیك هێنە رێـــکـخستن.
3. راستەوخو دێ شێين نەفتێ بفروشین، و لـ گور شەرت و مەرجێن ناڤخویی بکرا پەیدا بکەین.
4. ژێرخانا ئابوری و پێشەسازی يا بهێزتر ئاڤا بکەین.
5. گرێبەستێن نەفتی دگەل کومپانیێن نێڤدەولەتی د بەرژەوەندا کوردستانێ دا دێ هێنە رێکخستن، و دەولەت مەرجێن خوە لـ سەر کومپانیا دێ سەپینیت.
6. ئەسمانێ کوردستانێ ژ دەست ئیراقێ دێ رزگار بیت.
7. هەر دەمێ توشی مەترسیێن دەرەکی بین کومەلگەها نێڤدەولەتی هاریکاریا حکومەتی دکەت.
8. شەرێ داعش باشترین نمونە بو کو هەرێما کوردستانێ هەرچەند ب نونەراتیا هەمی جیهانێ شەرێ تێروریستێن داعش دکر، لێ کومەلگەها نیڤدەولەتی نەدشیان راستەوخوە چەك و تەقەمەنیان پێشکێشی هەرێمێ بکەن.
9. کوردستان دێ بیتە ئەندام د نەتەوەیێن ئێکگرتی دا و ئامادەێی دێ لـ جڤاتا نیڤدەولەتیدا هەبیت.
10. هەرێم دو ساڵە ژلایێ ئێراقێ ڤە، توشی سزایا ئابوری بـ برینا موچەو بودجێ ڤە هاتیە کرن، و قەیرانا دارایی یا کو بـ ئەگەرا دابەزینا بهاێی نەفتێ و هاتنا 1.700.000 ئاواران بو هەرێمێ و شەرێ داعش و مەسرەفێ بەروکێن شەری، لێ هەرێم نەشیا راستەوخو قەرزی ژی صندوقا نەقدا نێڤدەولەتی وەربگریت، لێ ئەگەر خودان دەولەت بین بانکا نێڤدەولەتی و صندوقا نەقدی دێ هاریکاریان پێشکێش کەتن.
11. داهاتێن ناڤخوی و گومرك بو ئیراقێ ناچن و هەمو ژێدەرێن دارايی بو خەلك و گەلێ کوردستانێ و ئاڤا کرنا ژێرخانا ئابوری دێ هێتە مەزاختن.
رێفراندۆم و دەولەت واقعەکە، پێدڤیيە هەمی لایەنێن سیاسی د ئاستێ ڤێ بەرپرسياريەتیا مێژووی دا پێهنگاڤا بهاڤێژن و پشتەڤانیا سەروك بارزانی بو ئەنجامدانا رێفراندۆمێ بکەن و بـ گوتارەکا نشتیمانی، پرسێن نشتیمانی چارەسەر بکەن، و هەر لایەنەکێ خوە ژێ ڤەدزیت، ژلایێ گەلێ کوردستانێ ڤە دێ هێتە سزادان و مێژوو رەحمێ پێ ناکەت.