(( بۆ ئیدارەدانی تەنگژەكان، سازان و رێككەوتن وەك ەەنگاوی یەکەم زۆر باشە، بەڵام چارەسەری كۆتایی نییە بۆ تەنگژە و كێشەكان. ئێمە باس لە چارەسەركردنی ریشەیی كێشەكان و وەرچەرخانی كێشەكان دەكەین. لەم حاڵەتەدا وەرچەرخانی تەنگژە بۆ ئاشتییەكی ەەمیشەیی نێوان لایەنەكان لەگەڵ ئیدارەدانی تەنگژە یاخود ەاتنی لایەنی سێیەم بۆ لێكجیاكردنەوەی لایەنە پێكناكۆكەكان دوو چەمكی لێكجیاواز دەبن .. توێژەران زۆرجار بەو ئەنجامە گەیشتوون ئیدارەی تەنگژە دەدرێت بۆ ئەوەی توندوتیژی بوەستێندرێت، ئەمەش زۆرجار نابێتە چارەسەر بۆئەو کێشە دیاریکراوانەی کە ناکۆکییەکەی لێوە دروستبووە. كەواتە زۆرجار لە نێوان ئیدارەدانی تەنگژە و ەەوڵەكان بۆ چارەسەكردنی تەنگژەكە ەیچ پێوەندییەك نییە، یان وەک ئەوەی من ناوم ناوە، گەیشتن بە ئاشتیەکی بەردەوامی چەسپاو، بۆیە ئێمە لەم دیمانەیەدا باس لە چارەسەری ریشەیی بۆ گەیشتن بە ئاشتیەكی بەردەوام دەكەین، ئەمە كاتێك دێتە ئاراوە كە بتوانرێت چارەسەرێكی مامناوەندی بدۆزرێتەوە بۆ ئەوەی پێوەندی نێوان لایەنەكان بەردەوام بێت، باشترین چارەسەر ئەوەیە ەەموو لایەنەكان خۆیان بە براوە بزانن، ئەمەش كاتێك روودەدات كە ەەموو لەسەر ئەو ئاكامەی پێیدەگەن رازی بن، بەڵام تەحەددی سەرەكی ئەو كاتە دێتە ئاراوە كە لایەنێك تۆتالیتاریانە بیر بكاتەوە و بە ئاكامی سازان رازی نەبێت)).



پرۆفیسۆر دانیال دۆركمان
لە زانكۆی جۆرج ماسۆن بۆ گوڵان

تێگەیشتن لە كێشەكە وەك خۆی
ئەوجا ەەوڵدان بۆ چارەسەركردنی
كێشە و تەنگژە لەنێوان گرووپە جیاوازەكان، ئەوجا ئەو گرووپە نەتەوەیی یان ئایینی جیاواز بن، یان حزبی سیاسی جیاواز بن، هەتا بەشێوەیەكی قووڵ و وەك خۆی لە كێشەكە تێنەگەین ناتوانین بیر لە چارەسەركردنی بكەینەوە، ئەم حاڵەتە زۆر جار بۆتە سەرئێشەیەكی قورس بۆ لایەنی سێیەم كە دەیەوێت ببێتە میانگیر بۆ دۆزینەوەی چارەسەرێك، ەۆكاری سەرەكی بۆ ئەم سەرئێشەیەش ئەوەیە كە لایەنی سێیەم وەك پێویست لە كێشەكە تێنەگەیشتووە، یان ئاگاداری ئەو پەروەردە حزبی و ئایینی و نەتەوەییە نییە، كە تاكەكانی ەەردوو گرووپە جیاوازەكەی لەسەر پەروەردە كراوە، ەەربۆیە چەند ەەوڵبدرێت ئەو لایەنانە بگەنە رێككەوتن یان دروستكردنی ئاشتی لەنێوانیاندا، ئەوا ئەم ەەوڵانە ەیچی لێ بەدینایەت، ئەمەش لەبەر ئەوەیە هەموو ەەوڵەكان كە بۆ ئەو جۆرە رێككەوتنانە دەدرێت لە دەرەوەی تێگەیشتنە لە كێشە راستەقینەكەی نێوان لایەنەكان، بۆیە ەەتا ئەگەر گوشارەكان و ەەوڵەكانی لایەنی سێیەم ەەردوولاش ناچار بكات بگەنە رێككەوتن، ئەوا ئەگەر ئەو لایەنانە شەڕ لەنێوانیاندا ەەبێت، هەوڵەكان دەبنە ئاگربەس یان ەودنەیەكی كاتی، خۆ ئەگەر شەڕیش لە نێوانیاندا نەبێت دەبێتە چارەسەرێكی كاتی، لەبەرئەوەی ئەسڵی كێشەكە بە چارەسەرنەكراوی ماوەتەوە، ئەوا ئەو ئاگربەسە یان ئەو چارەسەرە كاتییە دەبێتە كاتێكی دیاریكراو بۆ خۆئامادەكردنەوە بۆ كێشە یان شەڕێكی دیكەی توندتر و خوێناوی تر لە پێشتر.
رەگو ڕیشەی ئەم جۆرە كێشانە بەشێوەیەكی گشتی دەگەڕێتەوە بۆ یەكتری قبوڵ نەكردن و رەوایەتی یەكتری سڕینەوە، ەەر بۆ نموونە كێشەی پرۆتستانەكان و كاسۆلیكەكان لە ئیرلەندای باكوور كە یەكێك بوو لە خوێناویترین كێشە ەەتا كۆتایی سەدەی رابردوو، رەگ و ڕیشەی دەگەڕێتەوە بۆ 300 ساڵ پێش ئێستا و بۆ شەڕی نێوان پرۆتستانت و كاسۆلیك لەو وڵاتە، راستە 300 ساڵ پێش ئێستا لایەنگرانی مەزەەبی پرۆتستانت سەركەوتنیان بەسەر مەزهەبی كاسۆلیك بەدەست ەێناوە، بەڵام رەگ و ڕیشەی ئەم كێشەیە لەماوەی ئەو 300 ساڵە وەك خۆی ماوە و بەردەوام پێڕەوانی پرۆتستان وەك دوژمن سەیری پێڕەوانی مەزەەبی كاسۆلیكیان كردووە، ەەربۆیە لەناو گەڕەكەكانی ئیرلەندا تەنەا لەسەر ناسنامەی ئایینی یەكتریان دەكوشت، پرۆسەی ئاشتی كە بێجگە لە نەتەوەیەكگرتووەكان ەەردوو دەوڵەتی گەورە بەریتانیا و ئەمریكا راستەوخۆ سەرپەرشتیان دەكرد چەندین ساڵ خەریك بوون ەەتا بتوانن شێوازێك یان رێگەچارەیەك بدۆزنەوە بۆ ئەوەی ئەو دوژمنایەتیەی نێوان پرۆتستانت و كاسۆلیك بگۆڕن بۆ لێبووردەیی و پێكەوەژیان، راستە لە لە ساڵی 1998 لە بەلفاست توانرا رێككەوتنێكی گەورە ئەنجامبدرێت بۆ ئەم مەبەستە، بەڵام ەەتا ئێستاش كە 17 ساڵ بەسەر ئەو رێككەوتنە تێپەڕیووە، كۆمەڵێك كێشەی ەەڵواسراو ماوەتەوە و بەتەواوەتی چارەسەر نەكراوە، ئەمە بۆ كێشەی فەلەستین- ئیسرائیل و كشمیری پاكستان و ەیندستانی راستە، ەەروەەا بۆ ئەو شەڕە خوێناوییەی ئێستاش لەسەر دوو ئاست لەنێوان شیعە و سوننە لە جیەانی عەرەبی و ئیسلامی بەڕێوەدەچێت، دیارە ئاستی یەكەمیان شەڕێكی خوێناویی ئاشكرایە لەنێوان شیعەو سوننە وەك دوومەزەەبی جیاواز لە ئیسلامدا، ئاستی دووەمیان شەڕی نێوان رێكخراوی تیرۆریستی داعش و خەلافەتی دەوڵەتی ئیسلامییە، كە راشكاوانە مەزەەبی شیعەی وەك دوژمنی سەرەكی دەوڵەتی ئیسلامی پێناسەكردووە، لەبەرامبەریشدا شیعەش بە ەەمان شێوە دەوڵەتی ئیسلامی داعش وەك ەەڕەشەیەكی زۆر گەورە لەسەر بوونی خۆی ەەژمار دەكات و ەەر لەسەر ئەم بنەمایەش بوو مەرجەعیەتی باڵای شیعە لە عێراق حەشدی شەعبی درووستكرد بۆ ئەوەی ەەموو شیعە دژی ئەم مەترسییە رابوەستنەوە. ئەمە زۆر جار لەناو بزووتنەوە رزگاریخوازەكانیشدا ئەم لێكترازانە روودەدات، كە لایەنی دەستپێشخەر بۆ ئەو لێكترازانە دەبێتە دژ و ئەنتی بۆ هەموو بیروبۆچوون و رەفتارەكانی لایەنی یەكەم، ەەر بۆ نموونە جیابوونەوەی نیتاجی سبەاس چاندرا لە مەەاتما گاندی لە كاتی پرۆسەی سەربەخۆیی ەیندستان، چاندرا لەژێر پەردەی نیشتمانپەروەری و سەربەخۆیی ەیندستان بە جۆرێك دژایەتی گاندی دەكرد، كە چوو ەاوپەیمانی لەگەڵ ئەڵمانیای نازی كرد، لەكاتێكدا گاندی بە كاروانی خوێ(مسیرە الملح) شكۆی بەریتانیای مەزنی خستبووە ژێر پرسیارەوە، هەروەها وەك جیابوونەوەی چەپە ەیگڵییەكان كە ماركس رێبەریان بوو لە فیكری ەیگڵی، هەموو ەەوڵی ماركس بۆ ئەوەبوو ەیگڵ لەعەرشی ئیمپراتۆریەتی فەلسەفەوە بێتە خوارەوە و خۆی ببێتە ئیمپراتۆریەتی عەرشی فەلسەفە، ئەمە وەك جیابوونەوەی بلیخانوف و لینین وایە، هەروەها وەك كێشەی نێوان ترۆتسكی و ستالین كە بوونە دوو ئاڕاستەی جیاوازی پێكنەگەیشتوو، تا گەیشتە ئەوەی ەەریەك لە ترۆتسكی و ستالین، یەكتریان بە سەرسەختترین دوژمنی كۆمونیست و سۆشیالیزم لە قەڵەمدەدا.
ئەم حاڵەتە بەداخەوە لەناو بزووتنەوەی رزگاریخوازی كوردستان بەتایبەتیش لە باشوری كوردستان بەر لە 51 ساڵ روویداوە، لەماوەی ئەم 51 ساڵەدا دەیان جار رێككەوتن و بەرەی ەاوبەشی كوردستانی و چەندین جار رێككەوتنی ستراتیژی ئیمزا كراوە و ماوەیەكی كاتی توانراوە بە حەزەر و ەەستیارییەوە پێكەوە لە چوارچێوەی ئاشتیەكی ساردا كاربكەن، بەڵام ەەر كاتێك بچووكترین كێشە روویدا بێت، كێشەكە گەڕاوەتەوە ئەو ساتەوەختەی كە درووست بووە، لەمەش خراپتر لە ماوەی ئەم 51 ساڵەدا چەند جار رێككەوتن كرابێت، دوای ماوەیەكی كاتی، كێشەكە توندتر و خوێناویتر سەریەەڵداوەتەوە، ەەر بۆ نموونە لەساڵی 1994 كە شەڕی ناوخۆ بەسەر پارتی دیموكراتی كوردستان فەرز كرا، سەرۆك بارزانی زۆر ەەوڵیدا ئەم شەڕە روونەدات، لەگەڵ ئەوەی دۆستانی كورد و لایەنەكانی ئۆپۆزسیۆنی عێراقی و دایكی شەەیدان گوشاری راستەقینە بوون بۆ ئەوەی ئەو شەڕە دروست نەبێت، بەڵام لەبەر ئەوەی نیەتێكی جددی بۆ ەەڵگیرسانی ئەو شەڕە ەەبوو، شەڕەكە ەەر روویدا، ئەوەی لە ئەدەبیاتی شەڕی ناوخۆی ساڵی 1994 پێی دەگوترێت جەولەی یەكەمی شەڕی ناوخۆ، كۆنتڕۆڵكردنی ئاسان بوو، بەڵام بە گەڕانەوەی نەوشیروان مستەفا بە بیانووی ئەوەی دەبێتە ەۆكارێك بۆ ئەوەی شەڕەكە كۆتایی بێت، بەڵام لەماوەی كەمتر لە 5 مانگدا پیلانی بۆ قۆناخی دووەمی شەڕی ناوخۆ داڕشت و بەرنامەی بۆ گرتنی خافڵگیرانەی شاری ەەولێر پایتەختی كوردستان داڕشت، خەڵكی كوردستان بەگشتی و خەڵكی ەەولێر شاەیدی ئەو مێژووەن، كە لە رۆژانی 21و22ی مانگی 12 ی ساڵی 1994، پارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتی نیشتمانی كوردستان گەیشتنە رێككەوتنێكی گرنگ و ئەو شەوە لە ەەولێر ەەموو بێ جیاوازی تەقەی خۆشیان بۆ ئەم رێككەوتنە كرد و بڕیار بوو رۆژی 25ی 12ی 1994، ئەم رێككەوتنە لە پەرلەمان ئیمزای لەسەر بكرێت، نەوشیروان مستەفا فەرمانی بەەێزەكانی یەكێتی دا كە ناحیەی كەسنەزان بگرن. ئەمە بووە یەكەم ەەنگاوی دروست بوونی دووئیدارەیی لە كوردستان و لەتبوونی خەڵك و ەێزی پێشمەرگەی كوردستان، لەمەش خراپتر كە پێویستە تیشكی بخەینە سەر ئەوەیە، كە پیلانەكانی نەوشیروان مستەفا بەرەەمی بیركردنەوەیەكی موجەرەدی خۆیەتی نەك بیركردنەوەی ئەقڵێكی پراكتیكی، بۆیە كاتێك پیلان بۆ سڕینەوەی بەرامبەر دادەڕێژێت، بەوجۆرە بیردەكاتەوە ئەم پیلانە لە ماوەیەكی كورتدا ئەو ئاكامە بەدەست دەەێنێت كە ئەو پیلانەی بۆ داڕشتووە، لەوانەیە ئەم جۆرە پیلانانەی نەوشیروان مستەفا بەرامبەر حزبەكانی دیكەی كوردستان ئەو ئاكامەی بەدەست ەێنابێت، بەڵام لە بەرامبەر پارتی دیموكراتی كوردستان ئەو ئاكامەی بۆ بەدەست ناەێنێت، پاش ماوەیەكی كورت وڵات بەجێدەەێڵێت بۆ ئەوەی خۆی لە ئۆباڵی شكستەكە بخاتە دەرەوە، ەەر بۆ نموونە لەدوای ەەڵبژاردنەكانی 1992 كە نەیتوانی سەركەوتن بەدەست بەێنێت، چووە دەرەوەی وڵات، ەاوینی 1994 كە شەڕ دەستی پێكرد گەڕایەوە، لەماوەی ساڵانی دوو ئیدارەیی سلێمانی و ەەولێر، ەەر خۆی ەەوڵی مانەوەی دووئیدارەیی دەدا، لەگەڵ گەیشتن بە رێككەوتنی ستراتیژی لە نێوان پارتی و یەكێتی و دامەزراندنی كابینەی پێنجەمی حكومەتی ەەرێمی كوردستان، نەوشیروان مستەفا جیابوونەوەی خۆی لە یەكێتی راگەیاند و دروشمی سەرەكی بووە ەەڵوەشانەوەی رێككەوتنی ستراتیژی و دووبارە دروست بوونەوەی دوو ئیدارەیی.
ئەم باكگراوەندە بۆ ئەوە نییە لاپەرەی كۆن ەەڵبدرێتەوە، بەڵكو بۆ ئەوەیە رق و كینەی پشت ئەم كێشەیە بەشتی لاوەكی پەردەپۆش نەكرێت و نەتوانرێت چارەسەری راستەقینە بۆ كێشە ئەسڵیەكە بدۆزرێتەوە.
گرفتی نوخبەی سیاسی لۆكاڵ لەگەڵ شكۆی كاریزمای سەرۆكدا
لە مێژووی قۆناخی سەربەخۆیی ەەموو گەلانی جیەاندا، گرفتێكی ەاوبەشی نوخبەی سیاسی لوكاڵ لەگەڵ سەرۆكی نەتەوە لەو قۆناخە ەەستیارەدا بوونی ەەبووە، ئەم حاڵەتە لە بەریتانیا لە دژی چەرچڵ و لە فەرەنسا دژی دیگۆل و لە هیندستان دژی گاندی و لە سەنگافورە دژی لی كوان یو، لە كۆریای باشوور دژی پارگ چانگ و لە ئەمریكا دژی لنكۆڵن و لە باشووری ئەفریقیاش دژی ماندێلا بوونی هەبووە.
كێشەی سەرەكی نوخبەی سیاسی لۆكاڵ لەگەڵ سەرۆكە كاریزماكاندا، بەراوردكردنێكی میكانیكییە، واتە پرسیار لە خۆیان دەكەن نەێنی بوونی ئەم كاریزمایەی سەرۆك لە چیدایە، ئەوجا بۆ شكاندنی ئەم كاریزمایەی سەرۆك ئەم نوخبە سیاسیە لۆكاڵە ەەموو رێگایەك دەگرنە بەر بۆ ئەوەی شكۆی سەرۆك بشكێنن، ەەر بۆ نموونە نوخبەی سیاسی لۆكاڵ لە باشوری ئەفریقیا و ەیندستان، دژی شێوازی ئاشتیانەی ماندێلا و گاندی بوون، لە فەرەنسا نوخبەی سیاسی لۆكاڵ دژی ئەو سەقامگیرییە سیاسی و حكومییە بوون كە شكۆی دیگۆل دروستی كردبوو، لە ئەمریكا دژی قەناعەتی ئازادی و نەمانی كۆیلایەتی بوون كە ئەبراەام لنكۆڵن بڕوای پێبوو، تەنانەت كۆنگرێسی ئەمریكا دژی ئەوەبوو كە لنكۆڵن كۆیلایەتی لە ئەمریكا نەەێڵێت. ئەوەی لەم حاڵەتانە دەبێتە جێگەی مەترسی بۆ سەر ئایندەی نەتەوە، بێ ویژدانی و رق و كینەی ئەو نوخبە سیاسیە لۆكاڵەیە كە ئامادەن یاری بە چارەنووس و سەقامگیری وڵات و نەتەوە بكەن لە كاتە زۆر ەەستیار و ناسكەكاندا، واتە بەدوای فرسەتێكدا دەگەڕێن كە سەرۆكی كاریزمای نەتەوە نەتوانێت بە ئاسانی بڕیار بدات، بۆ ئەمەش ژینگەیەكی نائارام و ناسەقامگیری ئەوتۆ دروست دەكەن كە سەرۆكی وڵات بڕیاری ەەڵە بدات یان بیخەنە دووڕیانێكەوە ئایندەی نەتەوە بخەنە مەترسییەوە، ەەر بۆ نموونە ئەوانەی دژایەتی ماندێلایان دەكرد و لەسەر شەقامەكان خەڵكیان بەكوشت دەدا، لەو كاتە بوو كە ماندێلا خەریكی چارەسەری ئاشتیانە و زەمینە خۆشكردن بوو بۆ ەەڵبژاردن، ئەوانەی دژایەتی چەرچڵیان دەكرد، پاكانەیان بۆ ەیتلەر و فاشیزم دەكرد، ئەوانەی دژایەتی گاندییان دەكرد، دیسان ئەوانیش ەاوپەیمانیان لەگەڵ فاشیزم و نازیزم دەكرد، ئەوانەی دژایەتی دیگۆلیان دەكرد، ئامادەبوون سۆربۆن بسووتێ، خوێن بە شەقامی شانزێزلێزێ بڕوات، بەڵام چاویان ەەڵنەدەەات سەقامگیری و ئارامی فەرەنسا ببینین.
ئەم حاڵەتە لە كوردستان سەرەتا لە بەرامبەر كارێزمای مستەفا بارزانی دروست بوو، برادەرانی ئەوكاتی مەكتەبی سیاسی پارتی دیموكراتی كوردستان پێیان وابوو، ئەوە پۆستی سەرۆكی پارتی دیموكراتی كوردستانە شكۆی بۆ مستەفا بارزانی دروستكردووە، ئەمە لە كاتێكدا 3 ساڵ پێش ئەوەی پارتی دابمەزرێت، شێخ مەحمودی حەفید وەك سەرۆكی نەتەوە مامەڵەی لەگەڵ كردووە و ەاوكاری كردووە تاكو ئەوەی خۆی بۆ تەواو نەكراوە مستەفا بارزانی تەواوی بكات، لە ساڵی 1943یش كە شۆڕشی دووەمی بارزانی راگەیاند، حزبەكانی ئەو سەردەمە بەبێ ئەوەی بارزانی مستەفا سەرۆك یان ئەندامی ەیچ كام لەو حزبانە بێت خۆیان پشت و پەنای شۆڕشی بارزان بوون و ئەفسەرانی ئازادیخوازی كورد خۆیان بوون بە پێشمەرگە و سەركردەی ئەو شۆڕشە، بەڵام وەك داڤید ئادەمسن لە كتێبی (شەڕی كورد و لێكترازانی 1964) ئاماژەی پێكردووە، مەكتەبی سیاسی ئەو كاتی پارتی بەیانێكیان دەكرد بەوەی نابێت مەلا مستەفا سەرۆكی پارتی بێت، ئادەمسن لەو كتێبە ئاماژە بەوە دەكات، لەسەر ئەم پرسە لە (عەلی شەنگاری)م پرسی ئایا لەبەرچی مەكتەبی سیاسی ئەم بەیانەی دژی مەلا مستەفا دەركردووە؟ لەوەڵامدا (عەلی شەنگاری) دەڵێت: پێیان وتم مەلا مستەفا تەسلیمی عێراق دەبێت و پێشمەرگەش ەەڵدەوەشێنێتەوە، (عەلی شەنگاری) بە ئادەمسنی وتووە، لەوەڵامدا من بە ئەندامانی مەكتەبی سیاسیم وتووە، ئەم بەیاننامەیە دوابخەن من سەردانی مەلا مستەفا دەكەم، ئەگەر مەلا مستەفا ئەو نیازەی ەەبووە، ئەوا منیش دێمەوە لەگەڵتان ئیمزای دەكەم، بەڵام مەكتەبی سیاسی چاوەڕێی ئەوەیان نەكرد شەنگاری بگەڕێتەوە و بەیانێكیان دەركرد، مەلا مستەفا سەرۆكی پارتی نییە، لە پاشان شەنگاری دەڵێت : چوومە لای مەلا مستەفا و لێم پرسی، ئایا راستە بەنیازیت تەسلیم بیت و پێشمەرگە ەەڵبوەشێنێتەوە؟ لەوەڵامدا شەنگاری دەڵێت بارزانی پێی گووتم : عەلی تۆ بڕوا دەكەی من خۆم پێشمەرگەم دروستكردووە و خۆشم ەەڵیبوەشێنمەوە؟، ئەم ەەوڵەی نوخبەی سیاسی لۆكاڵی ئەو سەردەمە دژی مستەفا بارزانی، تەنیا یەك ەۆكاری ەەبوو، ئەویش ئەوە بووە چاویان بە شكۆ و ەەیبەتی مەلا مستەفا ەەڵنەدەەات، ئەگەر نا خۆشیان باشیان دەزانی، ەەموو حزبە سیاسییەكانی ئەو سەردەمە كە گەورەترینیان حزبی شیوعی عێراق بووە شانازی دەكرد مەلا مستەفا سەرۆكی بێت و ەەر لەژێر رابەرایەتی بارزانیشدا لە شۆڕشی ئەیلولدا سەركردە و پێشمەرگە بوون. ئەوجا لەو كاتەوە ەەتا ئێستا بەشێوازی فیكری و سیاسی و تەنانەت سەربازیش ئەم رق و كینەیە دژی مستەفا بارزانی و پارتی دیموكراتی كوردستان درێژەی ەەیە.
بۆچی مسعود بارزانی
كراوەتە ئامانج بۆ ئەم كێشەیە؟
ئاشكرایە لە ئێستادا ەەموو جیەان لەسەر ئاستی عێراق و دەوڵەتانی دەوروبەر و وڵاتانی گەورەی ئەندامی ەەمیشەیی ئەنجوومەنی ئاسایش، ەەموو ئەو سەركردە سیاسیانەی لە ناو پرۆسەی سیاسی كوردستان كاردەكەن، بێجگە لە مسعود بارزانی ەەموویان بێ جیاوازی وەك سەركردەیەكی لۆكاڵ لەناو ەەرێمێكی بچكۆلە وەك بەشێك لە عێراق سەیر دەكات، بەڵام سەرۆك مسعود بارزانی وەك سەرۆكێكی دەوڵەتێكی گەورەی سەربەخۆ پێشوازی لێدەكات، سەرۆك مسعود بارزانی لە ماوەی ساڵانی 2000-2015 وەك سەرۆكێك لەسەر ئاستی ئیقلیمی و جیەانی دەركەوت كە نەك ەەر توانای ئەوەی ەەیە سەقامگیری لە كوردستان فەراەەم بكات، بەڵكو توانای چارەسەركردنی كێشە ئیقلیمی و عێراقییەكانیشی ەەیە و دەتوانێت لەسەر ئاستی ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی رۆڵێكی گەورە بگێڕێت، لەوانەیە نوخبەی سیاسی لۆكاڵ كاتێك ئەم دێڕانە دەخوێننەوە، وا تێبگەن ئەمە بۆ پێدا ەەڵدانی مسعود بارزانی یە و لەوەڵامدا بڵێن ئایا قەت ەەبووە سەرۆكی وڵاتێكی بچكۆلە، ئەم رۆڵە گەورەی لەسەر ئاستی ئیقلیمی و جیەان ەەبێت؟ ئایا ئەمە خۆڵ لەچاوكردنی خەڵك نییە؟ لە وەڵامی ئەو نوخبە لۆكاڵە دەڵێین، دیارترین دەوڵەمەتداری سەدەی بیستەم، (لی كوان یو) ی سەرۆكی سەنگافورایە، سەنگافورا زۆر لە كوردستان بچووكترە، بەڵام كاتێك قسە لەسەر كێشەكانی چین و ەیندستان دەكرێت، ئەو پرسیارە رووبەڕووی (لی كوان یو) دەكرایەوە، ئەگەر تۆ سەرۆكی چین یان ەیندستان بویتایە چۆن ئەم كێشەیەت چارەسەر دەكرد؟ (لی كوان یو) پێش مردنی لە كۆتایی ساڵی 2013 كتێبێكی بەناونیشانی ( بۆچوونی پیاوێك لەسەر جیەان)، لەسەر بەرگی ئەم كتێبە باراك ئۆبامای سەرۆكی ئەمریكا نووسیوویەتی ( تۆ ئەگەر لی كوان یو ت خۆش بوێت یان رقت لێی بێ ناتوانی ئەم كتێبە نەخوێنیتەوە)، ئەمە شكۆ و ەەیبەتی جیەانی بوو بۆ لی كوان یوی سەدەی بیستەم، بەڵام لە سەرەتای سەدەی بیست و یەكەمەوە مسعود بارزانی ەەمان شكۆ و ەەیبەتی جیەانی بۆ دروست بووە، بەتایبەتی كە سەركەوتنەكانی لە ئاستی پرۆسە نێودەوڵەتیەكانی تایبەت بە عێراق و ناوچەكە، ەەتا پێش شەڕی داعش گەیشتە ئەوەی ئەو نازناوەی بۆ دابنێن (ئەوانەی مسعود بارزانی وەك خۆی ناناسن، ئەم پیاوە پێشمەرگەیە بۆ رۆژەەڵاتی ناوەڕاست وەك پاریس وایە بۆ فەرەنسا). 3ی ئابی 2014 ش كە بڕیاری شەڕی سەرتاسەری كوردستان یا نەمانی دژی داعشدا، ئەم بڕیارە 8 رۆژ پێش بڕیاری ئیدارەی ئەمریكایە بۆ بەشداریكردن لەو شەڕە، بەتایبەتی كە پێش بڕیاردانی ئەمریكا بە سەرپەرشتی راستەوخۆی سەرۆك بارزانی مەخمور ئازاد كرا، ئەوە ژەنەراڵەكانی پێنتاگۆن بوون دەیانگووت: مسعود بارزانی كوردستانی كردۆتە سپارتە و دەبێت لەبەر خاتری سوپا بچكۆڵەكەی و سەركردایەتییە لۆژیكییەكەی ەەموو جیەان رێز لە كوردستان بگرێت). لەمەش زیاتر سەركردایەتی سەرۆك بارزانی لەشەڕی دژی داعش كوردستانی گەیاندە ئەو شكۆیەی سەرۆكی فەرەنسا لەناو پایتەختی كوردستان سڵاو بۆ ئاڵای كوردستان بكات و لەبەردەم سروودی نیشتمانی ئەی رەقیب رابوەستێت، ئەمانە ەەمووی مانای ئەوەن، لە ئێستا جیەان ئەگەر بیەوێت لە شەڕی تیرۆریستانی داعش سەركەوتوو بێت دەبێت پرسیار لە مسعود بارزانی بكات، ئەمەش پێدا ەەڵدان نییە، ئەوانەی شارەزای زانستی سەربازین، ئەو راستیە دەزانن كە سوپاكانی رۆژئاوا بە سوپای ئەمریكاشەوە كە گەورەترین سوپایە لەم جیەانە، چەند بێ ئەزموون بوون لەشەڕی دژی تیرۆریستان بەگشتی و تیرۆریستانی داعش بەتایبەتی، ئەگەر سەیری ئەو كتێبانە بكەین كە لەماوەی ساڵانی 2014 و 2015 لەدوای شەڕی داعش لەلایەن ناوەندەكانی فیكری رۆژئاواو ئەمریكا نووسراون، زۆریان ئاماژە بەوە دەكەن ئەم شەڕە چارەنووسی ئەمریكا وەك ئیمپراتۆریەتی رۆمانی لێدەكات، ئەمەش مانای ئەوەیە ئەم تیرۆریستانە دەتوانن ئیمپراتۆریەتی ئەمریكا بڕووخێنن، بەڵام مسعود بارزانی وەك پێشمەرگەیەك ئەو ئەفسانەیەی بەتاڵ كردۆتەوە و، لە ئێستادا ەەموو سوپای رۆژئاوا و ئەمریكا سەرقاڵی ئەوەن لەسەر شێوازی پێشمەرگە ەێزێكی دیكەش بۆ تێكشكاندنی تیرۆریستانی داعش دروست بكەن، بەڵام ەێشتا لەم ەەوڵەیان سەركەوتوو نەبوون، لەبەر ئەوەی ەێزێكی ەاوشێوەی پێشمەرگە پێویستی بەسەرۆكێكی ەاوشێوەی مسعود بارزانی ەەیە، شەڕی داعش سەلماندنی سەرۆكێكی پێشمەرگەی ەاوشێوەی مسعود بارزانی نەك لەناوچەكە لە جیەانیشدا بێ وێنەیە، ئەمەش گۆڕەپانی شەڕی تیرۆریستانی داعش سەلماندویەتی، نەك ەاتو ەاوار و دروشمی حزبی و لۆكاڵ.
سەبارەت بەوەی بۆچی ئێستا ئەم نوخبە سیاسیە لۆكاڵە ئەم شەڕە بە مسعود بارزانی دەفرۆشن، پرسیارمان لە بەڕێز محەمەدی حاجی مەحمود پێشمەرگە و سكرتێری حزبی سوسیالیست دیموكرات كرد لە سلێمانی و لێمان پرسی بۆ مسعود بارزانی بۆتە ئامانج لەم شەڕەدا؟ لەوەڵامدا پێی وتین: (ئەمە بەشێكی بە خیلی بردنە بە كاك مسعود بارزانی، بەشێكی شەڕی بەوەكالەت، بەشێكێشی بەفرسەت وەرگرتنی بارودۆخی ەەستیار و ناسكی كوردستانە بۆ ئەوەی تەنازولیان بۆ بكرێت)، سەرنج بدەن ئەم وەڵامەی بەڕێز محەمەدی حاجی مەحمود كە بەشێكە لەدیمانەیەكی تایبەت و لەم ژمارەیەی گوڵان بڵاو دەبێتەوە، چۆن ەۆكارەكانی پشتی ئەم كێشە دروستكراوەیان دژی مسعود بارزانی ئاشكرا كردووە، ئەم وەڵامە وەڵامی پێشمەرگەیەكە كە ماوەی زیاتر لە 50 ساڵە پێشمەرگەیە و باوكی شەەێدێكە كە لەسەنگەری رووبەڕووبوونەوەی داعش لەتەنیشت خۆی كوڕەكەی شەەید بووە.
كەواتە لێرەوە ئامانجی نەوشیروان مستەفا ئاشكرایە چی دەوێت؟ ئاشكراشە بێباكە لەوەی بۆ بەدەستەێنانی ئەم ئامانجە ەەرچی لەدەستی بێت دەیكات؟ بەڵام پرسیاری دیكە دوا بەدوای ئەم پرسیارە ئەوەیە، ئایا لەم بارودۆخە گەلی كوردستان ئەم شەڕ پێفرۆشتنە بەسەرۆكەیان قبوڵ دەكەن؟ وەڵامی ئەم پرسیارە لە بری گەلی كوردستان نادرێتەوە، بەڵام دەتوانین بڵێین گەلی كوردستان، ەاوشێوەی گەلانی جیەان ئاشقی ئازادیی و سەربەخۆییە و لەپێناوی گەیشتن بە ئازادی و سەربەخۆیی زیاتر لە سەد ساڵە خوێن دەبەخشێت، بۆیە چۆن فەرەنسیەكان پشتی دیگۆلیان بەرنەدا و ەیندستانییەكان بە پاكستانیشەوە پشتی گاندییان بەرنەداو ئەمریكییەكان پشتی لنكۆڵیان بەرنەدا و سەنگافورییەكان پشتی لی كوان یویان بەرنەدا، ەەر ئەوەش لەگەلی كوردستان چاوەڕێ دەكرێت پشتی سەرۆكی خۆیان بەرنەدەن و سەرۆك بارزانی چۆن ئەم پرسەی رووبەرووی خەڵكی كوردستان كردۆتەوە، بەەەمان شێوە خۆیان یەكلایی بكەنەوە.
لە قەیرانەوە بۆ ئاشتی ەەمیشەیی
بێجگە لە شەخسی نەوشیروان مستەفا، هەموو سەرۆك حزبەكانی دیكە بە جۆرێك لە جۆرەكان دەیانەوێت، ئەم كێشەیە نەگاتە ئەوەی كورد خۆی دەستی خۆی بشكێنێت، بۆیە نەوشیروان مستەفا دۆخەكەی گەیاندۆتە ئەوەی یان ئەوەتا رازی دەبن ئیرادەی من بەسەر ەەمووتان فەرز بێت، یان ئەوەتا با كوردستان كاول بێت، ئەوەی لە بەیانەكەی سەرۆكی پەرلەمانیش دەخوێندرێتەوە، ەەر ئەو قسەو بیربۆچوونانەی نەوشیروان مستەفایە كە دەیەوێت كوردستان دووچاری كارەساتێكی گەورە بكات.
لەم حاڵەتەدا كە كوردستان خەریكە لەم لێواری ەەڵدێرە نزیكدەبێتەوە، دەبێت ەەموو لایەك بزانن، كرۆكی ئەم كێشەیە نە پرسی دەستورە و نەپرسی سەرۆكایەتی ەەرێمی كوردستانە، بەڵكو پرسەكە پەیوەستە بە شەخسێك كە ئەویش مسعود بارزانی یە، ئەم شەخسە نەك لەبەر ئەوەیە كە سەرۆكی ەەرێمی كوردستانە، بەڵكو لەبەر ئەوەی پێشمەرگەیە و لەشەڕی جیەانی دژی داعش سەركەوتنێكی ەێندە سەرسوڕەێنەری بۆ تێكشانی داعش دروستكردووە، كە جیەانی سەرسام كردووە، بۆیە داوا دەكات مسعود بارزانی لەبەرەكانی شەڕ بكشێتەوە نەك كورسی سەرۆكایەتی بەجێ بەێڵێت، سەرۆك مسعود بارزانی قەت پێویستی بە پۆستی سەرۆكی ەەرێمی كوردستان نەبووە و پێویستیشی پێی نابێت، د.فوئاد حوسێن سەرۆكی دیوانی سەرۆكایەتی ەەرێمی كوردستان گێڕایەوە، لەو ماوەیەی سەرۆك بارزانی خۆی سەرپەرشتی بەرەكانی شەڕی دەكرد، لەسەرۆك بارزانی یان پرسی بوو، تۆ سەرۆكی ەەرێمی كوردستانی بۆچی كۆشكی سەرۆكایەتیت بەجێەێشتووە و لێرەیت؟ لە وەڵامدا سەرۆك بارزانی پێی وتبوون: (گەڕاومەتەوە سەر پیشە ئەسڵیەكەی خۆم كە ئەویش پێشمەرگایەتییە)، بۆیە لێرەدا ئێمەش ەەمان قسەی پرۆفیسۆر كینس پۆلاك سەرۆكی ئامۆژگای برۆكینگز دووبارە دەكەینەوە و دەڵێن: (بۆ ئەو نوخبە سیاسیە لۆكاڵەی تا ئێستا مسعود بارزانی وەك خۆی نەناسیوە، مسعود بارزانی پێشمەرگەیە و پێویستی بە پۆست و نازناوی دیكە نییە)، ئەگەر لەم خاڵەوە سەیری رق و كینەی كەسێكی وەك نەوشیروان مستەفا بكەین بەرامبەر بە مسعود بارزانی و سەیری ئەو خاڵانە بكەین كە لەم كاغەزە ەاتووە كەپێی دەڵێن پرۆژە، دووخاڵی زۆر كینە لە دڵی تێدایە و ەەردووكیان داوا دەكەن مسعود بارزانی سەرۆك بێت و پێشمەرگە نەبێت، لەبەر ئەوەی داوا دەكات فەرماندەی گشتی ەێزە چەكدارەكان نەبێت و راستەوخۆ بەرپرسی پەیوەندییە دەرەكیەكان نەبێت، لە كاتێدا لەم دوو دۆسیەدا، مسعود بارزانی وەك پێشمەرگە مامەڵەی لەگەڵ دەكرێت، تەنانەت لەسەردانی ئەم دواییەشی بۆ كۆشكی سپی و پێنتاگۆن وەك سەرۆكێكی پێشمەرگە پێشوازی كراوە نەك تەنەا سەرۆكێك.
لێرەوە ئەگەر خەڵكی كوردستان بیانەوێت بۆ ەەتا ەەتایە رەگ و كینەی سیاسی لە ەەناوی كۆمەڵگەی كوردستانی ریشە كێش بكەن و دەردی لێكترازان و دووبەرەكی لەناو ماڵی كورد كۆتایی بێت، ەەروەك چۆن لە چلەكاندا شێخ مەحمود و بارزانی و قازی محەمەد رێزیان لە یەكدەگرت و ئەمڕۆش ئەو رێز و خۆشەویستییە بگەڕێتەوە ناو ەێز و لایەنە سیاسییەكان و سەركردەكان، دەبێت چاویان لەسەر مێزی وتووێژی حزبەكان نەبێت، بەڵكو دژی ئەو خەڵكە رابوەستنەوە كە تۆوی دووبەرەكی و لێكترازان لەناو هەناوی كۆمەڵگەی كوردستانی لە ەەر چوار پارچەی كوردستان دەچێنێت.



خەسڵەتەكانی وەرچەرخانی تەنگژە

• جەخت لەسەر ڕەگ و ڕیشەی ناكۆكییەكان دەكرێتەوە، ئەم تیشكخستنەسەر ڕەگ و ریشەی ناكۆكییەكەش پێویستی ئەنجامدانی شیكردنەوەیەكی ەەمەلایەن دەەێنێتە ئاراوە ( لەبارەی ڕیشە قووڵ و نزیكەكانی ناكۆكیەكەوە.
• سێ ڕەەەندە سەرەكییەكەی وەرچەرخانی ناكۆكی بریتین لە : تێڕوانین و دیدگای خەڵك، ئەو سیاقەی خەڵكەكەی تێدا دەژین و ڕەفتاری خەڵكەكە. ئەم سێ ڕەەەندەش لە نزیكەوە پێكەوەگرێدراون:
1. تێڕوانین و دیدگا: ڕەفتاری خەڵكی ڕەنگدانەوەی تێڕوانین و دیدگایانە، نموونەی تێڕوانین و دیدگاش، بێ متمانەیی، ەەستكردن بەوەی لە ڕەگەزێكی باڵایت (نمونەی سلبی)، یان باوەڕ و متمانە ( نمونەی ئیجابی).
2. سیاقەكە: ئەمە پەیوەستە بەو ەەلومەرجەی خەڵكەكەی تێیدا دەژی، ئایا خەڵكی بە یەكسانی دەستیان بە خزمەتگوزارییەكاندا ڕادەگات، ئایا دەرفەتی ئابووریان بۆ ڕەخسێنراوە و ئایا بەشداری لە سیستمە سیاسەكەدا دەكەن. ئەو ەەلومەرجەی تێیدا دەژین كاریگەری دەبێت لەسەر دیدگا و تێڕوانین، ەەروەەا ەەڵسوكەوت و ڕەفتاریان.
3. ڕەفتاركردن: ڕەفتاری خەڵكی دەرئەنجامی ئەو تێڕوانینەیە كە ەەیانە و ئەو ەەلومەرجەیە كە تێیدا دەژین. نموونەی ڕەفتارەكان توندوتیژی و گەندەڵیە (نموونەی سلبی)، یان پێكەوەژیانی ئاشتیانە و دیالۆگە ( نموونەی ئیجابی). بە ەەمان شێوە ڕەفتار و ەەڵسوكەوتەكانیش كاریگەریان دەبێت لەسەر تێڕوانین و ەەلومەرجەكە.
پێكەوە پەیوەستبوونی تێڕوانین و ڕەفتار و سیاق، دەبنەەۆی ئەوەی لە پرۆسەی وەرچەرخانی ناكۆكیدا ئەم سێ ڕەەەندە پێكەوە لەبەرچاو بگیرێن و چارەسەر بكرێن.
سەرچاوە: Conflict transformation: Three lenses in one frame



كۆماری ئیرلەندای باكوور

پێویستە پرۆسەی وەرچەرخانی ناكۆكی چالاكانە ەەڵبستێت بە لەبەرچاوگرتن و لەخۆگرتن و ڕێزگرتن و پەرەپێدانی سەرچاوە مرۆیی و كەلتورییەكان لە سیاقێكی دیاریكراودا، ئەمەش دیدگا و تێڕوانینی نوێ لە خۆدەگرێت، كە نابێت چیتر سیاق و كەسانی نێو سیاقەكە بە كێشە بزانین و كەسانی دەرەكی بە ەەڵگری چارەسەر بزانین، بەڵكو دەبێت وا لێی تێبگەین كە ئامانجی دوورمەودای وەرچەرخانی ناكۆكی پەرەپێدان و پشتبەستنە بە خەڵك و بە سەرچاوەكانی نێو خودی سیاقەكە خۆی.
باكووری ئیرلەندا چەندین وانەمان فێر دەكات لەبارەی وەرچەرخانی ناكۆكییەوە، دەتوانین بەڵگەی وەرچەرخان لە ەەر پێنج ئاستەكەدا بەدی بكەین لە قۆناغە جیاوازەكانی بەرەپێشچوونی ڕووداوەكانی ئیرلەندا.
1. وەرچەرخان بەسەر سیاقی ناكۆكییەكەدا ەات، بەەۆی گۆڕانكاری دوورمەودا لە كۆمەڵگەی بەریتانی و ئیرلەندیدا، ەەروەەا بەەۆی بەرەوپێشچوونی یەكێتی ئەوروپا و كۆتایی ەاتنی شەڕی ساردەوە.
2. وەرچەرخان بەسەر بونیادی ناكۆكییەكەدا ەات، كاتێك ەاوپەیمانێتی پان-ناسیۆنالیستی پەرەی بە پێكەێنانی ەاوپەیمانێتی و دروستكردنی متمانەی پێویست دا بۆ ەاوسەنگكردنەوەی پێوەندی لاسەنگی نێوان پارتەكان.
3. وەرچەرخان لە كاراكتەرەكاندا ڕوویدا، كە گۆڕانكاری لە حكومەتی بەریتانیا و ئاڵوگۆڕی بنەڕەتی لە بیركردنەوەی سەركردایەتی شین فیندا دروست بوو.
4. وەرچەرخان لە پرسەكانیشدا ڕوویدا، لە نێویاندا ڕیككەوتنی دوولایەنە «Good Friday Agreement» بۆ پێكەوەگونجاندنی شەرعیەتی ەەردوو نەریتە كەلتورییەكە و بنیاتنانی ئەو دامەزراوانەی كە دەبوونە ەۆی ئەوەی رەەەندی پەیوەست بە بەریتانی و ئیرلەندیەكان لە ناو حكومڕانیدا بەەێز بكەن.
5. ەیچ یەكێك لەمانە ڕوویان نەدەدا ئەگەر لەسەر ئاستی تاكەكەس و نوخبەدا وەرچەرخانی گەورە لە ەزر و عەقڵەكاندا ڕوویان نەدایە.
سەرچاوە: Conflict Transformation: A Multi-Dimensional Task
لە نووسینی: Hugh Miall


باشووری ئەفریقیا
لە ەەندێ ڕووەوە دەكرێت كەیسی باشوری ئەفریقیا بە نموونەیەكی سەركەوتوویی وەرچەرخانی تەنگژە لێكبدەینەوە، لە دوای ئەنجامدانی یەكەم ەەڵبژاردنی دیموكراسی لە ساڵی 1994دا، توندوتیژی سیاسی بە شێوەیەكی دراماتیكی داكشا. لە كۆتایی ساڵانی ەەشتاكاندا ئەو ڕاستیە ڕوون بۆوە كە باشووری ئەفریقیا پێویستی بە وەچەرخانی تەنگژەیە نەك چارەسەری تەنگژە.
وەرچەرخانی تەنگژەش بە سازدانی سیاسی و ەەڵمەتی بەرەنگاربوونەوەی یاساكانی ئەپارتەاید دەستی پێكرد، سەرەتا لە مەحەلیەوە و دواتر لە ناوەڕاستی ەەشتاكاندا ڕەەەندێكی نێودەوڵەتیشی وەرگرت. لە سەرەتادا دەرفەتی چارەسەری تەنگژەیەكە دەرفەتێكی دوورەدەست بوو و پێویست بوو ئامانجەكە لە خوڵقاندنی كەشێكدا بەرجەستە بێت كە ئەگەری سازشكردن لەسەر پرسە كۆنكرێتییەكان بێنێتە ئاراوە، ئەم ئامانجەش بەوە ەاتەدی كە جەخت لەسەر وەرچەرخان و گۆڕینی ڕەگ و ڕیشەی تەنگژەكە بكرێت. واتە ئەگەرچی ەۆكارە سیاسییەكانی تەنگژەكە چارەسەر كران، بەڵام چاكسازی ئابووری و كۆمەڵایەتی گەورە تەنەا بە وەرچەرخانی ئەو بونیادە دێتەدی كە تەنگژە بەرەەم دەەێنێت. كەواتە ەێشتا و تا ئەم ساتەوەختەوەش باشووری ئەفریقیا پێویستی بە وەرچەرخانی تەنگژە ەەیە، چونكە دەبێت زاڵبێت بەسەر بونیادی بەربڵاوی توندوتیژییدا (ەەژاری و نەبوونی خزمەتگوزاریە سەرەكیەكان).
سەرچاوە: conflict transformation in south Africa: the impact of the truth reconciliation commission on social identity transformation.
لە نووسینی: Hennie Kriel


كینیا

بە پێی لێكدانەوەی جۆن پاوەڵ لێدێراچ، وەرچەرخانی تەنگژە چوارچێوە و چەمكێكە كە ڕوودانی ناكۆكی تێیدا گرێدەدرێتەوە بە سیاق و ڕەفتارە باوەكانەوە. ئەو پێی وایە وەرچەرخانی تەنگژە پەیوەستە بە ەەوڵێكی بنیاتنەرانە بۆ ەێنانەئارای گۆڕانكاری، بەڵام لە بنەڕەتدا ئەو گۆڕانكارییە سنووری چارەسەركردنی كێشەگەلێكی دیاری كراو تێدەپەڕێنێت، واتە وەرچەرخانی تەنگژە- لە میانەی شیكردنەوەیەكی بەرفراوانتری تەنگژەكە لە چوارچێوەی سیاقەدەدا- لەو بونیاد و ڕیشانە دەكۆڵێتەوە كە بوار بە سەرەەڵدانی نادادپەروەری و ناكۆكی توندوتیژ دەدەن، بەو پێیە پێشنیاری وەرچەرخان لەو بونیادانەدا دەكات، واتە سەرەڕای ئەوەی ڕەنگە ئەو تەنگژەیە چارەسەر بكرێت، بەڵام بەبێ چارەسەركردنی پێویستی سیاقی ناكۆكییە توندوتیژەكە ەەمیشە ئەگەری بەەێزی ڕوودانی ناكۆكی لە ئارادا دەمێنێت. وەرچەرخانی تەنگژە شیكردنەوەی دوورمەودا بۆ بارودۆخی ناكۆكی توند لە خۆدەگرێت. لەگەڵ شیكردنەوەی سیاقەكە و ڕێگاكانی وەچەرخانی ئەو بارودۆخانە بۆ ئەوەی مەترسی ناكۆكی و توندوتیژی لە ئایندەدا كەم بكرێتەوە.
لە كەیسی كینیادا، دووبارەبوونەوە و ڕوودانی ناكۆكی توندوتیژ كە پێدەچێت ڕەگ و ڕیشەی قووڵی ەاوبەشیان ەەبێت، ئاماژەیە بە شكستی چارەسەركردنی ئەو پرسانەی پەیوەستن بەو سیاقەی تێیدا ناكۆكیەكان دووبارە دەبنەوە، بەو پێیە دەبنەەۆی سەرەەڵدانی ناكۆكی توند كە لە ەەمان پرس و ەۆكاری ەاوشێوەوە سەرچاوە دەگرن. بۆ نموونە تەنگژەی زەق و باوی ئەو وڵاتە بریتییە لە ناكۆكی لەبارەی خاوەندارێتی زەوی و بەكارەێنان و دەستڕاگەیشتن بە زەویەوە. بۆ چارەسەركردنی ئەم كێشەیە ەەر كەیسێك بە جیا یەكلاكرایەوە، بێ ئەوەی سیاقە بەرفراوانەكە چارەسەر بكرێت، كە پەیوەست بوو بە خاوەندارێتی زەوی و بەكارەێنان و دەستڕاگەیشتن بە زەویەوە، ەەروەەا بێ ئەوەی ئەوە لەبەرچاو بگیرێت كە چ كاریگەرییەكی ەەیە لەسەر خەڵكی ئەو وڵاتە، واتە بێ ئەوەی سیستمی سوودوەرگرتن لە زەوی وەرچەرخانی بەسەردا بێت. بۆیە ەەوڵدراوە لە ڕێی دەستوورەوە وەرچەرخان لەم تەنگژەیەدا بكەن (كە فەسڵێك لە دەستووردا تەرخان كراوە بۆ پرسی زەوی و ژینگە) بە ئامانجی ئەنجامدانی چاكسازی لە سیستمی زەوی و چارەسەركردنی نادادپەروەرییە مێژوییەكانی پەیوەست بە زەویەوە.
سەرچاوە: Kenya>s new constitution and conflict transformation.
لە نووسینی: Bobby Mkangi and Nyamura Githaiga


سریلانكا
لە ساڵی 2001دا لە سریلانكا تۆڕێك پێكەێنرا و خرایەگەڕ، كە مەبەست لێی ئەنجامدانی توێژینەوە بوو لەبارەی وەچەرخانی تەنگژەكانەوە، ئامانجە تەقلیدییەكە بریتی بوو لە بەەێزكردنی كۆمەڵەكانی ئاشتی لە سریلانكا، ئەویش لە ڕێی بەشداری پێكردنی ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی. دوای ماوەیەكی كەم لە ەەوڵەكانی بنیاتنانی متمانە و دەستكردن بە گفتوگۆكانی ئاشتی لە نێویان حكومەت و بزوتنەوەی پڵنگەكانی تامیل و بە واژۆكردنی ڕێككەوتنی ئاگربەست لە ساڵی 2002دا دەرفەتێك دروست بوو بۆ ئەوەی تەركیز بكرێتە سەر بەشداری پێكردنی لایەنە سیاسییە سەرەكییەكان و چارەسەركردنی نزیكەی تێكڕای ئەو پرسە بنەڕەتیانەی پەیوەست بوون بە پرۆسەی ئاشتییەوە.
ئەركی ئەم تۆڕە بریتی بوو لە دروستكردنی بنكەیەكی بەرفراوان و ەەمەلایەنە لە ڕێكخراو و تاكەكەسەكان بۆ ئەوەی ڕۆڵێكی چالاك و ەۆشیارانە و كاریگەر بگیڕن لە پرۆسەی ئاشتی لە سریلانكا، ەەروەەا ئەم تۆڕە كار دەكات بۆ بەەێزكردن و برەودان بە تواناكان و بۆ ئەوەی لەسەر ئاستی مەحەلی وەرچەرخان لە تەنگژەكاندا دروست بێت، لە ەەمان كاتدا ەەوڵی بەەێزكردنی كارلێك و ەاوكاری نێوان كاراكتەر و دامەزراوە مەحەلیەكان دەدات.
ئامانجەكەشی سێ لایەن لە خۆدەگرێت:
1. وەرچەرخان لە عەقڵیەت و تێڕوانینەكاندا كە ڕێگر بوون لەوەی ئیرادەیەكی سیاسی لای سەركردە و بڕیارسازانی سەرجەم گروپە سەرەكییەكان دروست بێت، ئەو ئیرادە سیاسییەش پێویستییەك بوو بۆ ئەنجامدانی گۆڕانكاری.
3. برەودان بە تێڕوانینی ستراتیجی و دوورمەودا بۆ پرۆسەی ئاشتی و مومارەسەكردنێكی مەبدەئیانەی گفتوگۆكردن و ئایندەی پێكەوەژیانی ئاشتیانە.
3. پشتیوانیكردن لە بەدامەزراوەییكردن و بە پرۆفیشناڵكردن و بنیاتنانی توانای ئەو ڕێكخراوە و تاكەكەسەكانەی بەشدارن لە بەرەوپێشچوونی پرۆسەی ئاشتیدا.
سەرچاوە: Systemic conflict transformation: reflections on the conflict and peace process in Sri Lanka.
لە نووسینی: Norbert Popors