سەرۆكی بەهێز و بڕیاری قورس دروستكردنی ئایندەی گەش لە ناو گێژاوی قەیران و شەڕدا
September 3, 2015
راپۆرتەکان
یاداشتەكانی لی كوان یو
سەرۆك وەزیرانی سەنگافورا
1965- 1995
قەیران و تەنگژە و شەڕ
تاقیكردنەوەیە بۆ سەرۆكەكان
قەیران و تەنگژە و شەڕ، باشترین هەڵسەنگاندن و تاقیكردنەوەن بۆ سەرۆكی نەتەوە. ئەو سەرۆكەی بتوانێت لە ناو گێژاوی قەیران و تەنگژە و شەڕدا بەهەر شێوازێك دەرگای ئومێد و ئایندەیەكی گەش بە رووی نەتەوەكەیدا بكاتەوە، ئەوا نەتەوە خۆی نازناوێكی شایستا دەخاتە پاڵ ناوی سەرۆكەكەی، هەندێك نەتەوە بە باوكی دامەزرێنەر، هەندێكی دیكە بە باوكی نەتەوە، لەمەش زیاتر رۆشنبیران و نووسەران لە چوارچێوەی مەعریفەیەكی سیاسی، یان فەلسەفی ناوێكی تازەی بۆ دادەهێنن، هەروەك چۆن بە لنكۆڵن دەگوترێت: (میراتی ئازادی)، بە گاندی دەگوترێت: (مەشخەڵی نەوەكانی داهاتوو)، بە بسمارك دەگوترێت: (هێما بۆ یەكگرتوویی ئەڵمانیا)، هەموو ئەم نازناوانە بەرهەمی ئەو قەیران و تەنگژە و شەڕانەیە كە نەتەوەكان لە قۆناخە جیاوازەكانی مێژووی خۆیاندا رووبەڕووی بوونەتەوە و لە سایەی رابەرایەتی سەرۆكە مەزنەكانیان وەرچەرخانی گەورە بە سەر ئایندەی نەتەوەكەیاندا هاتووە.
سیمایەكی دیكەی سەركردە مەزنەكانی نەتەوە، ئەو شێوازی بڕیاردانەیە كە لە مێژووی نەتەوەدا بە بڕیاری قورس و چارەنووسساز ناودەبرێت و نەوەكانی داهاتوو شانازی پێوە دەكەن، شێوازی دروستكردنی ئەم جۆرە بڕیارانەش رەنگدانەوەی ئەقڵ و هۆشی نەتەوەیە لە خاڵێكدا كە سەرۆكە مەزنەكان لە كاتێكی چارەنووسسازدا بڕیار دەدەن، بەوەی چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەو قەیران و تەنگژە و تەحەددییانە بكەن كە رووبەڕووی نەتەوە بۆتەوە و ئایندەی خستۆتە مەترسییەوە، لەمەش زیاتر هەموو سەرۆكە مەزنەكان كە شێوازێك هەڵدەبژێرن بۆ چۆنیەتی مامەڵەكردن و چارەسەركردنی تەنگژە و قەیرانەكان، رووبەڕووی كۆمەڵێك رەخنەی توندی نەیار، یان ئەوانە دەبنەوە، كە خۆیان وەك سیاسەتمەدار بە ركابەری سەرۆكە مەزنەكە دەزانن، لەمەش زیاتر سەرۆكە مەزنەكان زۆرجار شێوازی بڕیاردانیان لە ناو پەرلەمانی وڵاتەكەیدا پەسەند ناكرێت، ئەمەش لەبەر ئەوەیە هەموو پەرلەمانتارەكانی نەتەوە جیاوازەكان بە درێژایی مێژوو نوێنەرایەتی حزبەكانیان كردووە، نەك گەلەكانیان، هەر بۆیە كاتێك سەرۆكی نەتەوە بڕیارێكی چارەنووسساز بۆ ئایندەی نەتەوە دەدات، ئەو بڕیارە دەبێتە خاڵی وەرچەرخان لە ژیانی نەتەوە، سەرۆكیش دەكاتە ویژدانی نەتەوە، لەم حاڵەتەدا حزبە سیاسییەكان، بەرژەوەندی حزبییان، یان كارتی هەڵبژاردنیان دەكەوێتە مەترسییەوە، بۆیە رەخنەی توند و بێ بنەما ئاراستەی سەرۆكەكەی خۆیان دەكەن.
هۆكاری ئەم رەخنە توندانە كە لە مێژووی سیاسیی نەتەوەكاندا گەلێك جار گەیشتۆتە ئاستی نزمیی ناوزڕاندن و سووكایەتی پێكردن، بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، ئەو سیاسەتمەدارە لۆكاڵانە بەوجۆرە سەیری بڕیاری سەرۆكە مەزنەكان دەكەن، بەوەی ئایندەی حزبەكانیان لە ئایندەی نەتەوەكەیان گرنگترە، ئەوجا لەبەر ئەوەی ئەو بڕیارە چارەنووسسازەی سەرۆك، بە حیسابی سیاسەتی تەسكی حزبایەتی ئەوان دەبێتە دەروازەیەك بۆ لەقبوونی متمانەی گەل بەو سیاسەتمەدارە لۆكاڵانە، ئەوا لە كاتە هەستیار و ناسكەكانی نەتەوەدا كێشەی ناوخۆیی بۆ سەرۆكەكانیان دروست دەكەن. لی كوان یو سەرۆك وەزیرانی سەنگافورا كە لە 9ی ئابی 1965 سەربەخۆیی سەنگافورای راگەیاند، لە یاداشتەكانیدا ئاماژەی بەوە كردووە «ئەوەی زۆر ئازاری پێدەگەیاندم، هێرش و رەخنەی میدیاكانی بەریتانیا و مالیزیا نەبوو، بەڵكو ئەوەی زۆر ئازاری دەدام ئەو رەخنە و هێرشە بێ بنەمایانە بوون كە لە میدیاكانی سەنگافورا دەكرایە سەرم». ئەم قسەیە بە شێوەیەكی دیكە ئەبراهام لنكۆڵن -یش كردوویەتی، لەبەر ئەوەی كاتێك شەڕی دژی كۆیلایەتی راگەیاند و كۆنگرێس پشتگیری نەكرد، كەوتە بەر رەخنەیەكی توند و هێرشی زۆر ناڕەوا، بۆیە لە كتێبی (لنكۆڵن: میراتی ئازادی) ئەو قسەیەی لنكۆڵن زۆر بە جوانی دووبارە نووسراوەتەوە كە دەڵێت: «ئەگەر لەم شەڕە سەركەوتوو بووین، ئەوانەی ئێستا هێرشمان دەكەن سەر، قیمەتی پووشێكی نابێت، ئەگەر سەریش نەكەوتین، قسەی ئێمە هیچ بەهایەكی نابێت». ئەم دیاردە نەخوازراوانە لە ژیانی هەموو سەركردەیەكی مەزندا بوونی هەبووە، بەڵام كاتێك بڕیاری قورس و شێوازی تایبەتی سەرۆكە مەزنەكان ئاراستەی مێژووی نەتەوە وەردەچەرخێنن، ئەوا لەگەڵ ئەم وەرچەرخانەش هەوڵەكانی ئەو سیاسەتمەدارە لۆكاڵانەش دەبێتە بڵقی سەر ئاو.
وەرچەرخانی مێژوویی
لە قۆناخێكی دیاریكراوی نەتەوەدا
وەرچەرخانی مێژوویی لە ژیانی نەتەوەدا، تەنیا رووبەڕووبوونەوە و بەرخودانی سەربازی، یان چەكداری نییە، بەڵكو وەرچەرخانی مێژوویی واتە دابڕانی دوو سەردەم لە مێژووی نەتەوەدا، هەر بۆ نموونە، كاتێك مستەفا بارزانی لە 30ی تەمموزی 1943 بە راوێژ لەگەڵ شێخ مەحموودی حەفید بڕیاری دا شۆڕش هەڵبگیرسێنێت، ئەم بڕیارە تەنیا هەڵگیرسانی شۆڕشێك نەبووە و بەس، بەڵكو وەرچەرخان بووە لە مانای شۆڕش و كوردایەتی، بەوەی چیدیكە شۆڕشی كوردستان شۆڕشی ناوچەیەكی دیاریكراوی كوردستان نییە، بەڵكو شۆڕشی سەرتاسەری كوردستانە دژی داگیركاری، ئەمەش ئەو دابڕانەمان بۆ دیاری دەكات، ئەگەر مانای شۆڕش و بەرخودان هەتا شۆڕشی دووەمی بارزان، بەرخودان و قوربانیدان بووبێت لە ناوچەیەكی دیاریكراوی كوردستان، لەوە بە دوا شۆڕش، شۆڕشی هەموو كوردستان بووە و هەموو سەركردەكانی ناوچە جیاوازەكانی كوردستان پشتیوانییان كردووە.، هەروەها هەر لەم شۆڕشەدا كاتێك بڕیاردرا بچن هاوكاری كۆماری كوردستان بكەن و ببنە سەربازی پاراستنی ئەو كۆمارە، ئەمەش هەنگاوێكی دیكەی وەرچەرخان بوو، بەوەی چیدیكە نابێت كورد و كوردستانییەكان بڕوایان بەو سنوورە دەستكردانە هەبێت، كە داگیركاران ئەم میللەتەیان پێ پەرتەوازە كردووە. بێگومان شۆڕشی مەزنی ئەیلوول -یش وەرچەرخانێكی دیكەی مێژوویی نەتەوەییمانە، ئەم وەرچەرخانە تەنیا ئەوەندە نییە یەكڕیزی و یەكهەڵوێستی لەناو گەلی كوردستاندا دروستكرد، تەنیا ئەوەندە نییە ئەم شۆڕشە بووە ناسنامەی هەموو كوردستانییەكان بە جیاوازی نەتەوە و ئایینەوە، بەڵكو وەرچەرخانی لەمە گەورەتر لە مێژووی نەتەوەكەمان ئەوەیە، شۆڕشی ئەیلوول بووە وێستگەیەكی مێژوویی بۆ ئەوەی جیاوازییە سیاسی و ئایینی و نەتەوەییەكان بپارێزرێت و هەوڵبدرێت لەسەر خاڵە هاوبەشەكان پێكەوە خەبات بكەن، نەك جیاوازییەكان زەق بكرێنەوە و رق و كینە بەرهەم بهێنێت و ببێتە سەرچاوەی لاوازیی نەتەوەكەمان، بەپێچەوانەوە شۆڕشی ئەیلوول تەنیا شۆڕشە لە مێژووی كورد و تەواوی نەتەوەكانی جیهان كە توانی جیاوازییە سیاسی و ئایینی و نەتەوەییەكان بكاتە هێزێكی گەورە بۆ نەتەوەكەمان.
لە مێژووی شۆڕشی ئەیلوولدا هەوڵ هەبووە بۆ ئەوەی جیاوازییەكان بەتایبەتی جیاوازی لە بیروبۆچوونی سیاسیدا بكرێتە رق و كینە و لێكترازان، بەڵام لەبەر ئەوەی بارزانیی مستەفا وەك سەرۆكێكی مەزن مامەڵەی لەگەڵ هەستیاری ئەو قۆناخە دەكرد، توانی جارێكی دیكە لێكترازانی نیو ماڵی كورد بكاتەوە بە یەك ماڵ و یەك ئامانج و یەك سیاسەت. ئەم وەرچەرخانەی شۆڕشی ئەیلوول لە ساڵانی دوای 1975-1988 یش لە لایەن سەرۆك مسعود بارزانی و ئیدریسی هەمیشە زیندوو درێژەی هەبووە، ئەم درێژە پێدانە، بە مانای پاراستنی ئەو وەرچەرخانە مێژووییە بووە، نەك دروستكردنی وەرچەرخانێكی دیكە، هۆكاری ئەوەشی كە نەتوانراوە وەرچەرخانی دیكە دروستبكرێت، ئەو كێشە و شەڕە ناوخۆییانە بوون كە جیاوازییەكانی كردبووە رق و كینەیەكی ئەتۆ كە شەڕی خوێناوی بە دوای خۆیدا بهێنێت! جێگەی خۆیەتی ئاماژە بەوە بكەین، كە ئەو رق و كینەیە بەرهەمی لێكترازان و زەقكردنەوەی جیاوازییەكان بوو بۆ لیكترازان، نەك پێكەوە كاركردن، بەڵام سەرۆك مسعود بارزانی و ئیدرسی هەمیشە زیندوو، هەوڵیان بۆ ئەوە بوو جارێكی دیكە جیاوازییەكان لە لێكترازانەوە بگۆڕنەوە بۆ پێكەوە خەباتكردن و پێكەوە كاركردن، ئەم هەوڵانە لە زستانی 1987 گەیشتە ئەوەی پارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتی نیشتمانی كوردستان ئاشت ببنەوە و رێككەوتن ئیمزا بكەن، بە ئاشت بوونەوەی ئەم دوولایەنەش زەمینەی بەرەی كوردستانی هاتەئاراوە.
دوای دروستبوونی بەرەی كوردستانی و دڵنیابوون لەوەی جیاوازییە سیاسییەكانمان خاڵی بەهێزی نەتەوەكەمانە، جارێكی دیكە زەمینەی وەرچەرخانی مێژووی لە ژیانی نەتەوەكەمان هاتەوەئاراوە، یەكەم وەرچەرخان كە لە دوای 10 پرۆسە بەدناوەكەی ئەنفال و دوای كیمیابارانكردنی هەڵەبجە و زۆر ناوچەی دیكەی كوردستان و دوای ئەوەی سوپاكەی سەدام حوسێن وەك سوپایەكی سەركەوتوو لە شەڕی عێراق - ئێران هاتبووە دەرەوە، تەنیا ئامانجی ببووە ئەوەی كە یەك پێشمەرگە لە كوردستان نەمێنێت. هاوكات سەرۆك مسعود بارزانی لە هاوینی 1988 لە داستانی خواكورك ئەو خەونەی سوپا زەبەلاح و سەركەوتووەكەی بەعسی پووچەڵ كردەوە. ئەگەر لەناو نەتەوەدا لێكترازان نەبێت، ئەوا ئەو سوپایەی كە 8 ساڵ شەڕی لەگەڵ دەوڵەتێكی وەك ئێران كرد و خۆیشی بەسەركەوتوو دەزانی، دەبووا لەبەردەم ئیرادەی پێشمەرگەدا چۆك دابدات. پرسیار ئەوەیە بۆچی شەڕی خواكورك بە وەرچەرخانی مێژوویی دادەنرێت، لەكاتێكدا هێزی پێشمەرگەی كوردستان چەندین نەبەردی دیكەشی تۆمار كردووە؟ وەڵامی ئەم پرسیارە ساتە هەستیارەكەی مێژووی نەتەوە و شێوازی بڕیار و مامەڵەی سەرۆك مسعود بارزانی بەرامبەر ئەو هێرشەی سوپای عێراق دەیداتەوە، ئەمەش لەبەر ئەوەیە دوژمن دەیویست بە سەركەوتنی لە شەڕی خواكورك، جاڕی نەمانی كورد بدات، بەڵام بڕیارەكەی مسعود بارزانی دووبارە زیندووكردنەوەی دروشمی «كوردستان، یان نەمان» بووە هۆی ئەو وەرچەرخانە و سوودوەرگرتن لە زەمینەی پێكەوە كاركردن و پێكەوە خەبات كردن، بۆیە لە ماوەی ساڵانی 1988-1994، ئیرادەی كوردستانییەكانی بۆ ئاشتی و دیموكراتی و پێكەوەژیان وەك موعجیزەیەكی سیاسی پیشانی جیهان دا، بەڵام بەداخەوە لە ساڵانی 1994-1998 كە دووبارە شەڕی ناوخۆ لێكترزانی سیاسی و ئیداری لە كوردستاندا دروستكرد، بۆیە جارێكی دیكە هەوڵەكان گەڕانەوە بۆ ئەوەی هەرچۆنێك دەكرێت ئەو وەرچەرخانەی روویداوە و بەرهەمەكەی بۆتە پەرلەمان و حكومەتی هەرێمی كوردستان بپارێزرێت. ئەم هەوڵانە ئەگەرچی هاوكاریی دۆستەكانی كوردیشی لەگەڵدا بوو، بەڵام جۆرە لێكتێگەیشتنێك لەنێوان سەرۆك مسعود بارزانی و جەنابی مام جەلال هاتەئاراوە، بەوەی هەموو هەوڵەكان لەو خاڵەدا چڕبكرێنەوە، كە دووبارە جیاوازییە سیاسیەكان ئاشتی و پێكەوەژیان بەرهەم بهێنێتەوە، نەك شەڕ و دووبەرەكی، لەسەر ئەم بنەمایە توانرا نەخشەڕێگەیەك نەك تەنیا بۆ رێككەوتنێكی ئاسایی، بەڵكو نەخشەڕێگە بۆ رێككەوتنێكی ستراتیژی دابڕێژرێت.
ئەوەی لێرەدا گرنگە جەختی لە سەر بكەینەوە، ئەوەیە هەر كاتێك نێوماڵی كوردستان ئەگەر یەكڕیز بووبێت، پاراستنی وەرچەرخانە مێژووییەكانی نەتەوەی لێكەوتووەتەوەو هەنگاوی جددی بۆ وەرچەرخانی مێژوویی دیكە نراون. ئەگەر بە خێرایی ئاماژە بەو وەرچەرخانانە بكەین، لەوانە: (هەڵكردنی ئاڵای كوردستان بە شێوەیەكی فەرمی لە ساڵی 1998، رۆڵی كورد لە كۆنگرەكانی ئۆپۆزیسیۆنی عێراق و چەسپاندنی فیدڕاڵیزم لە كارنامەی ئۆپۆزیسیۆنی عێراق، بوونی كورد بە بەشێك لە هاوپەیمانی نێودەوڵەتی و كردنی ئەزموونی كوردستان بە ئەمری واقیع لە دەستووری عێراقدا، مانەوەی پێشمەرگە وەك گاردی كوردستان و بەشێك لە سیستمی بەرگری عێراق، یاسای نەوت و گاز و بەرهەمهێنان و هەناردەكردنی نەوت، شەڕی داعش و سەركەوتنەكانی پێشمەرگە، هەنگاوهەڵگرتن بەرەو سەربەخۆیی) ئەم وەرچەرخانانەی ئاماژەمان پێكرد، هەمووی لە سەر زەمینەی یەكڕیزی و یەكهەڵوێستی حزب و لایەن و نەتەوە و ئایینیە جیاوازەكانی كوردستان دروستبوون، هەر بۆیە سەرۆك مسعود بارزانی تەنیا شتێك كە لێی بترسێت، درزكەوتنە ناو ئەم یەكڕیزی و یەكهەڵوێستییەیە و لە پێناوی پاراستنی ئەم یەكڕیزییەش ئامادەیە هەموو قوربانییەك بدات.
بوونی پێشمەرگە بە مەدالیای رێز
بە ناسنامەی كوردستانیبوونەوە
شەڕی داعش لەگەڵ ئەوەی كارەساتێكی گەورە و شەڕێكی خوێناوی و نەخوازراو بوو كە لە ناكاو یەخەی كوردستانی گرت، بەڵام بڕیاری قورسی سەرۆك بارزانی بە راگەیاندنی شەڕی «كوردستان، یان نەمان» و بەشداری راستەوخۆی هاوشانی پێشمەرگە لە هەموو بەرەكانی شەڕ و ناردنی هێزی پێشمەرگە بۆ هاوكاری كوردانی كۆبانی، لە ماوەی كەمتر لە ساڵێكدا، لەسەر ئاستی جیهان ناوی پێشمەرگەی كرد بە مەدالیایەكی رێز بە ناسنامەی كوردستانی بوونمانەوە، جیهانی گەیاندە ئەو قەناعەتەی كە لە بەر خاتری پێشمەرگە و سەركردایەتی كردنی ئەم هێزە بێ نموونەیە لە جیهاندا، دەبێت رێز لە كوردستان بگێرێت. رێزێكی وای فەرزكرد كە دەبێت راستەوخۆ وەك دەوڵەتێكی سەربەخۆ مامەڵە لەگەڵ كوردستان بكرێت، ئەم رێزە گەیشتۆتە ئاستێك، جیا لەوەی كە سەرۆك مسعود بارزانی وەك هاوتای سەرۆكەكانی ئەمریكا و یەكێتی ئەوروپا و جیهان مامەڵەی لەگەڵ دەكرێت، لە هەمانكاتدا وەزارەتی پێشمەرگەی كوردستانی گەیاندۆتە ئاستێك كە هاوشان لەگەڵ وەزارەتی بەرگری ئەمریكا و بەریتانیا و فەرەنسا و ئەڵمانیا و تەواوی دەوڵەتانی یەكێتی ئەوروپا كۆببێتەوە، ئەمە لە كاتێكدا وەزیری پێشمەرگەی كوردستان سەر بە حزبێكە هێزی پێشمەرگەی نییە، بەڵام شێوازی سەركردایەتی بارزانی وایكردووە، هەموو هێزی پێشمەرگەی كوردستان بە وەزیری خۆیانی بزانن و فەرمانەكانی جێبەجێ بكەن. لەمەش زیاتر هێندەی فەرماندەی هێزەكانی 70ی سەربە یەكێتی نیشتمانی كوردستان لە سەرۆك بارزانی نزیكن و وەك راوێژیان سەرۆك راوێژیشن لەگەڵ دەكات، هێندە فەرماندەی هێزەكانی 80 ی سەر بە پارتی دیموكراتی كوردستان لە سەرۆك بارزانی نزیك نین، ئەمەش لێداوانی راشكاوانەی فەرماندەی هێزەكانی 70 یە كە لە هەموو میدیاكاندا بڵاویان كردۆتەوە. هەروەها وەزیری پێشمەرگەش كە راستەوخۆ پێوەندی لەگەڵ سەرۆك بارزانی هەیە وەك فەرماندەی گشتی هێزە چەكدارەكان، خۆی لە دیمانەیەكدا بە گوڵانی راگەیاندووە، كە سەرۆك بارزانی ژوورێكی عەمەلیاتی دروستكردووە، ئەندامانی ئەو ژوورە فەرماندەی هێزەكانی پێشمەرگە و ئاسایش و زێرەڤانی لە خۆی دەگرێت و بە راوێژ و كۆدەنگی ئیدارەی ئەم شەڕە گەورەیە دەدەن و وەزیری پێشمەرگە خۆی راستەوخۆ فەرمانی ناردنی چەك و تەقەمەنی و هێز بۆ بەرەكانی شەڕ دەدات و بە پێی پێویست بۆ بەرەكانی شەڕی دەنێرێت.
ئەم شەڕە لەگەڵ ئەوەی لە سەرەتا ئەنفالێكی گەورە بوو دژی بوونی نەتەوەییمان بە هەموو نەتەوە و ئایینە جیاوازەكانی كوردستانەوە، لەگەڵ ئەوەی ویژدانی هەموو لایەكی زۆر ئازار دا، بەتایبەتی مامەڵەی دڕندانەی تیرۆریستانی داعش بەرامبەر برا و خوشكانی ئێزدی، لەگەڵ یاری بە شەرەف و كەرامەتی نەتەوەیمان كە پاكیزەكانمان وەك كۆیلەی سێكسی بازرگانییان پێوە كرا، لەگەڵ زیاتر لە 1500 پێشمەرگەی ئەم وڵاتە بوونە قوربانی و زیاتر لە 6000 پێشمەرگەمان بریندار بوون، بەڵام لەبەر ئەوەی بەڵێنی نێوان حزبە سیاسییەكان لە پێكهێنانی كابینەی هەشتەم و دابەشكردنی پشكی كورد لە پۆستەكانی بەغدا، بۆ ئەوە بوو چوار ساڵی ئارامی بەڕێ بكەین، سەرۆك زۆر بە ئاسانی توانی بڕیاری قورس بدات و شێوازی گونجاو بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ هەموو قەیرانەكان بە قەیرانی (ئابووری، ئاوارە و پەناهەندە كە نزیكەی دوو ملیۆن كەس دەبن) بدۆزێتەوە، بۆیە توانرا برینی كارەساتی ئێزدییەكانیش بە سەركەوتن لە بەرەكانی شەڕ ساڕێژ بكرێ. هەروەها هەماهەنگی و هاوكاری نێوان حكومەت و پەرلەمان بەردەوام بێت، لەگەڵ ئەوەش یەكەی 70 و 80 بوونیان هەر هەیە، بەڵام بە كردەیی بوونە یەك هێز لە ژێر چەتری یەك سەركردەدا. هەروەها ئیدارەدانی كێشەكانی نێوان هەرێم و بەغدا و بەشداریی كورد لە كابینەكەی عەبادی، ئیدارەدانی بەرەكانی شەڕ لە كۆبانێوە تا جەلەولا، لەمەش زیاتر ئەوەی جێگەی سەربەرزی و شانازی بووە بۆ هەر تاكێكی ئەم كوردستانە، بە هەموو نەتەوە و شوێنكەوتووانی گشت ئایینەكانیەوە، ئەوەیە كە سەرۆك مسعود بارزانی بەو شێوازە لۆژیكییەی كە ئیدارەی هەموو قەیرانەكان و بەرەكانی شەڕ دەدات، هەمان هەستی كوردبوون و كوردستانیبوونی ساڵی 1961ی زیندووكردووتەوە، بەوەی هەموو تاكێكی ئەم كوردستانە ئامادەبێت لە پێناوی پاراستنی خاكی كوردستان خۆی بە كوشت بدات. ئەم شێوازەی سەرۆك مسعود بارزانی جارێكی دیكە بە هاوشێوەی مستەفا بارزانی، تەواوی حزب و چین و توێژە جیاوازەكانی كۆمەڵگەی كوردستانی لە چوارچێوەی كوردستانیبوون رێكدەخاتەوە. خەڵك خۆی بە خاوەنی پێشمەرگە دەزانێ و پێشمەرگە خۆی بە پارێزەری گەل و نیشتمانەكەی دەزانێ. لە ماوەی ئەم ساڵەدا شێوازی سەركردایەتی سەرۆك بارزانی، بنەمای خۆشەویستی و رێزگرتن و سۆزی نەتەوەیی و نیشتمانی لە ناو تاك بە تاكی ئەم كوردستانە دروست كردەوە، هەموو خەڵكی كوردستان بە جیاوازی ئایین و نەتەوە و بۆچوونی سیاسییەوە خۆیان بە برا و كەس و هاونیشتمانیی ئەم وڵاتە دەزانن. سەرۆك بارزانی بۆ ئەوەی ئەم یەكڕیزی و خۆشەویستی و رێزە بەردەوام بێت، پێش سەفەرەكانی لەگەڵ حزبە سیاسییەكان كۆدەبۆوە و راوێژی پێدەكردن بۆ ئەوەی لەو سەفەرە دیپلۆماسییانە بەرنامەی چی بێت. لە هەوڵەكانی بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی كوردستان داوای پشتگیری لێ دەكردن، ئەم هەنگاوانەی سەرۆك بارزانی زەمینە رەخساندن بوو بۆ وەرچەرخانی یەكجارەكی و سەربەخۆیی كوردستان، بەڵام مخابن لە پڕ بەبێ ئەوەی هیچ پاساوێك هەبێت، بزووتنەوەی گۆڕان هەوڵیدا ئەم زەمینەیەی دروست ببوو، هەموو لەبەر یەك هەڵبوەشێنێت، هیچ پاساوێكیش نەبوو بۆ ئەوەی ئەم خۆشەویستی و رێز و سۆزە نەتەوەیی و نیشتمانییەی دروست ببوو، بیگۆڕێت بۆ رق و كینە و تۆڵەسەندنەوە! تۆڵەسەندنەوە لە چی؟ بێگومان لەوەی نابێت ئەم وڵاتە لە ژێر سایەی سەرۆك مسعود بارزانی ئارام و یەكڕیز و یەك هەڵوێست بێت! ئەو بڕیارەی نەوشیروان مستەفا بۆ ئەوەی ئەم وڵاتە بشێوێنێت، لە جۆرێك شێتی سیاسیی دەچێت، لەبەر ئەوەی كوردستان لە حوزەیرانی 2014- حوزەیرانی 2015، لە بارودۆخێكی تەنیا نائاسایی شەڕدا نەبوو، بەڵكو لە بارودۆخێكی پڕ قەیرانی هەمەلایەنەی دارایی و ئابووری و كۆمەڵایەتیدا بووە، پەرلەمانی كوردستان لە ماوەی یەك ساڵی رابردوودا خۆی لە بارێكی نائاساییدا بووە، بەشی زۆری پەرلەمانتارەكانیش -بەبێ جیاوازی سیاسی- هێندەی بەم بارودۆخەوە سەرقاڵ بوون، نەپەرژاونەتە سەر ئەوەی كاری پیشەیی پەرلەمانی خۆیان بكەن، سەرۆكی حكومەت و جێگرەكەی هێندەی بە كێشەی ئاوارەكان و كارەساتی ئێزدییەكان و دابینكردنی پێداویستییەكانی پێشمەرگە و نەبوونی مووچە و بودجە سەرقاڵ بوون، نەیانتوانیوە كاری حكومەتایەتی خۆیان بكەن، ئەمە بێجگە لەوەی بە درێژایی ساڵی 2014 تا دەگاتە ئێستاش رۆژ نییە، هێزی پێشمەرگەی كوردستان هێرشی تیرۆریستانی داعش تێكنەشكێنێت و بەردەوام و رۆژانە هاووڵاتیانی كوردستان پێشوازی لە تابووتی خوێناوی رۆڵە شەهیدەكانیان دەكەن و باوەش بە بریندارەكانیاندا دەكەن. لەم كاتە هەستیار و ناسكە، سەركردەی حزبێك هەوڵبدات بۆ دروستكرنی ئاستەنگ و هەوڵدان بۆ شكست پێهێنانی سەرۆكەكەی و تێكدانی وڵاتەكەی، تەنیا لە بەر ئەوەی نایەوێت سەركەوتنەكانی سەرۆك مسعود بارزانی ببینێت، ئەمە زەحمەتە لە پێناسەی سیاسەتدا جێگەی ببێتەوە! ئەگەر لێرەوە هەڵوەستەیەك لەسەر ئەو دوومانگە پڕ لە نائارامییە بكەین كە نەوشیروان مستەفا و بزووتنەوەی گۆڕان لە كوردستاندا دروستیان كرد، دەبینین چۆن هاوكێشەی سیاسی و كۆمەڵایەتی لەم وڵاتە پێچەوانە بۆتەوە، پێش ئەوەی نەوشیروان مستەفا ئەم ئاژاوەیە دروست بكات، خەڵك لە هەندەرانەوە دەهاتەوە و دەبوو بە پێشمەرگە و لە بەرەكانی شەڕدا شەهید دەبوو، بریندار دەبوو، خەڵك خۆبەخشانە دەبوون بە پێشمەرگە، بەڵام ئێستا لاوەكانمان بە لێشاو روو لە هەندەران دەكەن و رێگەی مەرگ تاقی دەكەنەوە! پێش ئەم ئاژاوەیە هەموو گەلی كوردستان دوعای بۆ سەركەوتنی پێشمەرگە دەكرد، كەچی ماوەی دوومانگە هەموو تاكێكی كوردستان دوعا دەكەن، خوا كوردستان لە شەڕ و بەڵای گۆڕان و نەوشیروان مستەفا دوور بخاتەوە.
لە ئێستادا كە بە پشتیوانی خوا و ئیرادەی خێری لایەنە سیاسییەكان خەریكە بارودۆخەكە بەرەو ئاڕاستە راستەقینەكەی خۆی دەگەڕێتەوە، كە دروستبوونەوەی رێز و خۆشەویستییە لە نێوان لایەنە سیاسییەكان و تەواوی گەلی كوردستان بە جیاوازی نەتەوە و ئایینەوە، كاتی ئەوەیە هەموو پێكەوە رەگ و ریشەی رق و كینە و بەخیلی پێبردن و چاوهەڵنەهاتن بە سەركەوتنەكانی كوردستان هەڵكەنین و هەموو پێكەوە دەست بخەینە ناو دەست و هاوكاری سەرۆكی خۆمان بین، بۆ ئەوەی بڕیاری قورستر بۆ وەرچەرخانی یەكجارەكی و سەربەخۆیی كوردستان بدات و هەمووان هەنگاوی بۆ هەڵبگرین. لە پێناوی ئەم رۆژەدا زیاتر لە 100 ساڵە ئەم گەلە قوربانی دەدات، ئێستا وەك لی كوان یو دەڵێت سەربەخۆیی كوردستان بۆتە فەرز و گرنگە ئەم فەرزەش جێبەجێ بكەین.
وینستۆن چێرچڵ گەشبین و خۆڕاگر و ئارامگر بوو
لە ئاست بارودۆخە سەختەكاندا
وینستۆن چێرچڵ لە ڕۆژگاری جەنگی دووەمی جیهانیدا سەرۆك وەزیرانی بەریتانیا بوو. چێرچڵ زیاتر بە خۆڕاگری و چۆكدانەدان ناسرابوو لە بەرامبەر ئەو سەختی و دژوارییە لە ڕاددە بەدەرانەی لە میانەی شەڕی بەریتانیا و سەرتاسەری جەنگەكەدا ڕووبەڕووی بۆوە. قسەكردنە پڕ لە كاریگەرییەكانی و كەسایەتییە جەماوەرییەكەی كە هاوشان بوون بە باوەڕبوونی بەوەی سەركەوتنێكی دیاریكراو بەدەست دەهێنێت، هەموو ئەوانە بوونە هۆی ئەوەی تەواوی نەتەوەكەی و سەرجەم جیهانیش ببزوێنێت. ئەو لە سەرەوەڕا سەركردایەتی نەدەكرد، دەهاتە نێو خەڵكەكە و نێو دەستە و ستافەكەی خۆی. بە دوای دەرفەتدا دەگەڕا بۆ گوێگرتن لە كەسانی خوارەوە و خۆی لە سەر ئەرزی واقیع چاودێری بارودۆخەكەی دەكرد و هەڵسەنگاندنی بۆ ڕاددەی بەرەوپێشچوون و نزیكبوونەوە لە بەدەستهێنانی ئامانجەكان دەكرد. ئەو ورە و باوەڕبەخۆبوونی خەڵكەكەی بەرز دەكردەوە، نەك تەنیا بە هۆی كەسایەتییە پڕ لە جموجووڵەكەیەوە، بەڵكو بەهۆی تێكەڵبوونی لەگەڵ خەڵكدا، ئەمەش زیاتر لەوەدا ڕەنگیدایەوە كە پێداگیری دەكرد لە سەر ئەوەی لە گۆڕەپانەكە بێت و لە نێوجەرگەی بۆردومانەكاندا بێت لە سەروەختی شەڕی بەریتانیادا و لە سەر خاكی فەڕەنسادا بێت بە چەند رۆژێك پێش ئەوەی بكەوێت، هەروەها چەندین جار بەرەكانی شەڕی بەسەر دەكردەوە. لە كۆتاییدا، كە ئەمە لە هەمووشیان گرنگترە، چێرچڵ، كەسێكی خاوەن ئیرادە بوو، باوەڕی بە خۆی هەبوو، گەشبین و خۆڕاگر و ئارامگر بوو لە ئاست بارودۆخە سەختەكاندا، نەك هەر تەنیا لە سەروەختی جەنگی جیهانی دووەمدا، بەڵكو لە سەرتاسەری ژیانی پیشەیی خۆیشیدا، بە بێ ئەم خەسڵەتانەش ئەگەری ئەوە نەبوو كە چێرچڵ ببێتە سەركردەیەكی كارا و كاریگەر.
ئەبراهام لینكۆڵن
توانی یەكڕیزی نەتەوەكەی بپارێزێت
ئەبراهام لینكۆڵن، لە یەكێك لە سەختترین رۆژگارەكانی ئەمەریكادا سەرۆكی ئەو وڵاتە بوو. ئەو لە سەروەختی شەڕی ناوخۆییدا سەركردایەتی كرد و توانی پارێزگاری لە یەكگرتوویی نەتەوەكەی بكات. لەو هەلومەرجە دژوارەدا سەلماندی سەركردەیەكی كارا و كاریگەرە. ئەو لە ئامانجەكانی خۆی دڵنیا بوو، بەڕوونیش گوزارشتی لێكردن. لینكۆڵن كەسانێكی لە خۆی كۆكردەوە كە مەرج نەبوو هاوڕا بن لەگەڵ بۆچوونەكانیدا، بەڵام هەمان ئەو ئامانجە و خەونە بنەڕەتییانەی ئەویان هەبوو. لینكۆڵن مەبەستی بوو، بچێتە نێو سوپاكەیەوە و خۆی لە نزیكەوە ئاگادار بێت لەوەی چی دەگوزەرێت.
سەرچاوە: سەركردە كاراكان چی دەكەن لە كاتە سەختەكاندا؟
لە نووسینی تێرێ هوت.
نێلسۆن ماندێلا بە میتۆدی ئاشتیانە
گرێی ئاڵۆزی ئەپارتهایدی كردەوە
دەستكەوتی نێلسۆن ماندێلا ئەوە بوو كە بە شێوەیەكی ئاشتییانە كۆتایی بە رژێمی ڕەگەزپەرستی «ئەپارتهاید» هێنا. كاتێك ماندێلا لە زینداندا بوو. فشارەكان لە سەر حكومەتی كەمینەی سپی پێست كەڵەكە دەبوون. دواتر دەرگای گفتوگۆكان كرانەوە، كە ماندێلا خۆی رۆڵی هەبوو لە هێنانەئارای ئەو گفتوگۆیانەدا، تەنانەت ئەو كاتەی كە لە زیندانیشدا بوو. لە ساڵی 1990دا و دوای 27 ساڵ زیندانی، ئازاد كرا و سەركردایەتی پارتی كۆنگرێسی نەتەوەیی گرتەئەستۆ، كە نوێنەرایەتی ڕەشپێستەكانی باشووری ئەفریقیای دەكرد. لە ساڵی 1994دا بووە یەكەم سەرۆكی ڕەشپێستی باشووری ئەفریقیا، تەحەددییەكانی بەردەمی لە ڕاددەبەدەر قورس بوون. خەڵكانی ڕەشپێستی باشووری ئەفریقیا هەستیان بە تاڵاو و تووڕەیی دەیان ساڵی سەركوتكاری دەكرد كە ڕووبەڕووی ببوونەوە. سپیپێستەكان ترسیان لێ نیشتبوو، نیگەران بوون لە بارەی لەدەستدانی ئیمتیازاتەكانیان و لەوەی ڕووبەڕووی تۆڵەكردنەوەیەكی توندوتیژانە ببنەوە لەلایەن ڕەشپێیستەكانەوە كە دەسەڵاتیان گرتبۆوە دەست، بەڵام لە ماوەی پێنج ساڵی سەرۆكایەتییەكەیدا ماندێلا جڵەوی پرۆسەیەی وەرچەرخانی ئاشتییانەی گرتەدەست و وڵاتەكەی كە بە دەست ناكۆكی و دابەشبوونی ڕەگەزییەوە دەیناڵاند، پەڕاندەوە بەرەو دیموكراسیەتێك كە لەسەر بەها جیهانییەكان بنیادنرا بوو، هاوشان بە دەستوورێكی پێشكەوتوو و دەستەبەركردنی مافەكان. لە میانەی ئەو پرۆسەیەدا توانی سۆز و ڕێزی سەرجەم پێكهاتەكانی وڵاتەكەی بەدەست بهێنێت. لە بەرامبەر هەموو ئاستەنگەكاندا توانی وڵاتەكە بەرەو كەناری ئارامی و سەقامگیری ببات. ڕەنگە ئەمە دەستكەوتێكی بێ پێشینە بێت لە مێژوودا.
سەرچاوە: «ماندێلا چ وانەیەكی فێری جیهان كرد لە بارەی سەركردایەتییەوە؟»
لە نووسینی: «ویلی پیتەرسەن».
گاندی سەركردەیەكی خزمەتكار و
مەشخەڵی نەوەكانی داهاتوو
ڕۆبەرت گرینفیڵد دەستەواژەی سەركردەی خزمەتكاری داهێنا و لە ساڵی 1970دا وتارێكی نووسی بە ناوی خزمەتكار وەك سەركردە، ئەو دوای خوێندنەوەی كورتە رۆمانەكەی هێرمان هێسێ، بە ناوی گەشتێك بۆ رۆژئاوا، گەیشتە ئەو دەرئەنجامەی كە مانا بنەڕەتییەكەی رۆمانەكە ئەوەیە پێویستە سەركردەی خزمەتكار سەرەتا و پێش هەر شتێك خزمەتكار بێت و ئەزموونی خزمەتكردن بەدەست بهێنێت، ئەمەش گرنگییەكی بنەڕەتی هەیە بۆ ئەوەی ببێتە سەركردەیەكی مەزن. گاندی -یش یەكێك بوو لە مەزنترین سەركردەكانی بزووتنەوەی ناتوندوتیژی كە جیهان بە خۆیەوە بینیبێتی. ئەو وەك پێشەنگی ساتیاگراها، كە بە مانای بەرهەڵستی دێت لە ڕێی یاخیبوونی مەدەنی ناتوندوتیژییەوە بووە یەكێك لە مەزنترین سەركردە سیاسییەكانی سەردەمی خۆی. زۆرێك لە سەركردە مەزنەكانی دیكەی وەك مارت لۆسەر كینگ و نێلسۆن ماندێلا ئیلهامیان لە فەلسەفەی ناتوندوتیژیی گاندی وەرگرت. زۆرێك لە نووسەران گاندی بە سەركردەیەكی خزمەتكار وەسف دەكەن و گاندی بە «مەشخەڵی نەوەكانی داهاتوو» لە قەڵەم دەدەن، ئەم خەسڵەتەش وادەكات سەركردە خزمەتكارەكان سەرەتا خۆیان بە خزمەتكار و دواتر خۆیان بە سەركردە بزانن. گاندی خزمەتكردنی خەڵكی بە شەرەف و بە بەختەوەری دەزانی. هەمیشە سەركردە خزمەتكارەكان چاویان لە ئایدیای باڵا و بەها ئەخلاقییەكان و دەستەبەركردنی پێداویستییەكانی شوێنكەوتووانیانە. كار و كۆششی ئەوان بۆ ئەوەیە هەم ئامانجەكانیان و هەم ئامرازەكانی بەدیهێنانی ئامانجانەكانیان لە ڕووی ئەخلاقییەوە شەرعییەتیان هەبێت و لە ڕووی عەقڵییەوە پشتڕاست كرابێتنەوە. شێوازی شەڕكردنی گاندی لەگەڵ بەریتانیادا بریتی بوو لە ساگیاهارتا، كە ئەگەر وەرگێڕانێكی حەرفی بۆ بكرێت، ئەوا دەبێتە پێداگری لەسەر ڕاستی. گاندی پاڵەوانی گرتنەبەری خۆشەویستی و ناتوندوتیژی و لێخۆشبوون و یاخیبوونی مەدەنی بوو لە بەرامبەر یاسا نادادپەروەرەكانی بەریتانیادا، سەركەوتووانە سەركردایەتی خەڵكی هیندستانی كرد بۆ بەرپاكردنی شۆڕشێكی بێ خوێنڕێژی و لە كۆتاییدا بۆ سەربەخۆیی.
سەرچاوە: مەهاتما گاندی: مۆدێلی هیندستان بۆ سەركردایەتی خزمەتكار
لە نووسینی: ئەنێتە بارناباس
