بۆچی رژێمی سووریا
قاعیدەی عێراق و داعشی دروستكرد؟


رژێمی بەعسی عێراق بە سەرۆكایەتی سەدام حوسێن و رژێمی بەعسی سووریا بە سەرۆكایەتی بەشار ئەسەد، لەگەڵ ئەوەی دوو باڵی دژ بە یەكی یەك حزب بوون، بەڵام لە دوای ساڵی 2000ـەوە كە رەهەندەكانی سیاسەتی ئەمەریكا بەرەو رووخانی رژێمی سەدام حوسێن زیاتر ئاشكرابوون و پاشانیش كارەساتی 11ی سێپتەمبەری بەدوادا هات كە گەورەترین كاری تیرۆریستی بوو لەلایەن رێكخراوی ئەلقاعیدەوە ئەنجامدرابوو، ئیدی لەو كاتەوە رژێمی سەدام حوسێن بۆ مانەوەی خۆی و رژێمی ئەسەد بۆ رێگرتن لە سەركەوتنی ئەمەریكا لە عێراق، كە دیمەشق بەو جۆرە سەیری دەكرد دوای عێراق سەرەی ئەویش دێت، كەوتنە بەكارهێنانی چەكدارانی تیرۆریست بۆ پارێزگاری خۆیان، دیارە ئەم ترسە لەلایەن ئێرانیشەوە بوونی هەبووە، لەبەر ئەوەی سیاسەتی ئەمەریكا لە كۆتایی نەوەدەكانی سەدەی رابردوو سیاسەتێكی هاوبەش بوو بۆ هەریەك لەدەوڵەتی عێراق و ئێران و سیاسەتەكەش لە ژێر ناونیشانی جڵەوگیری دوولایەنەی عێراق و ئێران (Double containment for Iraq and Iran) بووە، بۆیە لەم لایەنەشەوە ئێران بە گۆڕینی رژێمی سەدام حوسێن لەلایەن ئەمەریكاوە نیگەران بوو، لەهەمانكاتدا جیا لەوەی هەوڵیدەدا لە چوارچێوەی سیاسەتی شیعەگەرایی نفوزی خۆی لە عێراق زیادبكات، لە هەمانكاتدا پشتگیری هەموو هەوڵەكانی دیمەشق-یشی دەكرد بۆ ئەوەی چەكداری سوننەی جیهادی رەوانەی عێراق بكاتەوە.


ئاشكرایە سووریا لە سەردەمی ئەسەدی باوكەوە هەر لەگەڵ سەركەوتنی شۆڕشی ئیسلامی لە ئێران، هەمووكات دیمەشق پاشكۆی سیاسەتی تاران بووە، تەنانەت لە شەڕی 8 ساڵەی نێوان ئێران و عێراقیشدا، سووریا پشتگیری كۆماری ئیسلامی كرد، نەك عێراق، لەم بازنەیەدا و لەماوەی زیاتر لە 37 ساڵی رابردوو بەردەوام رژێمی سووریا - چ لەسەردەمی حافز ئەسەد و چ بەشاری كوڕی -، هەموو كات ناوەندێكی گرنگی مەدی سیاسەتی شیعەگەرایی تاران بووە لە سووریا و لوبناندا.


لەوانەیە پرسیار لێرەدا ئەوە بێت، كە رژێمی سووریا سیاسەتی شیعەگەرایی پیادە بكات، ئایا چۆن بووە سەرچاوەی دروستكردنی لقی قاعیدەی عێراق و پاشانیش رێكخراوی داعش لە عێراق و هەروەها بەرەی نوسرە لەناو سووریادا؟ سەبارەت بەوەڵامی ئەم پرسیارە چارلس لیستەر لە كتێبەكەیدا بە ناونیشانی (جیهاد لە سووریا، قاعیدە و داعش و بەرەوپێشەوەچوونی یاخیبوون) بەم جۆرە وەڵامی ئەم پرسیارە دەداتەوە و دەڵێت: «كاتێك ئێمە قووڵ رۆدەچین و سەرنج لە سەرەتاكانی ساڵانی 2000 و كۆتایی ساڵانی نەوەتەكان دەدەین، ئەو سیاقە بەدی دەكەین كە تێیدا ئەم گروپە تیرۆریستییانە هاتنەئاراوە. لەبەر ئەوەی لە سەرەتای ساڵانی 2000دا بەشار ئەسەد دەستی دایە گەمەپێكردن و بەكارهێنانی رەوت و شوێنكەوتووانی جیهادی سەلەفی قیتالی، بەشار ئەسەد كاتێك دەیزانی ئەم گروپانە دەبنە هەڕەشە بۆ سەر ئاسایش و سەقامگیری رژێمەكەی، ئەوا بە هەماهەنگی لەگەڵ دەزگای هەواڵگری سوپادا، هەڵدەستا بە هەناردەكردنیان بۆ بەشەكانی دیكەی وڵاتەكە و بۆ هێنانەدی ئامانجەكانی سیاسەتی دەرەوەی سووریا بەكاردەهێندران، كەواتە ئەگەر ئەم ئەم سیاسەتە مەبەست ئامێزەی بەشار ئەسەد نەبوایە بۆ سوودوەگرتن لە گروپی جیهادی سەلەفی قیتالی لەناو سووریادا، بەم ئاستەی ئێستا جیهادی سەلەفی قیتالی سوننە نەدەبوونە مەترسی و هەڕەشە و قاعیدەی عێراق و داعشیش دروست نەدەبوون، بەڵام ئاشكرایە جیهادی قیتالی میلیشیایی سوننە لە پشێویدا گەشە دەكات، پشێویش لە سووریادا بە خێرایی گەشەی كرد بەهۆی سەرهەڵدانی ناڕەزایەتییەكانەوە، كە ئەویش لە تووڕەیی و نائومێدییەوە لە سیستمی دەوڵەت سەرچاوەیان گرتبوو، بزووتنەوە جیهادییەكانیش لەسەرجەم جیهاندا كەڵكی خراپیان لەو كێشەیە وەرگرت، بەڵام دەبێت لێرەدا ئەوە بڵێین كەو لەو كاتەدا سووریا مەڵبەندێك بوو كە ژێرخانێكی گەورەی جیهادی تێیدا هاتبووە دامەزراندن كە لە لایەن بەشار ئەسەد و هەواڵگری سوپای سووریاوە پەر بەو ژێرخانە درابوو، بواری پەرەپێدانیشی بۆ رەخسێندرابوو، هەر ئەمەش هۆكاری سەرەكی ئەو كێشەیانەیە كە لە ئێستادا رووبەڕوویان دەبینەوە».



پرسی گرنگ سەبارەت بە گەمەی بەشار ئەسەد بەم گروپ و رەوتە جیهادییە قیتالیەی سوننە، لەدوای رووخانی رژێمی سەدام حوسێن لەلایەن ئەمەریكاوە دەستی پێكرد، هۆكاری سەرەكیش بۆ ئەم گەمەیەی كە ئەسەد دەستی پێكرد، هەوڵێك بوو بۆ ئەوەی رووخانی رژێمی سەدام حوسێن نەبێتە هۆكاری عێراقێكی سەقامگیر و دیموكراتی و فیدڕاڵی و پاشانیش ئەمە وەك سەركەوتنی ئەمەریكا لە قەڵەم بدرێت و دواتر ئەمەریكا هەوڵبدات، ئەزموونی عێراق لە سووریا و ئێران دووبارە بكاتەوە. سەبارەت بەم لایەنە چارلس لیستەر لە كتێبەكەیدا نووسیویەتی: «باشترین بەڵگە و نموونەش لەم رووەوە بریتیە لە داگیركردنی عێراق لەلایەن ئەمەریكاوە، چونكە هەر لە ساتەوەختەكانی سەرەتای هاتنەناوەوەی سەربازانی ئەمەریكا و هاوپەیمانەكانی بۆ نێو عێراق، موفتیی سووریا-كە لە لایەن خودی بەشار ئەسەدەوە دانرابوو- و ناوی شێخ ئەحمەد كەفتارۆ بوو، فەتوایەكی دەركرد و رایگەیاند كە واجبێكی ئیسلامییە لەسەر هەموو موسڵمانێكی سوننە – بە ژن و پیاوەوە و لە هەر كۆێیەكی ئەم جیهانەدا بێت، بەتایبەتی لە سووریا- كە جیهاد و شەڕ بكات لە دژی داگیركاری ئەمەریكا لە عێراقدا.


ئەم فەتواتەیە بووە هاندەرێكی زۆر گەورە بۆ ئەو خەڵكانە و تەنیا لە ماوەی 11 رۆژی سەرەتای هاتنی ئەمەریكا بۆ عێراق، زیاتر لە 5000 جیهادیی شەڕكەری سوننی كە زۆربەیان سووری و هەندێكیان لوبنانی بوون، سنوری سووریایان بڕی بەرەو عێراق بەرێكەوتن وهەواڵگری سوپای سووریاش سنورەكانی بە روودا واڵاكردن و لە دیوی عێراقیشدا پاسەوان و خاڵەكانی پشكنین نەمابوون بەهۆی داگیركاریەكەوە، زۆرێك لەو 5 هەزار كەسە لە نێو شارە گەورەكانی سووریادا، وەك -دیمەشق و حەلەب- بە پاسەكانی حكومەت گواسترانەوە بۆ سنوورەكانی عێراق، هەر ئەو شەڕكەرانەش بوونە هەوێنی دروستبوونی ئەلقاعیدە لە عێراقدا، كە دوای دە ساڵ بووە دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام، یان داعش».



ئەگەر سەرنج لە نووسینەكەی چارلس لیستەر بدەین، بە راشكاوی ئەو راستییەمان بۆ دەردەكەوێت كە رۆڵی سەرەكی لە دروستبوونی لقی قاعیدەی عێراق كە ئێستا بووە بە داعش، رژێمی بەشار ئەسەد و هەواڵگری سوپای سووریا بووە، بەڵام پرسیاری سەرەكی لێرەدا ئەوەیە ئایا رژێمی بەشار ئەسەد پێشتر هەماهەنگی راستەوخۆی لەگەڵ رێكخراوی ئەلقاعیدە هەبووە و یەكێك لە سەركردەكانی قاعیدە لەناو سووریا بوونی هەبووە كە هەماهەنگ بووبێت لەگەڵ رژێمی ئەسەد و دەزگای هەواڵگری سوپای سووریا، سەبارە بەم لایەنەش چارلس لیستەر ئاماژە بە كەسایەتی مەحمود ئەغاسی دەكات كە یەكێك بووە لە سەركردەكانی قاعیدە لە سووریا و لەمبارەوە نووسیویەتی: «كەسایەتی سەرەكی كە رۆڵی هەبوو لە گواستنەوەی جیهادییەكان لە سووریاوە بۆ عێراق ناوی مەحمود ئەغاسی بوو، كە بە ئەبو قەعقاع ناسرابوو، ئەم كاسەیەتییە مێژوویەكی تەم و مژاوی هەیە، بەڵام ئەگەر لەگەڵ هەر سوورییەكدا بدوێیت، ئەوەت بۆ پشتڕاست دەكاتەوە كە ئەغاسی بۆ بەچەندین ساڵ پێش داگیركردنی عێراق لەلایەن ئەمەریكاوە، عەمیلی هەواڵگری سوپای سووریا بووە، من لەگەڵ چەندین بەرپرسی هەواڵگری سووریا لە حەلەب قسەم كردووە، ئەوان ئەو راستییەیان بۆ ئاشكراكردم كە مەحمود ئەغاسی بە چەند ساڵێك پێش داگیركردنی عێراق لە ساڵی 1999ـەوە لە حەلەب ژیاوە. یەكێك لە بەرپرسەكانی هەواڵگری سووریا بەم شێوەیە وەسفی كەسایەتی ئەغاسی دەكات و پێی گوتم: كاتێك گەیشت جلوبەرگێكی پاكستانی لەبەردا بوو، بە دەگمەن قسەی دەكرد. ئەو كاتەی هێنایان چوار ئەفسەر هەواڵگری لەگەڵدا بوون. ئەو بەرپرسە پێی وتم كە فەرمانمان پێدرابوو ناسنامەی كەسێكی ناوخۆی سووریا و مۆڵەتی شۆفێری و چەند دۆكیۆمێنتێكی دیكەی بۆ دروست بكەین، بەڵام بە بێ هیچ ناوونیشانێكی تۆماركرا و زانیارییەكی شەخسی، ئەمەش نایاسایی بوو لە سووریا، بەڵام بە سەرنجدان لە تەمەنی گەنجێتی و جلوبەرگەكانی هەستمان كرد ئەمە كەسێكی زۆر گرنگە و چەند ساڵ دوای ئەوە زانیمان كە كێمان لابووە. كەواتە لەو ساڵەدا هەواڵگری سوپای سووریا ئەو كەسەیان هێنایە حەلەب- كە شارێكی گەورەیە- و لە مزگەوتێكدا دایاننا و هەموو بەڵگەنەمایەكی پێویستیان بۆ دەستەبەركرد و دەستیان واڵاكرد، لە ساڵی 2003دا ئەبو قەعقاع لە مزگەوتی ئەلزهور لە حەلەب شوێنكەوتەیەكی زۆری بۆ خۆی دروست كردبوو، بەڵام پێشتریش لە كاتی روودانی كارەساتی 11ی سێپتەمبەر ئەبو قەعقاع لەگەڵ شوێنكەوتووانیدا بە ناوی (غرباء الشام) هەڵسا بە گێڕانی ئاهەنگێك بە بۆنەی رووداوەكانی 11ی سێپتەمبەر و فیستیڤاڵێكی گەورەیان لە شاری حەلەب سازكرد، پاشان ئەبوقەعقاع و غربا الشام، ئەوەیان خستەڕوو كە مەشقی سەربازی بۆ شوێنكەوتووەكانیان فەراهەم دەكەن و خۆشحاڵیی خۆیان بە كارە تیرۆریسیتییەكانی ئەلقاعیدە لە شوێنەكانی دیكە دەردەبڕی و لە شاشەیەكی گەورەوە ڤیدیۆی چالاكییەكانی ئەلقاعیدەیان نمایش دەكرد و هەندێكیان لە تەلەفزیۆنی دەوڵەتی سووریاوە پەخش دەكران. ئەوەی جێگەی سەرنجە ئەم ڤیستیڤاڵە گەورەی ئەبو قەعقاع لە حەلەب ئەنجامیدا لەسەر ئاستی ناوچەیی و نێودەوڵەتی بووە جێگەی سەرنج، لەبەرامبەردا بۆ ئەوەی دەرنەكەوێت رژێمی سووریا پشتیوانی ئەم ڤیستیڤاڵە بووە، هەواڵگری سەربازی سووریا ئەبو قەعقاع و جێگرەكەیان – ناسر ئەبو ئیبراهیم- دەستگیر كرد، بەڵام دوای 12 كاتژمێر ئازادیان كردن، لەگەڵ ئەوەی كەس نازانێت لەماوەی ئەو 12 كاتژمێرەدا لەنێوان هەواڵگری سوپای سووریا و ئەبو قەعقاع چی روویداوە، بەڵام دوای ئازادكردنی هیچ شتێك نەگۆڕا. بەڵام شوێنكەوتووانی ئەبو قەعقاع لە كۆتایی ساڵی 2001 ـەوە تاوەكو داگیركردنی عێراق لە لایەن ئەمەریكاوە لە ساڵی 2003 بە راددەیەكی زۆر گەشەیان كرد و خودی ئەبو قەعقاع رۆڵێكی گەورەی بینی لە رەوانەكردنی ئەو ژمارە زۆرەی جیهادییەكان لە سووریاوە بۆ عێراق، پاش ئەوەی ئەم هێزانە چوونە عێراق و دەستیان كرد بە شەڕ و ئەنجامدانی كاری تیرۆریستی دژی هێزەكانی ئەمەریكا، ئەوا دیمەشق دەرگای واڵاكرد بۆ ئەوەی بریندارەكانیان ببرێن بۆ سووریا و لە نەخۆشخانەكانی سووریا چارەسەر بكرێن، تەنانەت فەرماندە بریندارەكانی دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق (لقی قاعیدەی عێراق) لە نەخۆشخانە حكوومییەكانی سووریادا چارەسەریان بۆ دەكرا، كە ئەمە هەندێك لە ناو گەورە تیرۆریستەكانی ئەلقاعیدە و داعش لەخۆ دەگرێت. كەواتە هەموو ئەمانە ئەو رۆڵە نیگەرانكەرە ئاشكرا دەكات كە هەواڵگری سەربازی سووریا و خودی رژێمەكەی ئەسەد هەیانبوو، نەك تەنیا لە دروستكردنی، بەڵكو لە بەردەوامبوونیان لە ئاسانكاریكردن بۆ گەشەپێدانی جیهادی سوننی میلیشیایی، نەك تەنیا لە عێراق، بەڵكو لە لوبنانیش، ئەمەش وەك ئامرازێك بۆ هێنانەدی ئامانجەكانی سیاسەتی دەرەوەی سووریا، بۆ نموونە لە سووریا ئەمەیان دژی ئەو كەسایەتییانە بەكارهێنا كە دژی رژێمی سووریا بوون، لە عێراقیشدا بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەمەریكا بەكاری هێنان.)


دوای شكانی قاعیدە لە عێراق
دیمەشق هەناردەی لوبنانی كردن


ئەوانەی چاودێری بارودۆخی عێراقیان كردبێت لە دوای ساڵی 2003 تا 2007، ئاگاداری ئەو راستییەن كە لەماوەی ئەو 4 ساڵەدا رێكخراوی قاعیدەی عێراق بە پشتگیری راستەوخۆی دیمەشق، عێراقیان گەیاندە ئەو ئاستەی كە ستفین بیدل گەورە توێژەری ستراتیژی لە ئامۆژگای پێوەندییەكانی دەرەوە و راوێژكاری سەربازیی فەرماندەی هێزە سەربازییەكانی ئەمەریكا لە عێراقدا بە ئاشكرا لە رۆژنامەی واشنتۆن پۆست نووسی: «كاتێك سەیری بەغدا دەكەین سایگۆنمان بیر دێتەوە»، ئەمەش ئاماژەیەكی تەواو راشكاوانە بوو بەوەی چۆن ئەمەریكا شەڕی ڤێتنامی دۆڕاند و ناچاربوو بكشێتەوە، بە هەمان شێوە شەڕی عێراقیشی دۆڕاند و دەبێت بە دۆڕاوی بكشێتەوە، بەڵام ئیدارەی ئەمریكی بە سەرۆكایەتی جۆرج بۆشی كوڕ، لیژنەیەكی لە هەردوو حزبی كۆماری و دیموكراتی بە ناوی (گروپی دیراسەتی عێراق) دامەزراند كە بە لیژنەی (بیكەر – هاملتۆن) ناسراوە. ئەم لیژنەیە دیراسەتی هەموو لایەنەكانی بارودۆخی عێراقی كرد و لە ئاكامدا كۆمەڵێك راسپاردەی دایە ئیدارەی ئەمریكی، سەرەنجام سەرۆك جۆرج بوش دەبڵیو بڕیاری دا بەپەلە هێزێكی گەورە لە چوارچێوەی پرۆسەی سەربازی (Surge) رەوانەی عێراق بكات و ئەو پرۆسە سەبازییە راستەوخۆ مامەڵە لەگەڵ هێزەكانی سوننەی عێراق بكات و هێزێكیان لە ژێر ناوی (هێزەكانی سەحوە) بۆ دروست بكات و راستەوخۆ لە فەرماندەی ئۆپەراسیۆنەكانی بەغدا فەرمان وەربگرن كە بە شێوەیەكی كردەیی ژەنڕاڵ پەتریوس فەرماندەیی دەكرد، لە ئاكامی ئەم ئۆپەراسێونە و هەڵگەڕانەوەی هۆزەكانی عەرەبی سوننە لە تیرۆریستانی ئەلقاعیدە، رێكخراوی قاعیدەی لقی عێراق تێكشكا و ئەوەی مایەوە ناچار بوو رووبكەنەوە سووریا، بەڵام رژێمی سووریا جارێكی دیكە ئەمانەی بۆ مەبەستی سیاسی خۆی بەكارهێنایەوە و رەوانەی لوبنانی كردن، ئەمە لەكاتێكدا بوو، حكومەتی سووریا لە ژێر گوشاری نێودەوڵەتیدا لە لوبنان كشایەوە، بەڵام رژێمی ئەسەد جارێكی دیكە لە رێگەی قاعیدەوە نفوزی خۆی گێڕایەوە بۆ سووریا و لەسەر ئەم پرسە چارلس لیستەر بەمجۆرە لە كتێبەكەیدا ئاماژەی پێكردووە: «ئەوەی لە كۆتایی 2006 و سەرەتای 2007 بینیمان، ئەوە بوو كە رێكخراوی ئەلقاعیدە لقی عێراق شكستی بەسەرداهات و ناچاربوون بكشێنەوە بۆ سووریا، ئەمەش كێشەیەكی جددی بۆ رژێمی سووریا دروست كرد.



بۆیە سووریا هەستا بەوەی ئەو هەڕەشە و مەترسییەی عێراق بگوازێتەوە بۆ لوبنان، دیارە هەواڵگری سەربازیی سووریا پێوەندیەكی چڕی هەبوو لەگەڵ دوو گروپی جیهادی شەڕكەردا لە لوبنان، یەكێكیان لە باشووری وڵاتەكە بە ناوی (عصبە الانصار) و ئەوی دیكەیان لە باكوور بە ناوی (فتح الاسلام)، لە دیمەشقیشەوە بڕیاری ئەوە درابوو كە زۆربەی ئەو تیرۆریستانەی لە عێراقەوە گەڕابوونەوە سووریا، بۆ شاری تەرابلوس لە لوبنان و بە دیاریكراوی بۆ خێوەتگەی فەلەستینیەكان لە (نهر البارد) رەوانە بكرێن. ئەوە بوو لە كۆتایی ساڵی 2007دا و بە هۆی ئەو ئاسانكارییەی هەواڵگری سووریاوە كردبووی بۆ ئەوەی ئەو شەڕكەرانە بچنە نێو (فتح الاسلام)ـەوە، ئەم رێكخراوە شەڕی لە دژی سوپای دەوڵەتی لوبنانی راگەیاند و چوار مانگ شەڕی لەگەڵ سوپادا كرد و بەلای كەمەوە 400 كەس كوژران. لە كاتی ئەو شەڕەدا زۆرێك لەو شەڕكەرانە هێرش و پەلامارەكانیان دژی سیاسەتمەدارە لوبنانییانە ئەنجامدا كە دژی سووریا بوون، كە تەنانەت نەتەوە یەكگرتووەكانیش رایگەیاند كە سووریا تێوەگلاوە لە ئاسانكاریكردن بۆ ئەنجامدانی ئەو هێرشانە.


چۆن بەرەی نوسرە دروست بوو
بۆچی دژی دیمەشق راوەستایەوە؟


هەموو ئەو دەوڵەتانەی پەنا بۆ بەكارهێنانی كارتی تیرۆر دەبەن بۆ بەدیهێنانی ئامانجە سیاسییەكانیان، ئەوا لە قۆناخێكدا بەشێك لەو تیرۆریستانە دەبنەوە دژی ئەو دەوڵەتەی لە بنەڕەتدا دروستی كردوون، هەروەك چۆن رێكخراوی تیرۆریستی قاعیدە كە بەرهەمی پشتگیری ئەمەریكا بوو بۆ چەكدارانی ئیسلامی دژی داگیركردنی ئەفغانستان لەلایەن سۆڤیەتی پێشانەوە، بەهەمان شێوەش بەرەی نوسرە كە سەر بە قاعیدەیە بەرهەمی سیاسەتی رژێمی ئەسەد و هەواڵگری سوپای سووریا بوو. چارلس لیستەر لە كتێبەكەیدا ئاماژەی بەوە كردووە كاتێك رێكخراوی (فتح الاسلام) شەڕەكەی لە (نهر البارد) لە لوبنان دۆڕاند و ئەو چەكدارە تیرۆریستانەی مابوونەوە گەڕانەوە بۆ سووریا، زۆریان تووڕە بوون لە رژێمی سووریا كە بەكاری هێنابوون و دووچاری شەڕێكی دۆڕاوی كردبوون و پشتی تێكردبوون، لەبەر ئەوە هەندێك لەو شەڕكەرانە دەستیان دایە هێرشكردنە سەر ئامانجەكانی رژێمی سووریا لە حەلەب و حیمس و دیمەشق، بەڵام زۆربەی ئەو هێرشانە لە راگەیاندنەكانەوە باسیان لێوەنەكرا و رژێمی دیمەشق رێگر بوو لە باسكردنیان. بەڵام ئەو ژێرخانە جیهادییەی بەشار ئەسەد لەو ساڵانەدا بنیادینا، ئێستا بوونەتە هۆی ئەوەی جارێكی دیكە شەڕ لەگەڵ رژێمەكەی خۆیدا بكەنەوە. كاتێك ناڕەزایەتییەكان لە مانگی ئازاری ساڵی 2011دا لە سووریا دەستیان پێكرد، لە مانگی حوزەیرانی هەمان ساڵدا- واتە چەند مانگێك دواتر- لەو كاتەدا حاجی بەكر جێگری سەركردەی دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق- ئەبوبەكر ئەل بەغدادی- بڕیارێكی دەركرد و وەك پێشنیارێك خستیەبەردەم بەرپرسەكانیەوە و ناوەڕۆكەكەشی بریتی بوو لە دامەزراندنی باڵی سووریای دەوڵەتی ئیسلامی، ئەم بڕیارە بە خێرایی درا و سەركردەكانی دەوڵەتی ئیسلامی پێیانوابوو ئەمە دەرفەتێكە كە دەبێت بەكاربهێندرێت، لە مانگی ئابی 2011دا بەرپرسی دەوڵەتی ئیسلامی لە موسڵ- كە گرنگترین شار بوو بۆیان لە عێراقدا- بە ناوی ئەبو محەمەد ئەلجەولانی- كە خەڵكی سووریا بوو- لەگەڵ شەش بەرپرسی دیكەدا لە عێراقەوە پەڕینەوە بۆ رۆژهەڵاتی باكووری سووریا- كە بەلای كەمەوە دووانیان ساڵێك پێشتر لە نەخۆشخانەكانی سووریا چارەسەریان وەرگرتبوو-، كاتێك گەیشتنە سووریا دەستبەجێ دەستیان دایە كاراكردنی ئەو تۆڕ و شانانەی كە پێشتر و بۆ ماوەی شەش بۆ حەوت ساڵ لە ئارادا بوون و زۆر بە خێرایی ئەو رێكخراوە دروست بوو كە دواتر ئێمە بە ناوی بەرەی ئەلنوسرە ناسیمان. ئەوەی جێی سەرنجە ئەوەیە لە مانگەكانی سەرەتای راپەرینەكاندا، رژێمی سووریا بە سەدان زیندانیكراوی توندڕەوی ئیسلامی ئازاد كرد، كە ئەگەرچی رژێمەكە بانگەشەی ئەوەی كرد ئەمە هەنگاوێكە بۆ ئاشتەوایی، بەڵام لە بنەڕەتدا ئامانجی ئەوە بوو كە لەكەی ئیسلامی بوون و جیهادی بوون بداتە پاڵ موعارەزە، زۆرێك لەو كەسانەش نەك تەنیا گروپی موعارەزەی ئیسلامی جیهادییان لە سووریا دروست كرد، بەڵكو ئەوان بوونە ریشەی دروستبوونی بەرەی ئەلنوسرە و دواتر داعش. كەواتە لە ساڵی 2014دا ئەو هەڕەشەیە رووی لە خۆی كردەوە.


هەروەها ئەوەی مەترسی بۆ رژێمی سووریا زیادكرد، ئەو ئیسلامییانە بوون كە پێشتر رژێمی سووریا سەركوتی كردبوون و لە سووریا هەڵاتبوون و پاشان گەڕانەوە كە پێیان دەگوترا نەوەكانی حەمما، لە سەرەتای ساڵانی هەشتاكانی سەدەی رابردوو لە شاری حەممادا گروپێك كە لە ئیخوان موسلمین جیابوونەوە و دەستیان دایە راپەڕین، بەڵام رژێمەكە بێڕەحمانە لە ناوی بردن و سەركوتی كردن، ئەو خێزانانەی لەم راپەڕینانەوە تێوەگلابوون هەڵاتن بەرەو وڵاتانی سعودیە و توركیا و هەندێكیان بەرەو ئەوروپا، ئەوەی جێی سەرنجە گەڕانەوەی ئەم نەوەیەی حەممایە لەم چەند ساڵەی دواییدا، كە زۆربەیان كوڕی ئەو كەسانەن كە لە راپەڕینەكانی حەممادا بەشدارییان كردبوو، هەروەها بەشێكی زۆری ئەم نەوەیەش لە چیچان و ئەفغانستان و بۆسنیا شەڕیان كردبوو و خۆیان گرێدەدایەوە بە ئەلقاعیدەوە، بەڵام كاتێك راپەڕینەكانی سووریا دەستی پێكرد، نەوەكانی حەمما، پتر تەركیزیان لەسەر كێشە نەتەوەییەكە- بەڵام بە ناسنامەیەكی ئیسلامی- دەكردەوە، زۆرێك لەم كەسایەتییانەش رۆڵیان هەیە –بە دڵنیاییەوە- لە یاخیبوونی ئیسلامیدا، هەروەها لە گروپە جیهادییەكانیشدا. هەروەها سووریا دەرفەتی رەخساند بۆ داعش بۆ بنیادنانی مۆدێلی تایبەت بە خۆی، ئەویش ئەوەیە چۆن لەسەر ئاستی مەحەلی كار بكات بە چەشنێك كە رەگ و ریشە دروست بكات بۆ ئەنجامدانی چالاكیی بەردەوام لە كۆمەڵگەیەكی ناسەقامگیردا، بەڵام من دەڵێم سووریا یەكەم تاقیكردنەوەی سەركەوتووی تیرۆریستانی بەرەی ئەلنوسرە بووە، لەبەر ئەوەی بەلای كەمەوە بەرەی ئەلنوسرە لە ناوەڕاستی ساڵی 2012ـەوە ئەوەیان پەیڕەو كرد كە من پێی دەڵێم پراگماتییەتێكی كۆنتڕۆڵكراو، كە ئەمەش كاریگەری قووڵی هەبوو، لەبەر ئەوەشە كە ئێستا زۆر زۆر زەحمەتە كەسێك بەدی بكەیت، نەك تەنیا لە نێو گروپە چەكدارەكاندا، بەڵكو لە نێو خەڵكانی مەدەنیشدا بە ئاشكرا ئیدانەی رۆڵی بەرەی ئەلنوسرە بكات بۆ پشتیوانیكردنی لە شۆڕش. ئەویش دەقاودەق لەبەر ئەوەی بە شێوەیەكی كاتی خۆی بەدوورگرتووە لە سەپاندنی دابونەریتی سەخت بەسەر خەڵكدا، كە ئەوان باوەڕیان وایە دەبێت سەرەتا خەڵكی لەسەر ئەم نەریتانە گۆش بكرێن، پێش ئەوەی بەسەریاندا بسەپێندرێت، ئەمە لە سووریادا سەركەوتووانە پەرەی پێدراوە و ئەمەش هەڕەشەیەكی جددییە و دەبێت هۆشیاربین لە ئاستیدا. لە ئێستاشدا دەبینین ئەم ئەزموونە زۆر بە سەركەوتوویی لە یەمەن دووبارە كراوەتەوە، هۆكاری سەرەكی ئەوەی لە راگەیاندنەكانەوە زۆر باسی ئەلقاعیدە ناكرێت لە یەمەن بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە زۆر بە قووڵی خۆیان ئاوێتەی بزووتنەوە شۆڕشگێڕییەكە كردووە.»


جیهادی شیعە
نموونەیەكی كۆپی كراوی قاعیدە و داعش


دانیاڵ بایمەن سەرۆكی ستافی پلاندانان لە وەزارەتی دەرەوەی ئەمەریكا لە سەردەمی ئیدارەی كلینتۆن، لە تازەترین توێژینەوەیەدا بە ناونیشانی (داعش بۆتە دیاردەیەكی گڵۆباڵی) كە لە ژمارەی مارت و نیسانی 2016ی گۆڤاری فۆرن ئەفێرز بڵاوی كردۆتەوە، جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە، ئێستا داعش دەیەوێت ئەوە بسەلمێنێت كە بە شێوەیەكی بەرفراوان لەسەر ئاستی جیهان نوێنەرایەتی سوننە دەكات، بۆ ئەمەش لقەكانی داعش جیا لە سووریا و عێراق، ئەوا لە لیبیا و مالی و شوێنەكانی دیكە هەمان شێوازی دەوڵەتی ئیسلامی داعش پیادە دەكەنەوە، كەواتە ئامانجی داعش و ئەوەی كە رایدەگەیەنێت بریتییە لە بەرگریكردن لە سوننە، لەبەرامبەردا و بەتایبەتی دوای ئەوەی چەكدارە تیرۆریستەكانی ئیسلامییەكان لە سووریا هێرشیان كردە سەر شوێنە پیرۆزەكانی شیعە، بەهەمان شێوەی جیهادی داعش، چەندین میلیشیای هاوشێوەی حزبوڵای لوبنانی بۆ جیهادی شیعە دروست بووە، هەروەك چۆن كاتێك هێزەكانی حزبوڵای لوبنانی بۆ پشتگیری رژێمەكەی ئەسەد هاتنە دیمەشق راشكاوانە ئەو دروشمەیان بەرزكردەوە كە ئەوان نەهاتوون شەڕ بكەن بۆ مانەوەی ئەسەد، بەڵكو هاتوون بەرگری لە شیعە بكەن، سەبارەت بەو میلیشیایانەی بە ناوی جیهادی شیعەوە راستەوخۆ بە پشتگیری ئێران لە عێراق و سووریا دروست دەكرێن، فلیپ سیمیس لە كتێبی (جیهادی شیعە و كاریگەرییەكانی لەسەر ناوچەكە) بەمجۆرە ئاماژەی پێكردووە و نووسیویەتی: «لەگەڵ ئەوەی جیهادی شیعە، وەك جیهادی سوننە هەتا ئێستا نەبۆتە جێگەی سەرنج و بایەخی میدیای نێودەوڵەتی، بەڵام ئەو میلیشیا شیعەیانەی كە ئێستا لە سووریا هەن و راستەوخۆ لە ژێر كۆنتڕۆڵی تاران-دان، چەكدارەكانی پێكهاتەیەكی هەمەجۆری هەموو وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەفریقیا و ئەوروپان، ئەم میلیشیایە لەگەڵ ئەوەی لە ئێستادا چەندین هەزارە، بەڵام هەیكەلێكی تەجنیدی پێشكەوتووی كاریگەریان لە رێگەی تۆڕەكانی كۆمەڵایەتییەوە هەیە و بە رێگەی ئەنتەرنێت و تۆڕەكانی كۆمەڵایەتی كارە توندڕۆ و سەرنجراكێشەكانیان بڵاو دەكەنەوە، هەروەها ماوەی چەند ساڵێكە ئەم گروپانە بە ئاشكرا پشتگیری لە بەرژەوەندی سیاسی لە فیكری ناسراوی شیعە (ویلایەتی فەقیە) دەكەن و مەشق و راهێنانی پێشكەوتوو لە ئێران دەكەن و راستەوخۆ لە ژێر كۆنتڕۆڵی ئێراندان و مەشق لە سەر تاكیكی سەربازی دڕندانەی ئەوتۆ دەكەن، كە هیچ جیاوازی لەگەڵ ئەو تاكتیكانە نییە كە داعش پیادەی دەكات. ئەم فیكرەی جیهادی شیعەیە دوای تەقاندنەوەی مزگەوتی سەیدە زەینەب هاتە ئاراوە و ئێران خۆی وەك بەرگریكاری سەرەكیی شیعە خۆی دەخاتەڕوو، هەر بۆیە رۆڵێكی سەرەكی گێڕاوە بۆ دروستكردنی ئەم گروپە شیعیانە و پشتگرییان دەكات، ئەمەش بۆتە هۆكاری ئەوەی كەمتر بایەخی ئەو ئامانجە ستراتیژیەی بمێنی كە مانەوەی بەشار ئەسەدـە لە دەسەڵاتدا.»



دیارە بۆ برەودان بەم لایەنە مەسەلەی شوێنە ئایینییە پیرۆزەكانی شیعە لە سووریا كراوە بە بیانوو بۆ دروستكردنی جیهادی شیعە، فلیپ سمیس لە كتێبەكەیدا بەمجۆرە باس لە چیرۆكە دەكات و نووسیویەتی: «هەر لە دوای سەرهەڵدانی راپەڕینەكەی سووریاوە لە ساڵی 2011، ئیسلامی شیعە لە ئێران و وەكیلەكانی بەتایبەتی حزبوڵا و كۆمەڵێك لە میلیشیا ئیسلامییە شیعە پشتیوانیكراوەكان لە لایەن ئێرانەوە، نەك هەر تەنیا پاڵپشتی دیپلۆماسی و سیاسییان فەراهەم كرد بۆ رژێمەكەی ئەسەد، بەڵكو لە سەرەتای 2012ـەوە شەڕكەریان دەستەبەركرد بۆ پاڵپشتیكردن لە بەشار ئەسەد. هەروەها شیعەكانی دیكەش چوونەپاڵ ئەم هەوڵەوە، كە سەرچاوەیان لە كامپەكانی مەشقی ئێران و گروپە پاشكۆشكەكانەوە دەگرت. دیارە هاوپەیمانێتی تەقلیدی نێوان رژێمی سووریا و ئێران باشترین تەفسیرە بۆ لێكدانەوەی هۆكاری چوونی شەپۆلی شەڕكەرە شیعەكان بۆ سووریا، بەڵام لە هەمان كاتدا پشت بە چەند بانگەشەیەكی دیكە بەستراوە كە ریشەیان لە گوتاری تایفەگەری و ئایدیۆلۆژی رادیكاڵ و تەنانەت ناسیۆنالیستیشدا هەیە، كە ئەمەش ئامانجێكە خواستی ئێرانی لەسەرە و بریتییە لە زیندووكردنەوەی پشتیوانی شیعەكان بۆ ئەو ئایدیۆلۆژیایەی ویلایەتی فەقیە كە ئایەتوڵا خومەینی سەركردایەتی دەكرد. هەر بۆیە تاران لە ئێستا شەڕی سووریا بەكاردەهێنێت بۆ برەودان بە ئامانجەكەی بۆ ئەوەی ببێتە بەرجەستەكارێكی باڵادەستی ئیقلیمی و جیهانی شیعە، ئەمەش لەو كاتەوە كە هێرشكرایە سەر مەزاری سەیدە زەینەب، ئێران و وەكیلەكانی كەوتنە بانگەشەی ئەوەی ناكرێت گرنگیی ستراتیژیی ئەم مەزارگەیە لەبەرچاو نەگیرێت، هەر بۆیە لە دەوروبەری ئەم مەزارگەیە شەڕێكی پچڕپچڕ روویدەدا و هەندێ جاریش زیادی دەكرد، هەروەها ئەوەی زیاتر باڵادەستیی مەزاری سەیدە زەینەب لە تێڕوانینی شەڕكەرە شیعەكاندا بەرجەستە دەكات ئەو گۆرانییەیە كە بە ناوی (لبیك یا زینب) وتراوە و بە زۆری لە رێوڕەسمی پرسەی كوژراوانی ئەندامانی حزبوڵای لوبنانی و شیعەكانی عێراق لە سووریادا دەوترێتەوە. لە راستیدا چوونی شەڕكەرە شیعەكانی عێراق بۆ سووریا لە سەرەتادا لە گۆرانییەكدا ستایشكرا بە ناوی (یا زەینەب) كە لە لایەن عەلی مەوالی سروودبێژی ئیسلامی شیعە وتراوە و سەر بە لیوای «الیوم الموعود»ـە. هەروەها عەسائیب ئەهل ئەلحەق-ی عێراقیش كە پاشكۆی ئێرانە و شەڕكەر رەوانەی سووریا دەكات، ئەم دروشمەیان بەكارهێناوە. ئەم چیرۆكە بۆ ئەوە بەكارهێنراوە كە وا وێنای بارودۆخەكە بكرێت، وەك ئەوەی ئەو میلیشیا شیعانەی لە سووریادا شەڕ دەكەن، تەنیا بۆ بەرگریكردن و ئەداكردنی ئەركێكی بەرگریكردن لە شیعە لە سووریادان. هەربۆیە لە كاتێكدا كە شەڕەكە زیاتر و زیاتر مۆركێكی تایفەگەری وەردەگرێت، بەرگریكردن لە مەزارگە پیرۆزەكان گۆڕاوە بۆ بانگەشەیەكی ئاشكرا بۆ پان شیعیزم وەك پاساوێك بۆ دەستێوەردان و تێوەگلانی ئێران و وەكیلەكانی. بەتایبەتی حزبوڵا كە رۆڵێكی چالاكی بینیوە لە پەرەپێدان بەم دیدگایە. لە شوباتی 2013دا حزبوڵا رایگەیاند كە هۆكاری سەرەكیی رەوانەكردنی چەكدارەكانی بۆ سووریا بۆ پارێزگاریكردن بوو لە گوندە شیعەنشینەكانی ئەو وڵاتە. بەو پێیە ئەم رێكخراوە چیرۆكێكی نوێی هێنایەئاراوە بۆ ئەوەی بكرێتە پاساوێك بۆ ئەو كاراكتەرانەی لە لایەن ئێرانەوە پشتیوانییان لێدەكرێت. لە حوزەیرانی هەمان ساڵدا رابەری شیعەكانی میسر بە ناوی شێخ حەسەن شەحاتە لە لایەن سەلەفییەكانەوە كوژرا، ئەمەش یەكەم رووداو بوو كە لە سووریا روونەدات و لەلایەن ئێران و وەكیلەكانیەوە بەكاربهێنرێت بۆ برەودان بە تەرحی شیعیزم. راگەیاندنەكانی شیعە بەو شێوەیە رووماڵی ئەم رووداوەیان كرد وەك ئەوەی بەشێك بێت لە هەڵمەتێكی گەورە دژ بە شیعە. لە راگەیاندنەكانی حزبوڵا و ئێرانەوە وەك پێشێلكاری بەرامبەر بە موسڵمانە شیعەكان لەلایەن وەهابی و تەكفیرییەكانەوە باس لە كوژرانی شەحاتە كرا.»



ئەوەی پڕۆفیسۆر فلیب سمیس لە كتێبەكەیدا لە ساڵی 2015 ئاماژەی پێكردووە، زۆر بە راشكاوی لە ساڵی 2016 و دوای لەسێدارەدانی شیخ نەمر ئەلنەمر لەلایەن سعودیەوە، بە تەواوەتی ئەو وێنەیەی بۆ بەرجەستە كردین، ئێران و وەكیلەكانی خۆیان بە داكۆكیكار و بەرگریكار لە هەموو شیعە دەزانن، هەر ئەمەش بووە هۆكاری ئەوەی لە تاران باڵوێزخانە و لە مەشهەد كونسوڵخانەی عەرەبستانی سعودیە بسووتێنرێت و لە هەموو لایەنە شیعیەكانی سەر بە ئێرانیشەوە سەركۆنەی ئەو كارە بكرێت، لە بەرامبەریشدا وەك پشتگیرییەك بۆ سعودیە، لەگەڵ ئەوەی سعودیە پێوەندی دیپلۆماتی لەگەڵ ئێران كۆتایی پێهێنا، لە هەمانكاتدا چەند دەوڵەتێكی عەرەبی سوننەش هەمان هەڵوێستی سعودیەیان بەرامبەر ئێران وەرگرت، بەشی زۆری دەوڵەتانی سوننەی عەرەب و غەیرە عەرەبیش چاویان بە پێوەندییە دیپلۆماتییەكانی خۆیان لەگەڵ ئێران گێڕایەوە، ئەمەش ئەو بارودۆخەی خوڵقاندووە كە ئێستا هەموو جیهانی بەخۆیەوە سەرقاڵ كردووە.