«زۆرجار وتراوە: (ئەمەریكا توانایەكی باشی هەیە بۆ بردنەوەی شەڕ و دۆڕاندنی ئاشتی.) بە دڵنیاییەوە ئەمە راست و دروستە سەبارەت بە عێراق. دوای ئەوەی ئەمەریكا توانی سەركەوتووانە سەدام حوسێن بڕووخێنێت، بەڵام پلانی نەبوو بۆ بارودۆخی دوای شەڕەكە. بە هەمان شێوە، دوای ئەوەی موعەمەر قەزافی-شی رووخاند، پلانی نەبوو بۆ لیبیای دوای قەزافی. پێموایە لە ئایندەیەكی نزیكدا دەوڵەتی ئیسلامی داعش لە عێراق و سووریا چیتر وەك رێكخراوێكی تیرۆریستیی بەهێز نامێنێتەوە، بەڵام ئەوەی لە داهاتوودا و دوای داعش رووبەڕووی دەبینەوە، كێشەیەكی گەورە دەبێت. بۆ ئەمیشیان گومانی تێدا نییە كە واشنتۆن پلانێكی كارای نییە. لەشەڕی دژی داعشدا پێشمەرگە فاكتەرێكی زۆر گرنگ بوو لە دژی دەوڵەتی ئیسلامی داعش، هەروەها زۆرجار وتوومە كە كورد سیحری دەوڵەتی ئیسلامی داعش بەتاڵ دەكاتەوە. سەبارەت بە میلیشیای شیعەكانیش من لەو نیگەرانییە تێدەگەم، بەڵام بە راشكاوی دەیڵێم، ئەوەی جێی سەرسوڕمانە ئەوەیە تا ئێستا بە جڵەوكراوەی ماونەتەوە. ئومێدەكە ئەوەیە، شیعەكان بەردەوام بن لە جڵەوگیری خۆیان. سەبارەت بە دەوڵەتی كوردستانیش، من بە تەواوەتی پشتیوانی دەوڵەتی كوردستان دەكەم، مەبەستەكەش تەنیا ئەوە نییە بۆ ئەوەی هاوكاری ئاوارەكان بكەن. كورد شایستەیی خۆیان سەلماندووە بۆ ئەوەی ببنە دەوڵەت. ئەوان هاوكار بوون لە پاشەكشەپێكردنی دەوڵەتی ئیسلامی داعشدا. ئەو دەوڵەتە كوردییەی دروست دەبێت، پێوەندی باشی دەبێت لەگەڵ ئیسرائیلدا. كە پێكەوە دەتوانن هاوكاربن لە هێنانەئارای هێوری و ئارامی بۆ ناوچەكە.»


د.ماكس ئەبراهامز پسپۆڕ و تایبەتمەند
لەسەر وەڵامدانەوەی تیرۆریستان لە زانكۆی نۆرس ئێسترن
ئەم لێدوانەی تایبەت بە گوڵان داوە

عێراق لە مردنی كلینیكییەوە
بۆ مردنی بایۆلۆژی


تۆماس هۆبز لە كتێبی لیڤاسان-دا بەوجۆرە پێناسەی دەوڵەت دەكات كە مرۆڤ وەك دروستكراوی پەروەردگار لە دروستكردنی دەوڵەتدا هەوڵیداوە بە هەمان شێوەی پەروەردگار لەسەر شێوەی خودی مرۆڤ دەوڵەت وەك دروستكراوی دەستی خۆی دروست بكاتەوە، بەڵام مرۆڤ وەك دروستكراوی دەستی پەروەردگار كائینێكی بچكۆلەیە، بەڵام ئەو كائینەی كە دەوڵەتە و مرۆڤ خۆی دروستی كردووە، زۆر گەورەیە و هۆبز ئەو دروستكراوەی دەستی مرۆڤی ناولێناوە: لیڤاسان، واتە ئەژدیها، ئەم پێناسەی تۆماس هۆبز بەرەو ئەوەمان دەبات بپرسین: ئایا دەوڵەتیش وەك مرۆڤ لەدایكبوون و مردنی هەیە؟ فرانسیس فۆكۆیاما لە كتێبی سیستمی سیاسی و لەبەر یەكهەڵوەشانی سیاسی، سێ خاڵی گرنگی بۆ مردنی دەوڵەت دیاریكردووە كە برتین لە: (1- دەوڵەت نەتوانێت خاكەكەی بپارێزێت، 2- دامەزراوەكانی لەبەریەك هەڵوەشاوە بن، 3- سەروەریی یاسا بوونی نەبێت.) لەسەر ئەم بنەمایە فۆكۆیاما دەڵێت: «هۆكاری ئەوەی رێكخراوێكی تیرۆریستی وەك داعش بتوانێت خەلافەتی ئیسلامی لە عێراق و سووریا رابگەیەنێت، ئەوە نییە كە داعش زۆر بەهێزە، بەڵكو مانای ئەوەیە عێراق و سووریا ناتوانن وەك دەوڵەت ئەدای خۆیان بكەن، لەمەش زیاتر كە رێكخراوە تیرۆریستەكان توانیویانە لە پاكستانەوە تا نەیجیریا هەژموونی خۆیان بسەپێنن، ئەمە مانای ئەوەیە ئەو دەوڵەتانە بە ئاستێك لاواز بوون كە ناتوانن وەك دەوڵەتی هاوچەرخ ئەدای خۆیان بكەن.» كەواتە ئەو خاڵانەی فۆكۆیاما بۆ لەكاركەوتنی دەوڵەت ئاماژەی پێكردوون، لەگەڵ تیۆرەكەی تۆماس هۆبز بۆ دەوڵەت یەكدەگرێتەوە. هۆبز پادشای وەك سەری دەوڵەت وێنا كردووە كە دەبێت ئەو سەرە كە هەڵگری دەماخە، توانای ئەوەی هەبێت هاوسەنگیی هەموو ئەندامەكانی لەش رابگرێت، بۆیە كاتێك ئەو دەماخەی لەناو سەرە نەتوانێت ئەو هاوسەنگییە رابگرێت، ئەوا ئەو دەوڵەتە بوونی نابێت و هەر پارچەیەكی بەدەست مەزهەبێك یان لایەنێكی دیاریكراوەوە دەبێت و شەڕی ناوخۆیی و خوێن رشتن لە سەرتاسەری وڵات بەربڵاو دەبێت و كۆمەڵگە دەبێت بە پاشاگەردانی، لەسەر ئەم بنەمایە هۆبز بۆ دووبارە بونیادنەوەی دەوڵەت، داوای سەرێكی لە رادەبەر بەهێز دەكات بۆ ئەوەی ئەو دەماخەی لەناو ئەو سەرەیە بتوانێت كۆنتڕۆڵی تەواوی كۆمەڵگە بكات و ئاژاوە و پاشاگەردانی بگۆڕێت بۆ سەقامگیری و نیزام .



لەبەر رۆشنایی ئەم تیۆرە سیاسییانە بۆ دەوڵەتی تەندروست، ئێستا عێراق هیچ كام لە ئەركەكانی دەوڵەتی پێ جێبەجێ ناكرێت و ئەو سەرەی لە بەغدایە، دەماخی ناو سەرەكە راوەستاوە و ناتوانێت بە هیچ شێوەیەك هاوسەنگیی جەستەی عێراق رابگرێت، راشكاوانەتر نە دەتوانێت خاكەكەی خۆی بپارێزێت، نە هیچ دامەزراوەیەكی ماوە كە بتوانێت وەك دامەزراوە كاری خۆی بكات، نە بە هیچ شێوەیەكیش سەروەریی یاسا و دەستوورەكەی بوونی ماوە، تا كاری پێبكرێت. كەواتە بە پێی هەموو پیناسەكان بۆ دەوڵەتی هاوچەرخ، ئێستا دەوڵەتێك بوونی نەماوە، ناوی عێراق بێت.



ئەگەر لێرەوە بگەڕێینەوە بۆ دیوێكی دیكەی بەراوردكاری لە نێوان حاڵەتی مردنی مرۆڤ و مردنی دەوڵەت و ئەو پرسیارە بكەین كە: ئایا مرۆڤیش كە (دەماخ و سووڕی خوێن و سییەكانی راوەستا) دەتوانین لە رووی زانستی پزیشكییەوە بڵێین ئەو كەسە مردووە و كۆتایی هاتووە؟ لە وەڵامی ئەم پرسیارەدا زانستی پزیشكی دەڵێت: ئەگەر بە شێوەیەكی كتوپڕ دەماخ و سووری خوێن و سییەكانی كەسێك رابوەستێت و دەستبەجێ پزیشكان فریای ئەوە بكەون بوژانەوەی دڵ و سییەكانی بۆ بكەن، ئەوا لەو حاڵەتە كەسەكە بە شێوەی مردنی كلینیكی دەهێڵدڕێتەوە و ناهێڵن بگاتە حاڵەتی مردنی بایۆلۆژی، لەم حاڵەتی مردنی كلینیكی-یە (الموت السریری- Clinical death)، دەماخ بە هیچ جۆرێك كارناكات، لێدانی دڵ كەم دەبێتەوە، پلەی گەرمای جەستەی نەخۆش دادەبەزێت بۆ 18 پلەی سەدی و بە هیچ جۆرێك كەسەكە هۆشی نییە. لە مێژووی زانستی پزیشكیدا و پێش ئەوەی تەكنەلۆژیای پزیشكی بۆ بوژانەوەی دڵ و سییەكان دابهێندرێت، حاڵەتی مردنی كلینیكی راگەیاندنی حاڵەتی مردنی تەواو بووە، بەڵام لە دوای دۆزینەوەی ئەم تەكنەلۆژیا پزیشییكە تازانەوە، مردنی مرۆڤ كراوە بە دوو قۆناخ، قۆناخی مردنی كلینیكی لەگەڵ قۆناخی مردنی بایۆلۆژی. لە نەخۆشانەكانی جیهاندا حاڵەتی مردنی كلینیكی بۆ چەند مەبەستێك پەنای بۆ دەبرێت، ئەمەش یان ئەوەیە ئەو كەسە سەرۆكی دەوڵەتە، یان كەسایەتییەكی گرنگە و بە راگەیاندنی مردنی بایۆلۆژی كاریگەرییەكی گەورەی سیاسی دروست دەكات، یان زۆر جاران لە نەخۆشخانەكان وەك حاڵەتێك بۆ تاقیكردنەوەی پزیشكی پەنای بۆ دەبەن و پزیشكەكان توێژینەوەی لەسەر دەكەن، بەڵام ئەگەر بڵێن حاڵەتی مردنی كلینیكی دەگەڕێتەوە بۆ حاڵەتێكی ئاسایی و مرۆڤەكە جارێكی دیكە زیندوو دەبێتەوە، ئەوا هەتا ئێستا زانستی پزیشكی لە ئاست ئەم گێڕانەوەیە دەستەوەستانە و حاڵەتەكە بەوجۆرەیە مردنی كلینیكی بەرەو مردنی بایۆلۆژی دەچێت، بەڵام كاتی راگەیاندنی مردنەكە بە فەرمی دەكەوێتە سەر هێشتنەوەی ئامێرەكان لەسەر كەسە مردووە كلینیكییەكە و پاشانیش بڕیاری سیاسی، ئەگەر ئەو كەسە سەرۆك دەوڵەت بێت، یان كەسایەتییەكی سیاسیی گەورە، یان سەرمایەدارێكی گەورە بێت.


لێرەوە ئەگەر ئەم حاڵەتی مردنی كلینیكییەی مرۆڤ لەگەڵ حاڵەتی ئێستای دەوڵەتی عێراق بەراورد بكەین، دەبینین حاڵەتەكە تەواو هاوشێوەیە و عێراقیش بە تەواوەتی لە حاڵەتی مردنی كلینیكیدایە، ئەوجا لەبەر ئەوەی دەوڵەتی عێراق لە ناو سیاسەتی ئیدارەی سەرۆك ئۆباما-دا توخمێكی گرنگە بۆ خودی دەوڵەتی عێراق و دەوڵەتانی ناوچەكەش، ئەوا هەموو هەوڵی خۆی خستۆتە گەڕ بۆ ئەوەی لە حاڵەتی مردنی كلینیكیدا بیهێڵێتەوە و تا ئەو كاتەی ئیدارەی ئەمریكی بەجێدەهێڵێت، ئەم حاڵەتە درێژە پێبدات و پرسی راگەیاندنی مردنی فەرمیی دەوڵەتی عێراق بخاتە سەر شانی سەرۆكی داهاتووی ئەمەریكا. دیارە ئەو ماوەیەش بریتی نابێت لە 20 كانوونی دووەمی 2017، بەڵكو هێشتنەوەی عێراق بەم حاڵەتەی لای ئیدارەی ئێستای ئەمەریكا تەنیا بۆ ئەوەیە هەتا ئەنجامدانی هەڵبژاردنەكانی یەكەم سێشەمەی مانگی نۆڤەمبەری داهاتوو، عێراق تەنیا بەناو بە زیندوویی بمێنێتەوە، ئەوجا دوای ئەوە چی روودەدات، ئەوە لەبەر پرسیاریەتی ئیدارەی ئێستای سەرۆك ئۆبامادا نامێنێت، بەڵام ئەگەر بڵێن ئیدارەی ئێستای ئۆباما بڕوای بەوە بێت كە عێراق جارێكی دیكە دەبێتەوە بە دەوڵەتێكی هاوچەرخ و دەتوانێت بە یەكگرتوو بمێنێتەوە، ئەوە نەك هەر لای ئیدارەی ئێستای ئەمەریكا كۆتایی هاتووە، بەڵكو چەند مانگێكە پرۆسەی ئامادەكردنی ئایندەی عێراق لە كارنامەی سەرۆكی داهاتووی ئەمەریكا كاری لەسەر دەكرێت و بڕیارە دوای هەڵبژاردنەكانی نۆڤەمبەری داهاتوو، هەر كەسێ بۆ سەرۆكی داهاتووی ئەمەریكا هەڵبژێردرا، ئەو راپۆرتەی تەسلیم بكرێت.



لاشە مردووەكەی عێراق
چ سوودێكی بۆ ئیدارەی ئۆباما هەیە؟


لە مانگی نۆڤەمبەری 2008 كاتێك حزبی دیموكراتی ئەمەریكا هەڵبژاردنی بردەوە و ئۆباما بوو بە سەرۆكی ئەمەریكا، جۆرج دەبلیو بوش عێراقێكی سەركەوتووی تەسلیمی سەرۆك ئۆباما كرد. عێراقی سەركەوتوو بەو مانایەی سەرۆك بوش توانی بە رێگەی ناردنی بەپەلەی هێزی سەربازی (Surge) لە كۆتایی ساڵی 2006 و سەرەتای 2007، بە چەكداركردنی هۆزەكانی عەرەبی سوننە بەناوی هێزەكانی (سەحوە) كۆتایی بە رێكخراوی تیرۆریستی قاعیدە لقی عێراق بهێنێت و چەكدارەكانیان بگەڕێنەوە بۆ سووریا، هەروەها توانی سەقامگیری بگێڕێتەوە بۆ بەغدا و لە هەمانكاتدا پرۆسەی سیاسیی عێراقیش خەریك بوو دەگەڕایەوە باری ئاسایی خۆی، بەتایبەتی گەیشتە ئەوەی كە عەرەبی سوننەی عێراق بڕوای بەوە بێت بەشدارییەكی كاریگەر لە پرۆسەی سیاسیی عێراقدا بكات و ئەوە بوو بۆ هەڵبژاردنەكانی 2010 عەرەبی سوننە لە چوارچێوەی لیستی (العراقیة) بە سەرۆكایەتی د.ئەیاد عەلاوی هەڵبژاردنەكە بباتەوە، ئەمەش مانای ئەوە بوو عێراق بەرەو ئەوە دەچوو لە چوارچێوەی زۆرینەی مەزهەبگەرایی بێتە دەرەوە و پرۆسەی دەستاودەستكردنی ئاشتییانەی دەسەڵات لە عێراقدا دەست پێبكات، لەسەرووی هەمووشیانەوە ئیدارەی جۆرج بوش رێككەوتنی(سۆفا)ی بۆ مانەوەی هێزەكانی ئەمەریكای لە عێراق لەگەڵ حكومەتی عێراق ئیمزا كردبوو، ئەم رێككەوتنە بەو مەبەستە بوو لە 2008 تا 2011 هێزەكانی عێراق بگەنە ئەو ئاستەی كە بتوانن خۆیان سەقامگیری خۆیان بپارێزن. ئەم دۆسێیە سەركەوتووەی عێراق لە 20ی كانوونی دووەمی 2009 تەسلیمی سەرۆك ئۆباما كرا، بەڵام وەك هەموو دیپلۆمات و بیرمەندانی نێو سەنتەرەكانی توێژینەوە لە ئەمەریكا و جیهان ئاماژەی پێدەكەن، سەرۆك ئۆباما لە بری ئەوەی هەنگاوەكانی سەرۆك بوش تەواو بكات و بەو ئاراستەیە هەنگاو هەڵبگرێت، كە لە ماوەی 2009-2011 زیاتر توانای ئەمەریكا بهێنێتە ناو عێراق بۆ ئەوەی پرۆسەی سیاسی سەركەوتوو بێت و هێزەكانی سەحوەی عەرەبی سوننە بە شێوەیەكی سیستیماتیك تێكەڵاوی هێزەكانی ئاسایشی عێراق بكات و بۆ ئەوەی عەرەبی سوننە خۆی بەرگری لەناوچەكانی خۆی بكات، لە هەمانكاتدا كێشەی دابەشكردنی داهات چارەسەر بكات و یاسای نەوت و گازی دەوڵەتی فیدڕاڵی عێراق تێپەڕێندرێت بۆ ئەوەی لە چوارچێوەی ئەو یاسایەدا سەرچاوەی نەوت و گاز لە نێوان هەرێم و بەغدا رێكبخرێت، هەروەها یاسای هەرێمەكان لە پەرلەمانی عێراق پەسەند بكرێت، بۆ ئەوەی عێراق بە تەواوی ببێتە دەوڵەتێكی فیدڕاڵی. ئیدارەی ئۆباما جیا لەوەی پرۆسەی سیاسی پشتگوێ خست و دەستی نوری مالیكی واڵا كرد بۆ ئەوەی چارەسەركردنی كێشەی هێزەكانی سەحوە پشتگوێ بخات و بە تەواوەتی دەست لە دامەزراوە گرنگەكانی دەوڵەتی فیدڕاڵی عێراق وەربدات، لە سەرووی هەمووشیانەوە دادگای فیدڕاڵی بۆ یەكلاییكردنەوەی كێشە دەستوورییەكان، لە هەمانكاتدا هەموو هەوڵی خۆی خستەگەڕ بۆ ئەوەی هەموو هێزەكانی ئەمەریكا لە عێراق بكێشێتەوە.



نوری مالیكی تەنیا لە ماوەی ساڵێك و یەك دوو مانگدا، واتە لە سەرەتای 2009 هەتا هەڵبژاردنەكانی مارتی 2010، بە ئاستێك دەستێوەردانی لە هەموو جومگەكانی دەوڵەتدا كردبوو، تەنانەت كە هەڵبژاردنیشی دۆڕاند، ئامادە نەبوو ددان بە ئاكامی دۆڕاندنەكەیدا بنێت، ئەمە جیا لەوەی جارێكی تریش تۆماری دەنگدەران بژاردنی بۆ كرایەوە، هەر بۆیە دوای ئەوەی بۆ ماوەی 11مانگ پێكهێنانی حكومەتی عێراق دواكەوت، سەرەنجام بە گوشاری ئەمەریكا مالیكی دووبارە لە 2011 كرایەوە بە سەرۆك وەزیرانی عێراق، ئۆباما و جۆزیف بایدن-ـی جێگری گەیشتبوونە ئەو قەناعەتەی مالیكی دەسەڵاتەكانی خراپ بەكار دەهێنێت و دەسەڵاتەكانی سەرۆك وەزیران هەڕەشە لە پرۆسەی سیاسی دەكات، بۆیە بە گوشاری ئەمەریكا ئەنجومەنێك بۆ د.ئەیاد عەلاوی لە رێككەوتنی هەولێر دیاری كرا بۆ ئەوەی دەسەڵاتەكانی سەرۆك وەزیران لەگەڵ ئەنجومەنەكەی ئەیاد عەلاوی بەش بكرێت، بەڵام دیسان دوای پێكهێنانی كابینەی دووەمی مالیكی، ئەو نەك هەر رێگەی نەدا ئەو ئەنجومەنە پێكبهێندرێت، بەڵكو یەك بەندیشی لە 19 بەندەكەی رێككەوتنی هەولێر جێبەجێ نەكرد، لەمەش زیاتر نوری مالیكی كە دڵنیابوو ئیدارەی ئۆباما بە تەواوەتی پرۆسەی سیاسی عێراقی فەرامۆش كردووە، هەروەها میدیاكانی جیهانیش كەمتر بایەخیان بە بارودۆخی عێراق دەدا و بە دەگمەن رەفتارەكانی نوری مالیكی دەخرانە پێش چاو، بۆیە نوری مالیكی لەماوەی 12 مانگی ساڵی 2011 كە وادەی كۆتایی كشانەوەی هێزەكانی ئەمەریكا بوو لە عێراق، كودەتایەكی سپی بە سەر هەموو دامەزراوەكانی دەوڵەتی عێراقدا كرد و هەموو دامەزراوەكانی خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیەوە، هەر بۆیە كە ئیدارەی ئەمەریكا بڕیاری دا هێزەكانی لە كۆتایی ساڵی 2011 بكێشێتەوە، هەر چەند رۆژێك دواتر، نوری مالیكی فەرمانی دەستگیركردنی بۆ تاریق هاشمی جێگری سەرۆك كۆماری عێراق و چەندین بەرپرسی دیكەی عەرەبی سوننە دەركرد كە هەندێكیان لە كابینەكەی خۆیدا وەزیریش بوون.



دیارە سەرۆك بارزانی هەر لە دوای ئیمزا كردنی رێككەوتنی هەولێر، د.رۆژ نوری شاوەیس جێگری سەرۆك وەزیرانی عێراقی وەك نوێنەری خۆی بۆ جێبەجێكردنی بەندەكانی رێككەوتنی هەولێر راسپاردبوو، چەند جارێك نوێنەری سەرۆك بارزانی زۆر بە توندی پەیامی سەرۆك بارزانی بە نوری مالیكی و هاوپەیمانی هێزە شیعیەكان راگەیاندبوو، بەڵام هەر جارەو بە بیانوویەك جێبەجێكردنی رێككەوتنەكەیان دوادەخست، بۆیە كارەكە گەیشتە ئەوەی لایەنە سیاسییەكان لە شوێنی حەوانەوەی مام جەلال لە دوكان كۆببنەوە و لەوێ بڕیاریان دا كە لە رێگەی پەرلەمانەوە متمانە لە نوری مالیكی بسەننەوە، دیارە ئەم حاڵەتەش بە هۆی گوشاری ئێران و پەرتەوازەبوونی لیستی ئەلعێراقیە و هەروەها ترسی لایەنە شیعیەكان لەوەی دەسەڵاتیان لەدەست دەربچێ، هەروەها بوونی ئۆپۆزیسیونێكی تازەی تێكدەر لە كوردستان بووە هۆكاری ئەوەی نیسابی یاسایی بۆ وەرگرتنەوەی متمانە لە مالیكی سەر نەگرێت، بۆیە بەناچاری بەڕێز مسعود بارزانی سەرۆكی هەرێمی كوردستان لە نەورۆزی 2012 بە تەواوەتی هەڵوێستی خۆی راگەیاند بەوەی كە ئەگەر عێراق بەرەو دیكتاتۆری بچێتەوە، ئەوا كورد ناچێتەوە ژێر باری دیكتاتۆریەت و دەبێت گەلی كوردستان بڕیار لە چارەنووسی خۆی بدات و هەر بڕیارێكیش بدات ئەوا سەرۆك و پەرلەمانی كوردستان دەبێت جێبەجێی بكەن. سەرۆك بارزانی هەر دوای ئەم پەیامەی، كاتێك سەردانی ئەمەریكای كرد، ئەم پەیامەی بە ئیدارەی ئەمەریكی راگەیاند و لە میانەی ئەو پەنێڵانەشی كە لە ناوەندەكانی فیكر و لێكۆڵینەوە بۆی ئامادە كرابوو، جارێكی دیكە هەڵوێستی خۆی دووبارە كردەوە و بە جیهانی راگەیاند ئەگەر عێراق بەرەو دیكتاتۆریەت هەنگاو هەڵبگرێت، ئێمە ناچینەوە ژێر باری دیكتاتۆریەت و دەبێت گەلی كوردستان بڕیار لە چارەنووسی خۆی بدات. بەڵام وێرای هەموو ئەمانەش كاتێك نوری مالیكی ئەم هەموو پێشێلكارییانەی بە بەرچاوی باڵیۆزخانەی ئەمەریكا لە بەغدا و ئیدارەی ئەمەریكی دەكرد، بەڵام سەرۆك ئۆباما و باڵیۆزخانەی ئەمەریكا بە بیانووی ئەوەی عێراقییەكان خۆیان دەبێت كێشەكانی خۆیان چارەسەر بكەن، بە تەواوەتی خۆیان لە پرۆسەی سیاسیی عێراق دوورخستەوە، ئەمەش هێندەی دیكە دەستی نوری مالیكی واڵا كرد، بۆ ئەوەی خۆی بۆ هێرشكردنە سەر كوردستان ئامادە بكات، هەنگاوی یەكەمیشی بۆ ئەم مەبەستە دروستكردنی هێزێك بوو بە ناوی فەرماندەی دیجلە بۆ ئەوەی كەركووك داگیربكاتەوە، بەڵام كە سەرۆك بارزانی فەرمانی كرد هێزی پێشمەرگە دژی ئەو رەفتارە بجووڵێت و بەرەنگاری هێزەكەی مالیكی ببێتەوە، ئیدارەی ئۆباما كەوتە بەینەوە بۆ ئەوەی شەڕ لە نێوان هێزی پێشمەرگە و هێزەكانی دیجلە دروست نەبێت، بەڵام لەبەر ئەوەی ئەمەریكا بە تەواوەتی لە پرۆسە سیاسییەكە هاتبووە دەرەوە و مالیكی لە هەوڵی ئەوەدا بوو بە تەواوەتی عەرەبی سوننە سەركوت بكات، سەرلەنوێ تیرۆریستانی قاعیدە خۆیان رێكخستەوە و وەك كاردانەوەیەكیش بۆ رەفتارە دیكتاتۆرییەكانی مالیكی ئەمجارەیان عەرەبی سوننە نە متمانەی بە ئەمەریكا بوو، نە بە حكومەتەكەی مالیكی، بۆیە هاوسۆزییەكیان لەگەڵ تیرۆریستانی قاعیدە بۆ دروست بوو، كە پاش ئەوەی تیرۆریستانی قاعیدەی عێراق لە قاعیدە جیابوونەوە، داعشیان لە سەرەتای 2014 راگەیاند.



ئەوەی جێگەی وەبیر هێنانەوەیە لە ساڵی 2013 مالیكی عێراقی گەیاندە ئەو ئاستەی كەناڵی CNN ئەو پرسیارەی ورووژاند: (ئایا دامەزراوەكانی عێراق بە تەواوەتی لەبەریەك هەڵوەشاون؟ iraq is unraveling)، ئەم پرسیارە لە مانگی ئایاری 2013 رووبەڕووی وەزیری دەرەوەی ئەوكاتی عێراق كراوە، بەڵام دەسەڵاتدارانی بەغدا پاكانەیان بۆ دەكرد و ئەمەریكاش خۆی بێدەنگ كردبوو. هەتا ساڵی دواتر واتە لە حوزەیرانی 2014 داعش موسڵی داگیركرد و خەلافەتی دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و سووریا راگەیاند. سەبارەت بەم رووداوە، جێمیس جیفری باڵیۆزی پێشووی ئەمەریكا لە عێراق رۆژی 17ی حوزەیرانی 2014 لە پەنێڵێكی ئامۆژگای واشنتۆن بۆ دیراسەتی رۆژهەڵاتی نزیك راشكاوانە رایگەیاند ئەمەریكا پێشتر لە رووداوە بێ ئاگا بووە.


دیارە ئەم باكگراوەندەی هەشت ساڵی رابردووی سیاسەتی ئەمەریكا بەرامبەر بە عێراق لەماوەی سەرۆكایەتی ئۆمابادا گرنگ بوو، بۆ ئەوەی لەوە تێبگەین مانەوەی عێراقێكی لەبەریەك هەڵوەشاوەی بەمشێوەیە چ سوودێكی بۆ ئیدارەی ئۆباما و ئایندەی حزبی دیموكرات لە هەڵبژاردنەكانی داهاتووی ئەمەریكادا هەیە؟ وەڵامی ئەم پرسیارە بەم خاڵانە دەدەینەوە:


1. ماوەی نزیكەی ساڵێكە پرسی عێراق و شەڕی داعش رەنگدانەوەیەكی تەواوی لە هەڵمەتی هەڵبژاردنەكانی ئەمەریكادا هەیە، كاندیدی حزبی كۆماری بە ئاشكرا ئەوەیان راگەیاندووە ئامادەن راستەخۆ هێزی پێشمەرگەی كورستان پڕچەك بكەن و هاوكاری كوردستان بكەن، ئەمەش تا ئێستا دووجار لەلایەن كۆمارییەكانەوە كراوەتە پرۆژە یاسای كۆنگرێس و بۆ دەنگدان ئامادەكراوە، ئەمەش مانای ئەوەیە كۆمارییەكان پرسی كۆتایی عێراقیان كردووە بە یەكێك لە بابەتە گرنگەكانی هەڵمەتەكانی هەڵبژاردن، بۆیە ئۆباما نایەوێت ئەم كارتە بە تەواوەتی بكەوێتە دەستی كۆمارییەكان.


2. لە سەرەتای دەستپێكی شەڕی داعش و داگیركردنی موسڵ لەلایەن داعشەوە، دیپلۆماتییەتی ئەمریكی لەسەر زاری وەزیری دەرەوەی ئەمەریكا جەختكردنەوەیە لە سەر عێراقێكی یەكگرتوو، ناوبردنی هێزی پێشمەرگە بە هێزێكی عێراقی، گوشار خستنە سەر حكومەتەكەی عەبادی بۆ ئەوەی پێشمەرگە وەك بەشێك لە مەنزومەی بەرگری عێراق لە قەڵەم بدرێت و بودجەی پێشمەرگە لەسەر بودجەی سەروەری عێراق بێت، بەڵام دیپلۆماتییەتی ئەمەریكا لەم هەوڵەی فەشەلی تەواوی هێنا، هۆكاری یەكەمی ئەم فەشەلەش پابەندنەبوونی حكومەتەكەی عەبادی بوو بە ناردنی بودجەی پێشمەرگە لەسەر بودجەی سەروەری، هەروەها بڕینی بودجەی كوردستان بە تەواوەتی، بۆیە هەوڵەكانی دیپلۆماتییەتی ئەمەریكا بۆ یەكخستنەوەی عێراق سەری نەگرت و حەیدەر عەبادی و هێز و لایەنە شیعییەكان لەباریان برد. بۆیە ئێستا خەریكە واز لەو دیپلۆماتییە فاشیلە دەهێنن و باشتر مامەڵە لەگەڵ كوردستان دەكەن، بەڵام دیسان ئەوەشمان پێدەڵێن بە مەرجی ئەوەی هەموو هاوكارییەكان بە رێگەی بەغداوە بێت.


3. ئەو ئاڵۆزی و گرژی و خۆپیشاندان و پەكخستنی پەرلەمانە كە ئێستا لە بەغدا روودەدات، بە شێوەیەكی رووكاری بەدڵی سیاسەتی ئەمەریكا نییە، بەڵام بۆ تێپەڕاندنی ئەو 5-6 مانگەی ماوە بۆ كاتی ئەنجامدانی هەڵبژاردنەكانی ئەمەریكا، بە بەرژەوەندی حزبی دیموكراتی ئەمەریكا دەشكێتەوە، ئەمەش لەبەر ئەوەیە ماوەیەك پرۆسەی سیاسی بە هەڵواسراوی دەهێڵێتەوە، هەروەك چۆن ئێستا هەموو لایەنەكان بەلایەنی كوردستانیشەوە چاوەڕێی ئەوە دەكەن، دانیشتنێكی شەرعیی پەرلەمانی عێراق گرێبدرێت، لە ئێستا پەرلەمانتارانی هەر دوو كوتلەی عەرەبی شیعە و عەرەبی سوننە سەرقاڵی ئەوەن كامیان زۆرینە دروست دەكەن، پێدەچێت بە هۆی گوشاری دەرەكییەوە جارێ ئەو زۆرینەیە بۆ هیچ لایەنێكیان دروست نەبێت، بۆیە ئەم پرۆسەیە بە هەڵواسراوی بە قازانج بۆ هەڵمەتەكانی هەڵبژاردنی دیموكراتەكان دەشكێتەوە.
4. ئیدارەی ئێستای ئەمەریكا كارتێكی دیكەی لەبەردەستدایە بۆ ئەوەی هەتا مانگی نۆڤەمبەر عێراق بمێنێتەوە، ئەویش پرۆسەی ئازادكردنی موسڵە، ئەوەی لە پلانی ئەمەریكا بۆ پرۆسەی ئازادكردنەوەی موسڵ تێبینی دەكرێت، بە تەواوەتی هەست دەكرێت، ئامانجێك لە پشت پلانەكەیەوە هەیە و نایەوێت پرۆسەی ئازادكردنەوەی موسڵ، هاوشێوەی پرۆسە ئازادكردنەوەی تكریت و روومادی بێت، بە واتایەكی دیكە وەك زۆربەی ناوەندەكانی توێژینەوە ئاماژەی پێدەكەن، پێدەچێت راستەوخۆ ئەمەریكا خۆی سەرپەرشتی پرۆسە ئازادكردنەوەی موسڵ بكات، لەم پلانەدا ئەمەریكا هەوڵیداوە لە نێوان هەولێر و بەغدا هەم لە رووی سەربازییەوە هەماهەنگی لەنێوان هێزی پێشمەرگە و سوپای عێراق دروست بكات، هەم هەوڵیداوە شێوەیەك لە رێككەوتن لە نێوان هەولێر و بەغدا لەسەر شێوازی بەرێوەبردنی موسڵ دوای نەمانی داعش دروست بكات، لەولاشەوە هەوڵیداوە هەماهەنگی لە نێوان پێشمەرگە و حەشدی وەتەنی و سوپای عێراق دروست بكات، هەروەها نزیكبوونەوە لە نێوان هۆزە عەرەبەكان و هەرێمی كوردستان دروست بكات. ئەگەر بە وردی سەرنجی ئەم پلانەی ئەمەریكا بدەین، بە راشكاوی ئەوە دەبینین هەوڵەكانی ئەمەریكا لە چوارچێوەی ئەم پلانەی دایناوە بۆ ئازادكردنەوەی موسڵ، جۆرێك لە هێوربوونەوە لەنێوان بەغدا و هەولێر، هەروەها نزیكبوونەوەیەك لە نێوان سوننە و كورد دروست دەكات، لەمەش زیاتر هێوربوونەوەیەك لە نێوان هۆزەكانی عەرەبی سوننە و حكومەتی عێراق دروست دەكات، ئەمەریكا باش دەزانێت ئەم هێوربوونەوەیە بەرەو ئەوە ناچێت كە عێراقی پێ رێكبخرێتەوە، بەڵام ئەو ئەوەندە ئەو هێوربوونەوەیەی پێویستە تا هەڵبژاردنەكان ئەنجام دەدرێت.


كوردستان هەتا مانگی نۆڤەمبەر و
لە سیاسەتی سەرۆكی داهاتووی ئەمەریكادا


ئەو سیاسەتە لۆژیكی و لەسەرخۆ و هێمنانەیەی سەرۆك بارزانی لەم كاتە هەستیارە پیادەی دەكات، ئەوەیە كە هەتا هەڵبژاردنەكانی سەرۆكایەتی ئەمەریكا تێدەپەڕێت، كوردستان دووچاری هیچ كێشەیەكی لەناكاو، یان شڵەژانێكی سیاسی نەبێتەوە، راگرتنی ئەم بارودۆخەی كوردستان بەمشێوەیە جیا لەوەی بە پلەی یەكەم لە بەرژەوەندی هەرێم و هەر چوارپارچەی كوردستانە، بەڵام بەدیوەكەی دیكەیدا لەگەڵ بەرژەوەندییەكانی ئێستای بەغدا و هەروەها سیاسەتی ئێستای ئەمەریكا و بەشی زۆری دەوڵەتانی ناوچەكەش یەك دەگرێتەوە، هەر بۆیە پاراستنی بارودۆخی ئێستای كوردستان بەمشێوەیە لە ئێستادا بۆتە بەشێك لە سیاسەتی فەرمی ئیدارەی ئێستای ئۆباما و دروستبوونی گۆڕانكاری خێرا لە هەڵوێستی ئەمەریكا بەرامبەر پێشمەرگە و چارەسەركردنی قەیرانی دارایی كوردستانیش، ئاماژەیەكن بۆ ئەوەی ئەمەریكا گەیشتۆتە قەناعەتی تەواو كە تەنیا لە رێگەی كوردستانەوە دەتوانێت ئەم بارودۆخەی عێراق بۆ ماوەی پێنج شەش مانگی داهاتوو رابگرێت.


لە سەرینی ئەم واقیعەوە ئیدارەی ئێستای ئەمەریكا راستییەكی دیكەی بۆ دەركەوتووە، ئەویش ئەوەیە كە جارێكی دیكە نە كوردستان دەتوانێت لەگەڵ عێراق بژی، نە عەرەبی سوننە دەتوانێت لە عێراقێكدا بژی كە لە بەغداوە شیعە حوكمڕانیی بكات، بۆیە لە ئێستاوە ئەمەریكا لە هەوڵی ئەوەدایە كوردستان وەك ئەمری واقیع سەربەخۆ بێت، بەڵام لە رووی سیاسی و قانوونییەوە هەر بەشێك بێت لە عێراق، جیاكردنەوەی كوردستان بە شێوەی ئەمری واقیع و هێشتنەوەی وەك بەشێك لە عێراق لە رووی سیاسی و قانوونییەوە، بۆ ئێستای سیاسەتی ئەمەریكا سوودێكی هێجگار زۆری هەیە، لەبەر ئەوەی لێكجیاكردنەوەی عەرەبی سوننە و شیعەی عێراق كارێكی هێجگار ئاڵۆزە و ئەگەر زۆر بە وردی كاری تێدا نەكرێت، ئەوا پریشكی ئەو دابەشكردنە شوێنی دیكەش دەگرێتەوە و بەتەواوەتیش ئەو پرۆسەیە دەبێتە گۆرەپانی رووبەرووبوونەوەی ئێران و سعودیە و دیارە لەپشت سعودیەشەوە چەندین دەوڵەتی دیكەی هاوپەیمان دوستی ئەمەریكا هەن، كەواتە بۆ ئەوەی نەشتەرگەرییەكی زۆر لەسەرخۆ و ورد بۆ جیاكردنەوەی عەرەبی سوننە و عەرەبی شیعە ئەنجام بدرێت، ئەوا لەكەشی هەڵمەتەكانی هەڵبژاردن و بوونی داعش لە ناوچەكە ئەو كارە ناكرێت، بۆیە ئامانجی سەرەكیی ئیدارەی ئێستای ئەمەریكا بۆتە ئەوەی هەرچۆنێك بێت ئەم پێنج شەش مانگە بارودۆخی عێراق وەك ئەوەی هەیە وەك خۆی رابگرێت.
بەڵام پرسیاری سەرەكی لێرەدا ئەوەیە: ئایا سەرۆك و ئیدارەی داهاتووی ئەمەریكا دەتوانن لەگەڵ عێراقێكی بەمشێوەیە مامەڵە بكەن؟ بێگومان وەڵامی هەموو دیپلۆماتكاران و توێژەران و بیرمەندانی ناوەندەكانی فیكر و لێكۆلینەوە بەو شێوەیە، بەردەوامیی بارودۆخی عێراق بەمشێوەیە هەموو كات مەترسییەكی گەورەیە لەسەر ئاشتی و ئاسایشی جیهانی و ئەم پرسە پێویستی بە چارەسەرێكی ریشەیی هەیە، ئەمەش لەبەر ئەوەیە ئەم بارودۆخەی عێراق و سووریا قاعیدەی گۆڕی بە داعش و داعشیش خەلافەتی ئیسلامی راگەیاند، بۆیە ئەگەر چارەسەری ریشەیی نەكرێت، ئەوا بێجگە لە داعشی سوننە، داعشی شیعەش دروست دەبێت كە ئێستا هەندێك پسپۆڕ و توێژەر راشكاوانە باسی ئەوە دەكەن كە لە سەر هەمان مۆدیل و شێوازی داعش، لە سووریا داعشی شیعەش دروست بووە، ئەمەش هەموو جیهان نەیشاردۆتەوە كە داعش بۆتە گەورەترین مەترسی لە سەر ئاشتی و ئاسایشی جیهان.


دیارە بۆ دۆزینەوەی ئەم چارەسەرە ریشەییەش، ئەمەریكا ئەولەوییەتی بە عێراق داوە لەبەر ئەوەی بارودۆخی سووریا جیاوازترە لە عێراق و ئاشكرایە ئەوەی ئەمەریكا لە عێراقدا بۆی دەچێتەسەر، بەو ئاسانییە لە سووریا بۆی ناچێتە سەر، ئەمەش وایكردووە ئامادەكردنی راپۆرتێك كە هەموو پسپۆڕان و باڵیۆزانی پێشووی ئەمەریكا لە عێراق بەشداری تێدا دەكەن، بووبێتە ئەولەوییەتی ستراتیژ و سیاسەتی سەرۆكی داهاتووی ئەمەریكا بەرامبەر بە عێراق، ئەم لیژنەیەی ئەم راپۆرتە ئامادەدەكات، سەرۆكایەتییەكەی سپێردراوە بە رایان كرۆكەر-ی باڵیۆزی پێشووی ئەمەریكا لە عێراق، هەر بۆیە لە پەنێڵێكدا كە مانگی مارتی رابردوو لە ئامۆژگای ئەتڵەنتیك لەسەر ئامادەكردنی راپۆرتی ئایندەی عێراق رێكخرابوو، كاتێك پرسیار لە هەردوو باڵیۆزی پێشووی ئەمەریكا لە عێراق جێمس جیفری و رایان كرۆكەر كرا، سەبارەت بە ئەگەر سەربەخۆیی كوردستان، زۆر راشكاوانە وەڵامیان دایەوە، مافی چارەنووس مافی هەموو گەلێكە و نەتەوە یەكگرتووەكان پەسەندی كردووە، ئەمەش مانای ئەوەیە سەربەخۆیی كوردستان چۆتە قۆناخێكی دیكە و ئێستا وەك پێویستیەك بۆ ئاشتی و سەقامگیری ناوچەكە و جیهانیش سەیر دەكرێت، بۆیە ئەم پرسە پێویستی بەوەیە دەوڵەتێكی ئەندامی هەمیشەیی ئەنجومەنی ئاسایش بەرزی بكاتەوە بۆ ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی، بۆ ئەوەی مافی چارەنووس وەك مافێكی شەرعی و پشت بەستوو بە پاكتی نەتەوەیەكگرتووەكان، بۆ گەلی كوردستانیش جێبەجێ بكرێت.


لەم حاڵەتەدا كە سیاسەتی سەرۆك بارزانی هەموو پایەكانی دەوڵەتی سەربەخۆی لەسەر ئاستی جوگرافیا و سوپا و ئابووری خستۆتە سەر سكەی خۆی و جیهان پشتگیری ئەو ئەمری واقیعە دەكات كە بارزانی دروستی كردووە، مانای ئەوەیە بەس ئەم پێنج شەش مانگە تەواو بێت، ئایندەیەكی گەش و رووناك روو لە كوردستان دەكات و نەتەوە یەكگرتووەكان پێشوازی لە دەوڵەتێكی تازەو سەركەوتووی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەكات، چیدیكەش ئیدارەی ئەمەریكا ناتوانێت و لە بەرژەوەندیدا نابێت لاشە مردووە كلینیكییەكەی عێراق پارێزگاری بكات و بۆ ئەویش باشترە مردنی بایۆلۆژی عێراق رابگەیێنێت.