كابینە تەكنۆكراتەكەی عەبادی تــــەڵقینی دەوڵــــــــەتێك بوو كە پێشتر ناوی عێراق بوو
April 6, 2016
راپۆرتەکان
بۆ هێشتنەوەی ئەو سیاسەتە بێ ئاكامەی پێی دەگوترا «پاراستنی یەكپارچەیی عێراق»، جۆن كیری وەزیری دەرەوەی ئەمەریكا لە چەندین كۆڕ و كۆنفرانسی نێودەوڵەتیدا راشكاوانە و راستەوخۆ باسی لە سەركەوتنەكانی پێشمەرگە نەدەكرد و وەك سەركەوتنی هێزە عێراقییەكان ئاماژەی پێدەكرد، بەڵام ئەمری واقیعی سەركەوتنەكانی پێشمەرگە و سیاسەتە هەڵە و مەزهەبگەراییەكانی لایەنە شیعەكانی عێراق لە بەغدا و لە هەمانكاتدا زاڵبوونی نفووزی ئێرانی بەسەر ئەو هێزەی پێی دەگوترێت «حەشدی شەعبی» و ئێستا بە تەواوەتی جێگەی سوپای عێراقی گرتۆتەوە، بووە هۆكاری ئەوەی كە لەلایەن چەندین دیپلۆماتكار كە پێشتر لە عێراق كاریان كردووە، وەك ( باڵیۆز رایان كرۆكەر و باڵیۆز جیمس جیفری) و هەروەها دیپلۆماتكار عەلی خدری كە لە ماوەی 2003-2010 یاریدەدەری تایبەتیی پێنج باڵیۆزی ئەمەریكا بووە لە عێراق، فەشەلی سیاسەتی هەر حەوت ئیدارەكەی ئەمەریكا بەرامبەر بە عێراق -لە بوشی باوكەوە تا ئۆباما- راشكاوانە رابگەیەنن.
ئەوەی جێگەی هەڵوەستەكردن و سەرنجدانە، لە مانگەكانی كۆتایی 2015 و سەرەتای ساڵی 2016ـەوە، ئەو دیپلۆماتكارانەی ئەمەریكا بێئومێدی خۆیان بەرامبەر سیاسەتی ئیدارەی ئۆباما نەشاردۆتەوە و بە ئاشكرا رایانگەیاندووە، لەماوەی ئەو چەند مانگەی ئیدارەی ئۆباما لە دەسەڵاتدا ماوە، ناتوانێت سیاسەتی ئەمەریكا بۆ عێراق بگۆڕێت، بۆیە ئاراستەی قسەكانیان وەك پرۆژە و بەرنامە و پێشنیار بۆ سەرۆكی داهاتووی ئەمەریكا ئامادە دەكەن و لە ئێستاوە داوای لێدەكەن ئەگەر ئەم سووڕانەوەیە لەم بازنە بەتاڵەی ئاژاوە و ناسەقامگیرییەی عێراقدا بەردەوام بێت، -كە بێگومان بەردەوام دەبێت-، ئەوا دەبێت سەرۆكی تازەی ئەمەریكا ئەم واقیعە تازەیە قبووڵ بكات و چیدیكە داكۆكی لەو سنوورە كۆنە دەستكردانە نەكات كە 100 ساڵ لەمەوپێش لە میانەی رێككەوتنی سایكس پیكۆ، فەرەنسا و بەریتانیا بۆ بەرژەوەندی خۆیان دایانڕشتووە.
بێدەنگیی ئەمەریكا بەرامبەر فەشەلهێنانی پرۆسەی سیاسی بنەماكانی عێراقی نوێی هەڵتەكاند
دوای كشانەوەی هێزەكانی ئەمەریكا لە كۆتایی 2011 و سەرەتای خولی دووەمی ئیدارەی ئۆباما، جۆزیف بایدن-ی جێگری سەرۆكی ئەمەریكا بەوجۆرە باسی لە سیاسەتی ئەمەریكا بۆ عێراق كرد، بەوەی سیاسەتی ئەمەریكا بۆ عێراق لە ئیدارەی دووەمی عێراقدا گەورەترین دەستكەوتی ئەم ئیدارەیە دەبێت، لەبەر ئەوەی لایەنە عێراقییەكان دەتوانن لە چوارچێوەی پرۆسەی سیاسیدا كێشەكانی خۆیان چارەسەر بكەن، بەبێ ئەوەی پەنا بۆ شەڕكردن ببەن! دیارە مەبەستی بایدن لەو پرۆسە سیاسییەی كە عێراقییەكان دەتوانن كێشەكانی خۆیانی تێدا چارەسەر بكەن، دوایین رێككەوتنی نێوان لایەنە سیاسییەكانی عێراق بوو، لەسەر كابینەی دووەمی نوری مالیكی كە بە رێككەوتنی هەولێر ناسرابوو، دیارە گەورەترین كێشەی لایەنە سیاسییەكانی عێراق بەگشتی و كورد و سوننە بەتایبەتی، كۆكردنەوەی ئەو دەسەڵاتە زۆرە بوو لای سەرۆك وەزیران، هەر بۆیە بە هەمانگی ئەمەریكا لەگەڵ كۆی لایەنە سیاسییەكانی عێراق، میكانیزمێك لە رێككەوتنی هەولێر داڕێژرا كە دەسەڵاتی سەرۆك وەزیران سنووردار بكات، بەڵام دوای كشانەوەی هێزەكانی ئەمەریكا لە عێراق، نوری مالیكی سەرۆك وەزیرانی پێشووی عێراق نەك هەر پابەندی بەندەكانی رێككەوتنی هەولێر نەبوو، بەڵكو لەناو كابینەی حكومەتی عێراقدا، كابینەیەكی نوێی بە ناوی راوێژكارەكانی وەزیرەكانەوە دامەزراند و كابینەی وەزاری لەسەر بنەمای هاوبەشی و شەراكەتی نێوان پێكهاتە جیاوازەكانی عێراق، بووە كابینەیەكی كارتۆنی و حكومەتی عێراق بووە یەك كەس كە ئەویش خودی نوری مالیكی سەرۆك وەزیران بوو.
بێگومان هەر لە سەرەتای ساڵی 2012 ـەوە، بە راشكاوی هەست بەوە كرا كە نوری مالیكی عێراق بەرەو دیكتاتۆریەتێكی تازە دەبات، هەربۆیە لە نەورۆزی هەمان ساڵدا سەرۆك مسعود بارزانی بە هەموو جیهانی راگەیاند، سەرۆك وەزیرانی عێراق، بەرەو تاكڕەوی و دیكتاتۆری هەنگاو هەڵدەگرێت و جارێكی دیكە كوردستان دیكتاتۆریەت قبووڵ ناكات، بۆیە ئەگەر ئەم ئاراستەیە رانەگیرێت، ئەوا دەبێت گەلی كوردستان خۆی بڕیار بدات و هەر بڕیارێكیش گەلی كوردستان بیدات، هەر ئەو بڕیارە جێبەجێ دەكرێت. بەڵام پرسیاری گرنگ لێرەدا ئەوەیە: ئایا ئیدارەی ئۆباما بێئاگا بوو لەوەی نوری مالیكی بەرەو دیكتاتۆریەت هەنگاو هەڵدەگرێت؟ سەبارەت بە وەڵامی ئەم پرسیارە دیپلۆماتكار عەلی خدری یاریدەدەری تایبەتی باڵیۆزی ئەمەریكا لە عێراق لە توێژینەوەیەكدا كە لە مانگی ئەیلوولی 2015 بە ناونیشانی (عێراق پارچە پارچە بووە، لێكیان جیابكەنەوە بۆ ئەوەی پێكەوە بمێننەوە.) كە لە گۆڤاری فۆرین ئەفێرز بڵاوی كردۆتەوە، تیایدا نووسیویەتی: «هەموو كات دیپلۆماتكارانی ئەمەریكی بەوجۆرە مامەڵەیان لەگەڵ ئەو هەواڵانەی عێراق كردووە كە بە دڵی خۆیان نەبووە، واتە لەسەر بنەمای گومان هەڵسەنگاندنیان بۆ كردووە. تەنانەت لە ساڵی 2012 كاتێك ئیدارەی ئەمریكی لەوە ئاگادار كرایەوە كە نوری مالیكی بەرەو دیكتاتۆریەت هەنگاو هەڵدەگرێت، كەچی ئەنتۆنی بلكن راوێژكاری ئاسایشی نەتەوەیی بە جۆزیف بایدن-ی رایگەیاند: ئەو مەزندانە هەمووی هەڵەن و نكۆڵییان لێكرد.» بەڵام پرسیاری گرنگ لێرەدا ئەوەیە: ئایا بەرپرسانی ئیدارەی ئەمەریكی لە چوارچێوەی كاری دیپلۆماتی و سیاسیدا نكۆڵییان لەو راستییە دەكرد كە مالیكی بەرەو دیكتاتۆریەت هەنگاو هەڵدەگرێت، یان لە واقیعیشدا تەواو لە سیاسەتەكانی مالیكی بێئاگابوون؟ سەبارەت بە وەڵامی ئەم پرسیارەش رۆژنامەنووس نید پاركەر كە ئێستا بەرپرسی بیرۆی سەرەكیی رۆیتەرز-ـە لە عێراق، لە بەهاری 2012 دیراسەتێكی بە ناونیشانی (ئەو عێراقەی لە دوای خۆمان بەجێمانهێشت. جیهان وەك دەوڵەتێكی فاشیل پێشوازی لێدەكات)، تیایدا راشكاوانە ئاماژەی بەوەكردووە، كە ئەو وەك رۆژنامەنووس زۆر جاران لە زۆنی سەوز و لەناو بینایەی باڵیۆزخانەی ئەمەریكا لە عێراق لەگەڵ دیپلۆماتكارانی ئەمەریكا دانیشتووە و راشكاوانە مەترسیی خۆی لە رەفتارە خراپەكانی نوری مالیكی پیشانداوە، هەر بۆیە نید پاركەر دەڵێت: لێم پرسین كە ئێوە ئاگاداری هەموو رەفتارە خراپەكانی نوری مالیكین و دەزانن بەرەو دیكتاتۆریەت هەنگاو هەڵدەگرێت، بۆچی بە شێوەیەكی فەرمی باسی ناكەن؟ دیارە لەوەڵامدا پاركەر دەڵێت: پێیانگوتم ئەوە سیاسەتە و نایانەوێت بە فەرمی باسی بكەین.
ئەوەی دیپلۆماتكار و رۆژنامەنووسان و ئەكادیمیستەكان ئاماژەی پێدەكەن، ئەوەی لێدەخوێندرێتەوە، هۆكاری سەرەكیی شكستی پرۆسەی سیاسی لە عێراقدا، دەرگا واڵاكردن بۆ باڵادەستیی حزب و لایەنە شیعەكان بووە و لە چاوپۆشی و دوورەپەرێزی ئەمەریكاوە لە دەسەڵاتدارانی بەغداوە سەرچاوەی گرتووە، هەتا كار گەیشتە ئەوەی نوری مالیكی سەرۆك وەزیرانی پێشووی عێراق لە سەرەتای 2014 بودجە و مووچەی هەرێمی كوردستانی بڕی و بە تەواوەتی عەرەبی سوننەی پەراوێز خست و وەك دیكتاتۆرێك هەموو جومگە سەرەكییەكانی حكومەت و ئاسایش و سوپای خستە ژێر كۆنتڕۆڵی خۆی و سەرەنجامیش لە حوزەیرانی 2014 ئەو سوپایەی بەهای 25 ملیار چەكی مۆدێرنی لەبەردەست بوو، لە بەردەم گروپێكی تیرۆریستی خۆی دا بە دەستەوە و عێراق بە كردەیی دابەش بوو.
ئەم رووداوانەی لە ئاكامی بێباكیی ئیدارەی ئەمەریكاوە بە سەر عێراقدا هاتوون، ئەوەمان پێدەڵێن، ئەو پرۆسە سیاسییە لە دوای رووخانی رژێمی سەدام حوسێن-ـەوە بۆ دامەزراندنەوەی عێراقی نوێ كە لە سەر بنەماكانی (عێراقێكی دیموكراتی و فیدڕاڵی و فرەیی و پەرلەمانی) دامەزرا، لە خولی دووەمی كابینەكەی مالیكی هەموو ئەو بنەمایانە لەبەریەك هەڵوەشێندران، ئەمەش مانای ئەوەیە، ئەگەر هەموو ئومێدی جۆزیف بایدن-ی سەرۆكی ئەمەریكا ئەوە بووبێت كە لایەنە عێراقییەكان لە چوارچێوەی پرۆسەی سیاسیدا دەتوانن كێشەكانی خۆیان چارەسەر بكەن، كە ئەو پرۆسە سیاسییە شكستی هێنا و كەس نەبوو چاودێری بكات، ئەوا دەرگا بە رووی هەموو ئەگەرە خراپەكانی دیكەدا دەكرێتەوە، هەروەك چۆن لەو كاتەوەی مالیكی دەستی پێكردووە، لە ئێستاشدا حەیدەر عەبادی-ی جێگرەوەی بۆی تەواو دەكات.
شیعەستان وەك بەشێك لە میحوەری بازنەی شیعەگەرایی لە سەر رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا
لە ئەیلوولی 2014 كاتێك وەزارەتی بەرگریی عێراق درایە پشكی عەرەبی سوننە، سوپای عێراق ئەو سوپایە نەبوو كە نەك هەر توانای ئەوەی هەبێت بەشە عەرەبییەكەی عێراق بپارێزێت، بەڵكو توانای ئەوەشی نەبوو بەغدای پایتەختیش بپارێزێت، بۆیە بە شێوەیەكی كردەیی ئەو هێزەی بوونی هەبوو، میلیشیاكانی حەشدی شەعبی بوون كە هەموویان راستەوخۆ لەلایەن ئێرانەوە دروستكرابوون و تەنانەت ئەو ناوانەشی بۆ ئەو هێزانە دانرابوون وەك: (حزبوڵای عێراق، عەسائبی ئەهلی حەق، سەرایەی سەلام و كەتائیبی سەید شوهەدا و.. تاد) هەمان ئەو ناوانەن كە ئێران لە باشووری لوبنان و دیمەشق دروستی كردوون، خۆشیان دەڵێن ئێمە دروست بووین بۆ ئەوەی بەرگری لە شیعە بكەین، هەر بۆیە كاتێك لە حكومەتەكەی عەبادی-دا هێزەكانی حەشدی شەعبی بە كردەیی جێگەی سوپای عێراقی گرتۆتەوە، ئەمە مانای ئەوەیە هێزەكانی حەشدی شەعبی یەك ئەركیان هەیە و ئەویش ئەوەیە بەرگری لە شیعە دەكەن لە شیعستاندا، نەك هێزێك بن بەرگری لە وڵاتێك بكەن كە ناوی عێراق بێت. لەمەش زیاتر هەر لە دەستپێكی دامەزراندنی كابینەكەی عەبادی، پەرلەمانی عێراق چاوەڕێی ئەوەی نەكرد، فراكسیۆنە كوردستانییەكان لە بەغدا ئامادەی دانیشتی كۆبوونەوەی پەرلەمان بن بۆ متمانەدان بە كابینەكەی عەبادی و بێ ئامادەبوونی كورد كابینەكەیان راگەیاند. ئەم دەستپێكە لە سەرەتای كابینەكەی عەبادی-دا مانای ئەوە بوو، هەر لایەك قبووڵیەتی عێراق ببێتە شیعستان و هەر لایەك ئامادەیە حوكمڕانیی شیعستان قبووڵ بكات، ئەوا با بێت، بەخێر بێت و ئەوەشی ئامادە نییە شیعستان قبووڵ بكات، ئەوا هێزە شیعەكانی عێراق چاوەڕێی ناكەن و لەبەر خاتری لایەنێك، با ئەو لایەنەش سەرەكی بێت، ستراتیژیەتی شیعەستانی خۆیان تێكنادەن.
ئەگەر لێرەوە بە وردی سەیری سیاسەتی دەسەڵاتدارانی شیعە لە بەغدا بكەین، ئەوا بە روونی هەست دەكەین، لە دوای ئەوەی هێزی كردەیی شیعستان (حەشدی شەعبی)، بە تەواوەتی كەوتە ژێر كاریگەری سیاسەت و ئاراستەكردنی ئێرانەوە، ئەوا حوكمڕانیی شیعەگەرایی بەغدا بە هەمان شێوەی تاران، لە هەوڵی ئەوەدایە دەوڵەتی عێراق بخاتە خزمەتی مەدی شیعەگەرایی لە سەر ئاستی تەواوی ناوچەكە و رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.
ئەم سیاسەتەی ئێستا هێزەكانی شیعە بە پشتگیری راستەوخۆی ئێران لە بەغدا پیادەی دەكەن، لەسەر ئاستی ناوەندەكانی فیكری و لێكۆڵینەوەی سیاسی لە جیهاندا، ناوی لێنراوە «بە حزبوڵا كردنی عێراق»، راشكاوانەتر واتە هەموو عێراق تەنیا وەك حزبوڵای لوبنانی لێ بكرێت كە بە وەكالەتی ئێران راستەوخۆ سیاسەتی تاران جێبەجێ دەكات. هەر بۆیە ئەو سیاسەت و بەرنامەیەی لە دەستپێكی كابینەی حەیدەر عەبادی-یەوە لە بەغدا پیادە دەكرێت، هەمان سیاسەتی حزبوڵای لوبنانی و تەواوی ئەو هێزانەی دیكەیە كە لە تارانەوە ئاراستە دەكرێن، ناوەڕۆكی ئەو سیاسەتەش بریتییە لە شیعەگەرایی و لە چوارچێوەی ئەم سیاسەتەشدا پێویستە هەموو ئامانجێكی دیكە وەك ئامرازێك بخرێتە خزمەتی باڵادەستیی شیعەگەرایی و زاڵبوونی شیعە بەسەر كۆی جومگەكانی سیاسەت و تەواوی پێكهاتە جیاوازەكانی عێراقەوە.
كورد لە هاوكێشەی تازەی شیعەستاندا
سەربەخۆیی بەسەردا فەرزكرا
ئەو حزب و لایەنە سیاسییانەی بەرگرییان لە یەكپارچەیی عێراق دەكرد و بێ شەرمانە لە بەردەم میدیاكان دەیانگوت، ئێستا كاتی ئەنجامدانی ریفراندۆم و سەربەخۆیی كوردستان نییە، دەبێت بزانن ئەوا بە بەرچاوی هەموو دنیاوە كابینەكەی حەیدەر عەبادی بە ئاشكرا و بە بێ حیسابكردن بۆ پرۆسەی سیاسی و شەراكەت و هاوبەشی لە وڵاتیكدا، هەموو بنەماكانی تێهەڵدا و بە ناوی كابینەی تەكنۆكراتەوە، وڵاتێكی بە ناوی عێراق لە گۆڕنا و شیعەستانێكی بە رەسمی راگەیاند! ئەم حاڵەتە دروست دووبارەبوونەوەی ئەو حاڵەتەیە كە مالیزیا لە ساڵی 1965 بەسەر سەنگافورایدا هێنا و تۆنكۆ عەبدولڕەحمان لە ناو پەرلەمانی مالیزیادا بەمجۆرە بڕیاری جیاكردنەوەی سەنگافورای لە مالیزیا دا و گوتی: «لە دوماهیدا تەنیا دوو رێگەمان بۆ مامەڵەكردن بەدەستەوە ماوەیەوە، یان ئەوەیە بە هۆی ئەو رەفتارانەی هەندێك لە سەركردەكان دەیكەن، رێوشوێنی سەركوتكەر وەربگرین دژی حكومەتی هەرێمی سەنگافورا، یان رێگەی دووەم ئەوەیە كە حكومەتی سەنگافورا جیابكەینەوە، لەبەر ئەوەی هیچ دڵسۆزییەك بۆ حكومەتی مەركەزی پێشكەش ناكات». سەبارەت بەم بڕیارەی پەرلەمانی مالیزیا بۆ جیاكردنەوەی سەنگافورا، لی كوان یو یەكەم سەرۆك وەزیری سەنگافورای سەربەخۆ لە یاداشتنامەكەیدا نووسیویەتی، لەبەر ئەوەی مالیزیا دەوڵەتێكی موسڵمان بوو، بڕوایان بەوە بوو ئەوان وەك دەسەڵاتدار پیاون و هەر ئەوان مافی ئەوەیان هەیە ژن تەڵاق بدەن، هەر واشیان كرد و لە ماوەی كەمتر لە چەند سەعاتێكدا سێ جار ئەم بەیانەیان خوێندەوە، ئەوەش بەو مانایەی كە مالیزیا سێ بەسێ سەنگافورای تەڵاق داوە و بە دەق لە یاداشتەكانیدا لی كوان یو بەمجۆرە نووسیویەتی: «بەپێی دابونەریتی مالایۆی ئیسلامی تەنیا بۆ پیاو هەیە تەڵاق بدات، نەك ژن، هەر بۆیە تەنیا پیاو تەڵاق رادەگەیەنێت و ژنەكەی تەڵاق دەدات، لەم دابونەریتەدا ژن و مێرد دەتوانن رێكبكەونەوە و بە مارە بەجاش دووبارە پێكەوە بژین، بەڵام كە سێ بە سێ تەڵاق راگەیەندرا، ئەوا ناتوانن جارێكی دیكە پێكبێنەوە. هەر بۆیە كە سێ جار لەسەر یەك بڕیاری جیابوونەوەی سنگافورا لە پەرلەمانی مالیزیا خوێندرایەوە، ئەوا مانای ئەوە بوو مالیزیا سێ بە سێ سنگافورای تەڵاق داوە و جارێكی دیكە ناتوانن پێكەوە بژین و گرێبەستی ژن و مێردایەتییان كۆتایی هاتووە. لێرەدا گرنگە سەنگافورە بایەخ بە گەوهەری تەڵاقەكە بدات، نە رووكارە شەرعییەكەی، بۆیە بڕیارمان دا كە هیچ رێگەیەك نییە بێجگە لە جیابوونەوە و دەبێت لەوە دڵنیابین كە پرسەكە كۆتایی هاتووە و دەبێت جێبەجێ بكرێت.»
پێدەچێ لۆژیك و بیركردنەوەی دەسەڵاتدارانی شیعە و تەواوی هێزە سیاسییەكانی شیعەی عێراقیش، هەمان لۆژیك و بیركردنەوەی حكومەتی مالیزیای ساڵی 1965 بێت، دیارە ئەوانیش بڕوایان بەوەیە كورد ئەو مافەی نییە كە بڕیاری جیابوونەوە لە عێراق بدات و ئەو مافە مافی دەسەڵاتدارانی شیعەیە كە كورد تەڵاق بدەن، ئەوجا لەبەر ئەوەی تەنیا لەم كابینە تازەیەی عەبادی-دا ئەمە سێیەمین جارە یەكلایەنە لە سێ پرۆسەدا كورد پەراوێز دەخرێت، لەوانە:
1. پەكخستنی یەكلایەنەی یاسای بودجەی 2015 و نەناردنی بەشە بودجەی كوردستان بەرامبەر نەوتی فرۆشراوی كوردستان لە رێگەی سۆمۆ-وە.
2. دوورخستنەوەی جێگری سەرۆك وەزیران وەك پشكی كورد لە بەغدا بە بیانووی نەهێشتنی جێگرەكانی سەرۆك وەزیران و سەرۆك كۆمار.
3. دوورخستنەوەی كورد بە شێوەیەكی یەكجارەكی بەناوی كابینەی تەكنۆكراتەوە.
ئەم سێ حاڵەتە كە لە ماوەی ساڵێك و چەند مانگێك لە كابینەكەی عەبادی بەرامبەر كورد كراون، مانای ئەوەیە، ئەمجارە دەسەڵاتدارانی شیعە لە بەغدا، سێ بە سێ كوردیان تەڵاق داوە و بە هیچ شێوەیەك تەنانەت بە مارە بەجاشیش جارێكی دیكە كورد و بەغدا ناتوانن رێكبكەونەوە و دەبێت لێكجیاببنەوە، بەڵام ئەوەی گرنگە بۆ كورد لەم هاوكێشەیەدا ئەوەیە وەك لی كوان یو دەڵێت، گرنگ گەوهەری تەڵاقەكەیە، نەك رووە شەرعییەكەی، ئەمەش بەو مانایەی دەبێت هەموولایەنە كوردستانییەكان لەوە دڵنیا بن كە ئەمە كۆتایی پرۆسەی پێوەندی نێوان كورد و بەغدایە و دەبێت ئەم پرسە بە جددی وەربگیرێت و هەموو هەوڵێك بخرێتەگەڕ بۆ ئەوەی ئەم جیابوونەوەیە كۆتایی بێت.
دیارە لە پرۆسەی داڕشتنی سیناریۆی ئەم تەڵاقەدا تەنیا حەیدەر عەبادی، یان لایەنێك لە ناو هێزەكانی شیعە بەشدار نەبووە، بەڵكو ئەگەر بە وردی لە قسەكانی حەیدەر عەبادی ورد ببینەوە كە لە كاتی پێشكەشكردنی كابینە تەكنۆكراتەكەی لە پەرلەمانی عێراق رایگەیاند، زۆر راشكاوانە سوپاسی موقتەدا سەدر و تەواوی هێزە شیعەكان و مەرجەعییەتی ئایەتوڵا سیستانی كرد، ئەمەش مانای ئەوەیە ئەم سیناریۆیە هەموو لایەنەكانی شیعەی عێراق و مەرجەعییەتی نەجەفیش لێی ئاگادارن و بە تەسلیمكردنی كابینەكەشی، هەموو بینیمان كە چۆن موقتەدا سەدر كۆتایی بە پەناگیرییەكەی لە ناو زۆنی سەوز هێنا و پشتگیری خۆی بۆ كابینە تەكنۆكراتەكەی عەبادی راگەیاند، كە لە بنەڕەتدا مانای حكومەتی تەكنۆكرات، واتە دووركەوتنەوە لە بنەمای حكومەتی شەراكەتی نیشتمانی و راگەیاندنی حكومەتی زۆرینەی شیعە لە دەوڵەتی شیعەستاندا، بەمەش تەلقینی لەسەر وڵاتێك خوێند كە پێشتر ناوی عێراق بووە.
عەلی خدری یاریدەدەری تایبەتی باڵیۆزی ئەمریكا لە عێراق:
لە ئێستادا سنوورە دەستكردەكان سڕاونەتەوە و حكومەتی بەغدا و دیمەشق شەرعییەتیان لەدەستداوە
ئەم بابەتە بەشێكە لە دیراسەتێكی عەلی خدری كە لە ماوەی ساڵانی 2003 – 2010 یاریدەدەری تایبەتیی پێنج باڵیۆزی ئەمریكا بووە لە عێراق و بابەتەكەی بە ناونیشانی (عێراق پارچە پارچە بووە و لێكیان جیابكەنەوە بۆ ئەوەی پێكەوە بمێننەوە)، ئەم بابەتە لە ئەیلوولی 2015 لە گۆڤاری فۆرن ئەفێرز بڵاو كراوەتەوە.
ئەو ئەگەرە زیاتر لە ئارادایە كە خراپبوونی بارودۆخی ئێستای عێراق بەردەوام بێت و حكومەتەكەشی بەردەوام بێت لە شكستهێنانی لە ئەداكردنی ئەركە بنەڕەتییەكانی بۆ دەستەبەركردنی ئاسایش و خزمەتگوزارییەكان. لەو حاڵەتەدا پێویستە سەرۆكی داهاتووی ئەمەریكا بە شێوەیەكی یەكلاكەرەوە كاربكات بۆ ئەوەی رێگەنەدات عێراق ببێتە سووریایەكی دیكە، وڵاتێك كە ترس و تۆقاندن بخاتە دڵی هاووڵاتیەكانیەوە و بە ملیۆنەها ئاوارە هەناردەی دەرەوە بكات و ببێتە لانەی جیهادییەكان. ئەمەش بە مانای ئەوە دێت بە ئاشكرایی پشتیوانی لە كۆنفیدڕاڵیەتێكی بەنامەركەزیكراو بكات. رەنگە واشنتۆن پەنا بباتەبەر دابەشكردنێك لە چەشنی ئەو دابەشكردنەی لە ناوچەی بەلقان پیادە كرا، لەگەڵ هێنانەئارای سیستمێكی ئیقلیمی سیاسیی نوێ.
لە ئێستادا سنوورە دەستكردەكانی سووریا و عێراق سڕدراونەتەوە و هەردوو حكومەتەكەی دیمەشق و بەغدا شەرعییەتیان لە دەستداوە لە تێڕوانینی ملیۆنەها هاووڵاتی وڵاتەكەیاندا. بۆیە واشنتۆن چیدیكە ناتوانێت وەك دوو حكومەتی شەرعی مامەڵەیان لەگەڵدا بكات، هەروەها دەبێت دەوڵەتە گەورەكانی ناوچەكەش مامەڵە لەگەڵ واقیعە تازەكە بكەن، ئەمەش نە پرۆسەیەكی خێرا و نە پرۆسەیەكی ئاسان دەبێت و بە سەدان مانۆڕی هەستیار لەخۆ دەگرێت. لە سەرەتادا دەبێت ئەمەریكا لەگەڵ ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەكگرتووەكاندا كاربكات بۆ خستنەگەڕی دەستپێشخەرییەكی ئاشتەوایی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا كە هەمووان بێنێتە سەر مێزی گفتوگۆ، بە چەشنی ئەوەی ئیدارەی كلینتۆن لایەنە پێوەندیدارەكانی لە پرۆسەی ئاشتی دایتۆن-دا كۆكردەوە بۆ كۆتاییهێنان بە شەڕی بۆسنیا. ئەگەرچی ئەمە پرۆسەیەكی بێ مەترسی نابێت، بەڵام ئەم ستراتیژیەتە لەسەر بنەمای مافی بڕیاردانی چارەنووس دەبێت كە لە چارتەری نەتەوە یەكگرتووەكاندا چەسپێندراوە. بۆ ئەو مەبەستەش، پێویستە هێزە جیهانی و ئیقلیمییەكان لەسەر سیستمێكی سیاسیی نوێ رێكبكەون و هەوڵ بدەن ئاگربەستێك بێننەئاراوە و هێزی ئاشتیپارێز بڵاوەپێبكەن، خۆ ئەگەر بارودۆخە ئەمنی و ئیدارییەكەش بوار بدات، ئەوا رێگە بدرێت لە هەر بەشێك لە عێراق و سووریادا و بە سەرپەرشتی نەتەوە یەكگرتووەكان ریفراندۆم ئەنجام بدەن. ئەگەرچی رەنگە ئێران رۆڵێكی باش نەگێڕێت، بەڵام دەكرێت بەهۆی فشارێكی نێودەوڵەتییەوە ئێران بێلایەن بكرێت. ئەگەر ئەم پرۆسەیە لە عێراقدا جێبەجێ بكرێت، ئەوا ئەگەری زۆرە پارێزگا شیعەكان لە نێوان هەرێمێك بۆ نۆ هەرێم پێكبهێنن. بۆ نموونە، گومانی تێدا نییە كە كوردستانی عێراق بەردەوام دەبێت لەسەر گرتنەبەر رێگای پشتبەخۆبەستنی ئابووری و دەرفەتی هەناردەكردنی نەوت و گاز بۆ توركیا و یەكێتی ئەوروپا بەكار دەهێنێت بەرەو هەنگاوهەڵگرتن بۆ بڕیاردانی چارەنووس. هەرچۆنێك بێت، ئەم دۆخە ئەوەشی خستەڕوو كە بە تێپەڕبوونی كات هەمیشە مافی بڕیاردانی چارەنووس دەرئەنجامێكی باشتری لە دیكتاتۆریەتی بەدەست هێناوە. لە كاتێكدا كە سەدام تیرۆریزمی لە دژی كورد بەكاردەهێنا، ئەوا بەرهەڵستی كورد لە هەر كاتێكی دیكە بەهێزتر دەبوو. لەبری ئەوە حوكمڕانی خۆبەڕێوەبەری لە كوردستاندا، ئەگەرچی بێ كەموكوڕییش نییە، بەڵام كاریگەری هەبووە لە سەر دەستەبەركردنی ئاسایش و پەرەپێدان بە ژێرخانە بنەڕەتییەكان و رەخساندنی دەرفەتی ئابووری، ئەمەش دەبێتە مۆێلێك بۆ بەشەكانی دیكەی عێراق و سووریا.
كینس پۆلاك لە راپۆرتێكی تایبەتیدا بۆ ئامۆژگای برۆكینگز:
خەریكە عێراق دەبێتە لوبنانێكی دیكە و
بە تەواوەتی پرۆسەی سیاسی لەبەریەك هەڵدەوەشێت
كینس پۆلاك بەڕێوەبەری سەنتەری سابان لە ئامۆژگای برۆكینگز، لە میانەی سەردانێكی ئەم دواییەی بۆ عێراق و كوردستان راپۆرتێكی بە سێ بەش بۆ ئامۆژگای برۆكینگز ئامادە كردووە و لە بەشێكیدا بەمجۆرە باسی بارودۆخی ئێستای عێراق دەكات.
«ئەگەرچی هەڵمەتە سەربازییەكەی دژ بە داعش لە عێراقدا بەرەوپێشچوونی بەدەستهێناوە، بەڵام هەوڵ و كۆششە سیاسییەكان بە هەمان ئاست هەنگاویان هەڵنەگرتووە. ئەمە پرسێكە مایەی كێشەیەكی قووڵە، چونكە هەمیشە هۆشداری دراوە لە بارەی ئەوەی تەنانەت لە حاڵەتی سەركەوتنی سەربازی یەكلاكەرەوەدا دژ بە داعش، ئەوا ئەگەری ئەوە هەیە، ئەمە سەركەوتنێكی كاتی بێت، ئەگەر پلانێك نەبێت بۆ خوڵقاندنی سیاقێكی سیاسی كە سەركەوتنە سەربازییە تاكتیكییەكان بگۆڕدرێن بۆ دەستكەوتگەلێكی سیاسیی بەردەوام. تەنانەت رەنگە دۆخەكە خراپتریش بێت لە سایەی ئەو هەلومەرجەدا، دیارە هەمیشە بەرەوپێشچوون لە بەرەی سەربازیدا هاوشان نەبووە بە بەرەوپێشچوونی سیاسی لە عێراقدا. ئەگەرچی سەرۆك وەزیران عەبادی چەند هەوڵێكی داوە لە بواری سەربازیدا و چەند هەنگاوێكی گرنگی هەڵگرتووە بۆ بە نامەركەزیكردنی دەسەڵات لە پارێزگاكاندا، بەڵام بەداخەوە سەرۆك وەزیران چەند جارێك هەوڵە بوێرەكانی خۆی لە باربردووە لە رێی بە هەڵە ئیدارەدانی پرۆگرامە گرنگەكانەوە. بۆیە هەست دەكرێت عێراق ملی رێی گرتووە بەرەو ئەوەی ببێتە لوبنانێكی دیكە. مەبەست لە لوبنانبوون تەنیا بوونی حزبێكی هاوشێوەی حزبوڵا نییە، كە میلیشیایەك بێت و ئێران بەسەریدا باڵادەست بێت، لەگەڵ هەموو ئەو كێشە ئەمنییانەی كە دەیخوڵقێنێت، بەڵكو مەبەست لێی ئیفلیجبوونی تەواوی پرۆسە سیاسییەكەیە. كە ئەمەش سەردەكێشێت بۆ ئیفلیجبوونی حكوكمڕانی و سیستمی ئابووری وڵاتەكە. بۆ نموونە، لیژنەی ئاشتەوایی بە دەگمەن كۆبوونەوە دەكات، خۆ ئەگەر كۆبوونەوەش ئەنجام بدات، ئەوا دەرئەنجامێكی كەم بەدەست دەهێنێت. تەنانەت هەندێ لە نزیكترین هاوپەیمانە سوننەكانی عەبادی-یش لە نێو سەركردە سوننە میانڕەوەكاندا نائومێد و تووڕەن لە ئاست ئەوەی لە پرۆسەی ئاشتەواییدا بەرەوپێشچوونی بەرچاو بەدەست نەهاتووە. هەرچۆنێك بێت، دەستڕۆیشتوویی ئێران لە عێراقدا بەهێزە و بێگومان بەهێزتریشە لە دەستڕۆیشتوویی ئەمەریكا لەم وڵاتەدا. بەڵام ئەوەی بەدی دەكرێت كاریگەری ئێران لەم چەند مانگەی دواییدا بە شێوەیەكی بەرچاو كەم بۆتەوە. راپۆرتگەلێك هەن ئاماژە بەوە دەكەن پێكهاتەكانی نێو حەشدی شەعبی- ئەوانەی لەلایەن ئێرانەوە پشتیوانی دەكرێن- مووچەیان پێنەدراوە. زۆرێك لە شیعەكان پرسیاری ئەوە دەكەن بۆچی بەشێك لە حەشدی شەعبی لە لایەن ئێرانەوە رەوانەی سووریا دەكرێن بۆ ئەوەی لە پێناوی ئەسەددا شەڕ بكەن و بكوژرێن؟ ئەگەرچی حەشدی شەعبی هەڵمەتەكانی پاكتاوكردنی رەگەزەی ئەنجام دەدەن و هەوڵیش دەدەن ئەم هەڵمەتە درێژ بكەنەوە بۆ ناوچە سوننەنشینەكانی دیكەش. لە ئێستادا بەرەوپێشچوونە ئابووری و سیاسییەكان لە عێراقدا بەرەوپێشچونگەلێكی سلبین. وڵاتەكە لە رووی سیاسی و لەسەر سەرجەم ئاستەكاندا پارچەپارچە بووە و ئەو هێزانەی دەیانەوێت لە وڵاتەكە داببڕێن، پتر بەهێز دەبن. ئەمانەش حكومەتەكەیانی ئیفلیج كردووە، ئەم دۆخەش ئەوەی لێ دەخوێندرێتەوە كە ئەگەری زۆرە عێراق دووچاری بارودۆخێكی هاوشێوەی بارودۆخی ئێستای لوبنان بێت، ئەگەر نەڵێین بارودۆخی لوبنانی نێوان ساڵانی 1975 و 1991. لەوەش زیاتر، هیچ چارەسەرێكی روون لە ئارادا نییە لەلایەن عێراقییەكانەوە، هیچ شتێكیش بەدی ناكرێت كە پێشبینی ئەوەی لێبكرێت عێراق لەم رێگەیە دەرباز بكات و بیخاتە سەر رێیەكی باشتر و بنیادنەرتر.
