لە كاتێكدا سیستمی حزبی سەقامگیر نەبێت و پەرلەمان نەتوانێت كاری خۆی بكات سەرۆكی هەڵبژێردراو وڵات لە كارەساتی ناسەقامگیریی سیاسی رزگار دەكات

«نەمسا نموونەیەكی دیكەی ئەو وڵاتە نیمچە سەرۆكایەتییانەیە كە سەرۆكەكەی راستەوخۆ لە لایەن خەڵكەوە هەڵدەبژێردرێت، سیستەمەكەشی زیاتر لە پەرلەمانی نزیكە، تا نیمچە سەرۆكایەتی. جیۆفانی سارتۆری بیرمەندی سیاسیی ئیتاڵی هەتا ئێستاش لەسەر ئەو رایەی خۆی سوورە و دەڵێت: نابێت سیستمی سیاسیی نەمسا لە سەر سیستمی نیمچە سەرۆكایەتی پۆڵین بكرێت، ئەمەش لەبەر ئەوەیە ئەو دەسەڵاتانەی سەرۆكی نەمسا هەیەتی، تەنیا لەسەر كاغەزە و بەكاری نەهێناون، بەڵام هەڵبژاردنی راستەوخۆی سەرۆك و ئەو دەسەڵاتانەی پێی دراوە، وایكردووە كە نەمسا لە ریزی سیستمی نیمچە سەرۆكایەتی دابنرێت. سەرۆكی نەمسا هەتا ساڵی 1929 هیچ دەسەڵاتێكی نەبووە، بەڵام پاش ئەوەی لەو ساڵەدا هێزی نادیموكراتی و گوشارەكان لە دەرەوەی پەرلەمان بوونە رێگر لەبەردەم هەمواركردنی دەستوور، ئەوا سەرۆكی نەمسا بڕیاری دا راستەوخۆ لەلایەن گەلەوە هەڵبژێردرێت، لەدوای ئەم هەڵبژاردنە سەرۆكی نەمسا دەسەڵاتەكانی دەستنیشانكردنی سەرۆك وەزیران و هەڵوەشانەوەی حكومەت و پەرلەمانی پێدرا. لە ناو دەستووردا سەرۆكی نەمسا وەك بەرگریكارێكی بێلایەن لە كۆماری نەمسا دەستنیشان كرا، بەمەش سەرۆكی نەمسا هەمان رۆڵی پێسپێردرا كە پادشای بەریتانیای مەزن لە دەستووردا پێی دراوە.»

یو چانگ شین
توێژینەوەی «پەرەپێدانی سیستمی نیمچە سەرۆكایەتی: بەرەو شێوە سەرۆكایەتی، یان شێوە پەرلەمانی»
زانكۆی تۆنگی تایوان



حزبی تۆتالیتاری و
تێكدانی هاوسەنگیی سیستمی دیموكراتی
گەورەترین كێشەی پرۆسەی بونیادنانی دیموكراتی لە وڵاتانی تازە پێگەیشتوو، یان ئەوانەی پێیان دەگوترێت وڵاتانی دوای شەڕ و تەنگژە، نەبوونی حزبی بەهێزی دیموكراتییە، راشكاوانەتر لەو وڵاتانەدا حزبە سیاسییەكان بەرهەمی پرۆسەی دیموكراتی و پێویستی كۆمەڵگە نین، هەتا حزبەكان بتوانن نوێنەرایەتی خواست و داواكارییەكانی خەڵكەكەیان بكەن، هەربۆیە كاتێك حزبە سیاسییەكان لە نوێنەرایەتیكردنی خواستی خەڵك فەشەل دەهێنن، ناتوانن پێناسەی كێشەكان بكەن و چارەسەری گونجاوی بۆ بدۆزنەوە، هەروەها ناتوانن لەبەر رۆشنایی بارودۆخ و قۆناخە ناسكەكانی نەتەوە رەفتار بكەن، لەو كاتەی پێویستە ئامانجە گرنگەكانی نەتەوە رەچاو بكەن، هەر بۆیە لە ئاكامی ئەم رەفتارە حزبییە نابەرپرسیارانەدا، ئەوا كۆی حزبەكانی ناو كۆمەڵگە لە سەر ئاستی رای گشتی بێ متمانە دەبن، زیاتر لەمەش حزبی سیاسی لە بری ئەوەی ببێتە بەشێك لە چارەسەر بۆ كێشەكانی ناو كۆمەڵگە، خۆیان دەبنە كرۆكیی كێشە و ململانێی سیاسی، لە ناو پەرلەمانیش كاریان بۆ خواست و داواكاریی خەڵك دەگۆڕێت بۆ ململانێ لە سەر بەرژەوەندیی حزبایەتی تەسك.
ئەم دیاردەیەی كە حزبە سیاسییەكان لە یەكێك لە قۆناخەكانی مێژووی نەتەوە هەست بە بەرپرسیاریەتی ناكەن، لە مێژووی كۆن و نوێی نەتەوەكاندا شتێكی تازە نییە، بەڵام مەترسی ئەم حاڵەتە ناتەندروستە ئەوەیە، رەفتاری نابەرپرسانەی حزبە سیاسییەكان ببێتە هۆكار و زەمینەخۆشكەرێك بۆ دروستبوونی فشار لە دەرەوەی ئیرادەی نەتەوە، یان لە دەرەوەی پەرلەمان، یان ژینگەی ناو پەرلەمان بگۆڕێت بۆ هۆڵێكی كراوەی وتووێژ و موزایەدەی حزبی، بە بێ ئەوەی رەچاوی بەرژەوەندیی گشتی بكرێت.
كەواتە گرفتی سەرەكیی قەیرانی پەرلەمانی لە دیموكراتییە تازە پێگەیشتووەكاندا، بە پلەی یەكەم لەو حزبە سیاسییانەوە سەرچاوە دەگرێت كە بڕوایان بە دیموكراتی نییە، دیارە بڕوابوون بە دیموكراتی بەو مانایە نییە كە دابنیشن پێناسەی دیموكراتی بكەن و فەرزی ئایدیۆلۆژیای حزبی خۆیان بە ناوی دیموكراتییەوە بە سەر خەڵكدا بسەپێنن. راشكاوانەتر بڕوابوون بە دیموكراتی ئەو پرسیارەیە كە پێویستە حزبە سیاسییەكان لە خۆیان بپرسن: «ئایا دیموكراتی چییە؟« ئەمەش بەو مانایەی هەر میكانیزمێكی دیموكراتی، با ئەو میكانیزمەش لەناو پرۆسەی یەكێك لەو وڵاتانەی دیموكراتی پیادە دەكەن، بوونیشی هەبێت، بەڵام ئەگەر پیادەكردنەوەی ئەم میكانیزمە، یان ئەم میتۆدە نەیتوانی وەڵامی سەقامگیری و سیاسەتی كۆمەڵایەتی و حوكمڕانی و ئابووری ئەو كۆمەڵگەیە بداتەوە، ئەوا ناتواندرێت وەك میكانیزمێك، یان میتۆدێكی دیموكراتی پێناسە بكرێت، لەمەش گرنگتر كەلتوور، یان رۆشنبیریی دیموكراتی خۆیندنەوەی ئینتیقائییانە بۆ پرۆسە و میتۆدە دامەزراوەییەكانی كۆمەڵگە قبووڵ ناكات، ئەگەر لێرەدا ئاماژە بە نموونەیەك بكەین، دیارە پرۆسەی كەمینە و زۆرینە یەكێكە لە گرنگترین پرەنسیپەكانی دیموكراتی لە یۆنان-ەوە تا ئێستا، بەڵام ئەم پرۆسەیە كاتێك بە میتۆدێكی دیموكراتی لە قەڵەم دەرێت كە هیتلەر، یان مۆسۆلینی، یان لە مێژووی هاوچەرخدا سلۆبۆدان میلۆسۆڤیچ بەرهەم نەهێنێتەوە، ئەم حاڵەتە بۆ عێراق و لوبنان-یش راستە، هەر بۆیە لە دووبارە دروستكردنەوەی سیستمی سیاسی بۆ عێراق و لوبنان، زۆرینە و كەمینەیان نەكردۆتە بناخە بۆ دابەشكردنی دەسەڵاتەكان، بەڵكو ئەوەی بنەمایە بۆ دابەشكردنی دەسەڵاتەكان، مۆزایكی كۆمەڵگەی عێراق و لوبنانییە. پرسیاری دیكە لێرەدا ئەوەیە: ئایا ئەوەی بۆ عێراق و لوبنان راستە، بۆ وڵاتێكی دیكەش راستە؟ وەڵامی ئەم پرسیارە تایبەتمەندی و كەلتووری و قۆناخی نەتەوەكە دەیداتەوە. لێرەوە ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ سادەترین دەربڕین كە ئەویش دەربڕینەكەی تۆماس جیفرسۆن -ـە و توانیویەتی شتێك لەسەر دیموكراتی دەرببڕێت، بەڵام نەیتوانیوە پێناسەی بكات، ئەوەیە كە (دیموكراتییەت حوكمڕانیی گەلە، واتە لە گەلەوە سەرچاوە دەگرێت، هەر بۆ گەلیشە)، ئەگەر سەرنج لەم دەربڕینە بدەین بە دەربڕینێكی دیكەی گرێ بدەینەوە كە دەڵێت: «بە بێ باجدان دیموكراتی نوێنەرایەتی بوونی نییە»، ئەمە مانای ئەوەیە خەڵك پارە دەدات بە نوێنەرەكانی بۆ ئەوەی لە حوكمڕانیی وڵاتدا نوێنەرایەتی بكەن. لەم حاڵەتەدا كە حزبی سیاسی لە بری خەڵك نوێنەرایەتی دەكات، خۆی خاوەنی هیچ گوتارێكی سیاسی نییە، بەڵكو گوتاری سیاسیی حزب بریتییە لە خواست و داواكاری ئەو خەڵكە، بەڵام كاتێك حزبی سیاسی خۆی بەرنامە دادەڕێژێت و دەیەوێت لە سەر ئەو بەرنامەیە خەڵك كەسب بكات، ئەوا هاوكێشەكە تەواو پێچەوانە دەبێتەوە و حزب لە بری گەل دەبێتە كارەكتەری حوكمڕانی و خەڵك دەبێت نوێنەرایەتی حزب بكات، دەرەنجامیش وەك بە راشكاوی دەبینین لە كوردستان لە بری ئەوەی خەڵك پارە (باج) بدات بۆ ئەوەی نوێنەرەكانی لە بری ئەو حوكمڕانی بكەن، ئێستا حزبە سیاسییەكان پارە بە خەڵك دەدەن بۆ ئەوەی نوێنەرایەتی حزبەكان بكەن.
ئەم حاڵەتە ناتەندروستەی بە دەست فیكری تۆتالیتاری بەشێك لە حزبە سیاسییەكانەوە رووبەڕووی پرۆسەی سیاسیی كوردستان بۆتەوە، لە ئێستادا نەك هەر گەورەترین ئاستەنگی درووست كردووە، بەڵكو كوردستانی خستۆتە سەر لێواری كارەساتێك و خەریكە زەمینە بۆ ئاژاوەیەكی گەورە دروست دەبێت، كە بە هیچ شێوەیەك گەلی كوردستان خوازیاری نییە و نایەوێت حزبەكان ئەو كارە لە بری ئەوان بكەن، ئەمەش لەبەر ئەوەیە لە ناو سیستم و پرۆسەی دیموكراتی، گەل لەو خاڵانەدا نوێنەرایەتی بە حزبەكان دەدات، كە خۆی نەتوانێت راستەوخۆ بەشداری پرۆسە سیاسییەكە بكات. هەر بۆ نموونە لە پرسی داڕشتنی دەستووری وڵات، گەل نوێنەرایەتی خۆی نادات بە حزبە سیاسییەكان، تەنانەت پرسی دیاریكردنی سیستمی سیاسی كە بەستراوەتەوە بە دەستوور، یان بە یاسایەكی تەئسیسی كە هێزی دەستووری هەبێت، بۆ ئەوەیە حزبەكان خۆیان سیستمێكی سیاسی دیاری نەكەن، وەك ئەوەی لە ئیتاڵیا حزبەكان دیارییان كردووە و ناویان لێناوە حزبۆكراتی، یان بیرۆكراتیەتی حزبی، نەك دامەزراوەیی. ئەم حاڵەتە ئەگەر لە مێژووی حوكمڕانیی ئیتاڵیا لە دوای جەنگی دووەمی جیهانییەوە سەیری بكەین، راشكاوانە هەست بەو جیاوازییەی سیستمی حوكمڕانیی ئیتاڵیا دەكەین كە لە زیاتر لە نیو سەدەیە بە دەست ناسەقامگیری حكوومییەوە دەناڵێنێت.
لایەنێكی دیكەی رەنگدانەوەی ئایدیۆلۆژیەتی تۆتالیتاری بە شێوەیەكی نەرێنی لەسەر كۆی جومگە سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابوورییەكانی كۆمەڵگە، -ئەوجا ئایدیۆلۆژیەتی تۆتالیتاری چەپ بێت، یان ئایینی، تەنانەت سكۆلاریزیمیش- وەك ئەوەی ریجس دوبریە ناوی لێناوە سكۆلاریزمی كوێرانە، دەبێتە هۆكاری پووكانەوەی سەروەریی یاسا و نەمانی رۆڵی دامەزراوەكان و تێكدانی هاوسەنگیی نێوان دامەزراوەكانی سیستمە دیموكراتییەكە و دەركەوتنی سەركردەی پۆپۆلیستی كە پرۆسەی سیاسی وڵات دەخاتە ناو بازنەیەكی بەتاڵەوە.
پێداویستی سەرۆكی بەهێز
بۆ دەرهێنانی پرۆسەی سیاسی لە قەیرانی تۆتالیتاری
بیرمەندی ئیتاڵی جیۆفانی سارتۆری زۆر جوان وەسفی دەسەڵاتەكانی سەرۆكی نەمسای كردووە كە دەڵێت: «سەرۆكی نەمسا راستە دەسەڵاتی زۆری پێدراوە، بەڵام دەسەڵاتەكان تەنیا دەسەڵاتی سەر كاغەزن و بەكاری نەهێناوە، بۆیە بێجگە لە سەرۆكێكی تەشریفاتی، هیچ دەسەڵاتێكی خۆی پیادە نەكردووە»، لە بەرامبەردا پڕۆفیسۆر (یو چانگ شین) ئوستادی زانستی سیاسەت لە زنكۆی تۆنجی لە تایوان، هۆكاری پێدانی ئەم دەسەڵاتە دەستوورییانەی بە سەرۆكی نەمسا ئاشكرا كردووە و ئاماژەی بەوە كردووە، سەرۆكی نەمسا هەتا ساڵی 1929 پێویستی بە هیچ دەسەڵاتێك نەبووە و دەسەڵاتی زۆر سنووردار بووە، بەڵام كاتێك هێزی نادیموكراتی پەیدابوون و گوشار لە دەرەوەی پەرلەمان بۆ سەر پەرلەمان دروست بوو، سەرۆكی نەمسا لە دەستوور نازناوی پارێزەری بێلایەنی كۆماری نەمسای پێدرا، ئەمەش بەو مانایەی سەرۆكی نەمسا پێویستی بە دەسەڵات نییە، بەڵام ئەگەر كۆماری نەمسا كەوتە بەر هەڕەشە، ئەوا سەرۆكی نەمسا ئەو دەسەڵاتەی هەیە رووبەڕووی هێزە نادیموكراتییەكان و گوشارە دەرەكییەكان ببێتەوە و دەسەڵاتەكانی خۆی بەكار بهێنێت. ئەگەر سەیری ماوەی ساڵانی 1929- 1939ی نەمسا بكەین كە هیتلەر داگیری كرد، هەست دەكەین نەمسا نموونەی كۆمەڵگەیەكی كراوە و سیستمێكی دیموكراتی رەگداكوتاو بووە، بۆیە فەیلەسووفێكی وەك كارل پۆپەر لەگەڵ داگیركردنی نەمسا كتێبی (كۆمەڵگەی كراوە و دوژمنەكانی) نووسیوە. ئەمەش مانای ئەوەیە لە ماوەی ئەو 10 ساڵەی سەرۆكی نەمسا بەهێز بووە، بەرهەمی ئەم سەرۆكە كۆمەڵگەی كراوە و دیموكراتییەكی رەگداكوتاو بووە، لە بەرامبەردا ئەوانەی دژی دەسەڵاتە بەهێزەكانی سەرۆكی نەمسا بوون، كارل پۆپەر ناوی لێناون (دوژمنانی كۆمەڵگەی كراوە). ئەگەر لەم خاڵەوە بەراوردێكی دەسەڵاتەكانی سەرۆكی هەرێمی كوردستان بكەین، لەگەڵ ئەو دەسەڵاتە دەستوورییانەی سەرۆكی نەمسا هەیەتی، دەبینین سەرۆكی هەرێمی كوردستان دەسەڵاتەكانی زۆر سنووردارترن و توانای هەڵوەشانەوەی حكومەت و پەرلەمانی نییە، تەنانەت بە بێ رەزامەندی پەرلەمانیش توانای جووڵاندنی هێزە چەكدارەكانیشی نییە. بۆیە جێگەی خۆیەتی ئەو پرسیارە بكەین، كێن ئەوانەی لە دەسەڵاتەكانی سەرۆكی هەرێمی كوردستان دەترسن؟ ئەگەر سەرنج لە شێوازی پیادەكردنی سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان بدەین، لە ماوەی سەرۆكایەتی سەرۆك بارزانی، ئەوجا چ بە ئەمری واقیع سەرۆكی كوردستان بووبێت، یان وەك ئەوەی دوو خولە بە شێوەیەكی یاسایی و دەستووری، تەنیا لەو كاتەدا دەسەڵاتەكانی خۆی بەكار هێناوە كە هێزی نادیموكراتی دەركەوتوون، یان كوردستان كەوتۆتە ژێر فشاری دەرەكی، یان هەموو كورد نائومێد بووە و بە تەنیا تەحەددای سەرسەخترین دوژمنی كوردستانی كردووە. لێرەدا گرنگە ئاماژە بە بەكارهێنانی دەسەڵاتەكانی سەرۆك بارزانی بكەین:
1. سەرۆك بارزانی لە ساڵی 1988 هیچ دەسەڵاتێكی دەستووری نەبووە، بەڵام لە بەر ئەوەی خۆی بە پارێزەرێكی بێلایەنی خەڵك و خاكی كوردستان زانیوە، خۆی بڕیاریداوە لە خواكورك گەورەترین داستان تۆمار بكات و لووتی سوپا زەبەلاحەكەی سەدام حوسێن بشكێنێت.
2. لە ساڵی 1991 و لە میانەی كۆڕەوی خەڵكی كوردستان، سەرۆك بارزانی، نە سەرۆكی هەڵبژێردراو بوو، نە دەسەڵاتی دەستووریشی هەبوو، بەڵام بینیمان چۆن لە دەربەندی كۆڕێ كە تەنیا 20كم لە ناوەندی شاری هەولێر دوورە، رووبەڕووی دوژمن بووە و نەیهێشت كوردستان داگیر بكرێتەوە.
3. سەرۆك بارزانی لە ساڵی 1998 بڕیاری دا ئاڵای كۆماری كوردستان لە باشووری كوردستان بە فەرمی هەڵبكرێت، هەتا ئێستاش زۆر كەس بە شەرمەوە ئەو ئاڵایە هەڵدەكەن و بە بیانووی لابە لا داوای گۆڕینی ئەو ئاڵایە دەكەن.
4. لە ساڵی 2003 سەرۆك بارزانی هیچ دەسەڵاتێكی دەستووری نەبوو، بەڵام لەبەر ئەوەی لە ویژدانی هەر تاكێكی ئەم وڵاتە پارێزەرێكی بێلایەنی خەڵك و خاكی كوردستانە، بە ئاشكرا رایگەیاند سوپای توركیا بەسەر لاشەی ئەودا دێنە ناو خاكی كوردستانەوە.
5. لە دوای رووخانی رژێمی بەعس و پاشان حوكمڕانیی كاتیی ئەمریكا لە عێراقدا، هەموو خەڵكی كوردستان و عێراق شاهیدن، كە ئەمریكییەكان دەیانویست پێشمەرگە بە میلیشیا ناوزەد بكەن و بیكەن بە پاسەوانی سنوور لەسەر ئاستی وەزارەتی ناوخۆ، ئەوكاتیش سەرۆك بارزانی دەسەڵاتی دەستووری نەبوو، بەڵام رایگەیاند هیچ هێزێك نییە بتوانێت دەستكاری هێزی پێشمەرگە بكات.
6. لە نووسینەوەی دەستووری عێراقدا، رۆژنامە ئەمریكییەكانی وەك وۆڵ ستریت جۆرناڵ و فاینشیاڵ تایمز راشكاوانە دەیانووسی: گوشار مەخەنە سەر مسعود بارزانی، لەبەر ئەوەی مسعود بارزانی تەنیا ملكەچی گوشاری گەلەكەیەتی، بۆیە گوشار خستنە سەر بارزانی سوودی نییە، لەو كاتەشدا هێشتا سەرۆك بارزانی بە فەرمی و یاسایی سەرۆكی هەرێمی كوردستان نەبوو.
7. لە میانەی خولی یەكەمی سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان لە 2005-2009 سەرۆك بارزانی دەسەڵاتی خۆی بەكار هێناوە، ئەویش لەسەر چارەنووسی كەركووك بووە كە لە راپۆرتی بیكەر هاملتۆن وەك راسپاردە هاتبوو چارەسەری كێشەی كەركووك وازی لێ بهێندرێت، سەرۆك بارزانی لە بەغداوە بە جیهانی راگەیاند: «ئێمە پابەند نابین بە راسپاردەكانی راپۆرتی بیكەر هاملتۆن.»
8. سەرۆك بارزانی هەر لە خولی یەكەمی سەرۆكایەتییەكەیدا جارێكی دیكەش دەسەڵاتی خۆی بەكار هێنا، ئەویش راگەیاندنی بەرهەمهێنانی نەوتی كوردستان بوو، كە لە بەر چاوی كامێرەكانی سەتەلایت و لەگەڵ مام جەلال سەرۆك كۆماری عێراق پێكەوە لە یەكی حوزەیرانی 2009 جاڕی ئەم سەركەوتنەیاندا.
9. لە ماوەی خولی دووەمی سەرۆكایەتییەكەیدا، دیسان سەرۆك بارزانی چەند جارێك دەسەڵاتی خۆی بەكار هێناوە، یەكەمیان هۆشداریدان بە سەرۆك وەزیرانی عێراق، ئەگەر پابەند نەبێت بەو رێككەوتنەی حكومەتی عێراقی لەسەر دامەزراوە، ئەوا ناچار دەبێت ئەم راستییە رووبەڕووی گەلی كوردستان بكاتەوە و گەلی كوردستان چ بڕیارێك بدات، ئەو بڕیارە جێبەجێ دەكات.
10. دوای پێكهێنانی هێزی دیجلە كە مالیكی دەیویست لاسایی ژەنڕاڵ پەتریوس بكاتەوە و دەیویست بەم بیانووە كەركووك داگیر بكاتەوە، سەرۆك بارزانی دەسەڵاتی خۆی بەكارهێنا و هێزی پێشمەرگەی جووڵە پێكرد بۆ ئەوەی رێگە نەدات بە بیانووی لابەلا كوردستان داگیر بكرێتەوە، هەر لەو ماوەیەدا گوێبیستی هەندێك لە سەركردەی حزبەكان بووین كە ناڕاستەوخۆ بەرگرییان لە هێزی دیجلە دەكرد.
11. لەگەڵ داگیركردنی موسڵ لەلایەن داعشەوە، جارێكی دیكە سەرۆك بارزانی فەرمانی بە هێزەكانی پێشمەرگە كرد، ئەو ناوچە كوردستانییانەی كە پێشتر پێان دەگوتن ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی هەرێم پێشمەرگە بیانپارێزێت.
12. لە دوای داگیركردنی شنگال و بەشێك لە دەشتی نەینەوا، سەرۆك بارزانی بڕیاری شەڕی سەرتاسەری و یەكلاكەرەوەی لە ژێر دروشمی (كوردستان، یان نەمان) دا. لەماوەی ئەو ساڵەشدا خۆی وەك پێشمەرگە هاوشانی پێشمەرگە لە شنگال تا جەلەولا لەگەڵ پێشمەرگە بووە بە بێ جیاوازی، وەزیری پێشمەرگە و تەواوی فەرماندە سەربازییە مەیدانییەكانی پێشمەرگە بە بێ جیاوازی بیربۆچوونی سیاسی، هەموویان لە میانەی دیمانەكانیان لەگەڵ گوڵان رۆڵی سەرۆك بارزانی- یان لەم شەڕەدا بەرز نرخاندووە و ئاماژەیان بەوە كردووە رۆڵی سەرۆك بارزانی نەبووایە، تێكشكانی تیرۆریستانی داعش ئاسان نەبوو.
لە بەرامبەر ئەم چەند خاڵەی ئاماژەمان پێكردن، دەكرێت ئەو پرسیارە بورووژێنین كە ئایا سەرۆك مسعود بارزانی لە ماوەیەی كە سەرۆكی هەرێمی كوردستان بووە، بۆ یەكجاریش دەسەڵاتەكانی خۆی بەوجۆرە بەكارهێناوە كە كاریگەرییەكی زۆر بچووكی لە سەر ئازادیی رادەبڕین و چالاكیی سیاسی و حزبایەتی و رۆژنامەگەری ئازاد هەبووبێت؟ ئەگەر بەكاری هێناوە هەقە ئاشكرا بكرێت.
لێرەدا هەقە ئەو پرسیارەش ئاراستەی رای گشتیی كوردستان بكەین و گریمانەی ئەوە بكەین، ئەگەر سەرۆكی هەرێمی كوردستان هیچ دەسەڵاتێكی تەشریعی و غەیرە تەشریعی نەبێت، ئایا كە كوردستان كەوتە بەر مەترسی، كەس دەتوانێت سنوور بۆ دەسەڵاتەكانی دابنێت؟ ئایا كاتێك كوردستان هەڕەشەی لەسەر بێت، گەلی كوردستان لە سەرۆك مسعود بارزانی قبووڵ دەكات دەستەوەستان دابنیشێت و سەیری رووداوەكان بكات، ئەویش بڵێت وەڵا من دەسەڵاتی دەستووریم نییە؟
وەڵامی ئەم پرسیارە بۆ ئەوانەی لە مێژووی گەلان نەشارەزان و یاری بە میكانیزمەكانی دیموكراتی دەكەن، ئەوەیە كە واباشترە بچن مێژوو بخوێننەوە و لە ئەزموونی گەلانەوە ئەو راستییە فێر بن، هیچ سەرۆكێك بە دەسەڵاتی تەشریعی و غەیرە تەشریعی، نە بەهێز بووە، نە لاواز بووە، هەر بۆ نموونە كاتێك ئەڵمانیا فەرەنسای داگیركرد، كەس داوای لە دیگۆل نەكرد فەرەنسا ئازاد بكاتەوە، دیگۆل توانی فەرەنسا ئازاد بكات و ماوەیەكیش خۆی سەرۆكی حكومەتی كاتیی فەرەنسا بوو، هەتا كۆماری چوارەم راگەیەندرا، حزبەكانی كۆماری چوارەم بە هەموو تێگەیشتنی خۆیان پێیانوابوو ئەگەر دیگوڵ دەسەڵاتی نەبوو، ئیتر ئەوان دەتوانن ببنە هاوشانی، بەڵام 12 ساڵ دوای ئەوەی دیگۆل فەرەنسای ئازادی تەسلیم كردن، خەریك بوو فەرەنسایەكی داگیركراوی بدەنەوە دەست، بۆیە مێژوو سەلماندنی ئەوە فەرەنسایە پێویستی بە سەرۆكایەتی دیگۆل -ـە نەك دیگۆل پێویستی بە سەرۆكایەتی فەرەنسا بێت.
مێژوو ئەو راستییەمان بۆ دەسەلمێنێت كە سەرۆك بارزانی وەك سەرۆكی هەرێمی كوردستان هیچ كاتێك پێشێلی دەسەڵاتەكانی پەرلەمانی نەكردووە، لەمەش زیاتر لەگەڵ دەسەڵاتی جێبەجێكردن. لەوانەیە هەندێك بڵێن دەسەڵاتی جێبەجێكردن لای نێچیرڤان بارزانی جێگری سەرۆكی پارتییە، بۆیە سەرۆك دەستێوەردانی نەكردووە، بەڵام لە ماوەی 3 ساڵی سەرۆك وەزیرانی د.بەرهەم ساڵح كە جێگری سكرتێری گشتی یەكێتی نیشتمانی كوردستان بووە، با خۆی ئاشكرای بكات، ئایا لە ماوەی ئەو سێ ساڵەی ئەو سەرۆك وەزیران بووە، سەرۆكی هەرێمی كوردستان چ دەستێوەردانێكی كردووە؟ لە كاتێكدا ئەو دەسەڵاتەشی هەبووە. لەوانەیە د.بەرهەم ساڵح لە ماوەی ئەو 3 ساڵەدا گلەیی لە كادر و ئەندامانی پارتی دیموكراتی كوردستان هەبووبێت، بەڵام قەت گوێمان لەوە نەبووە، باسی ئەوەی كردبێت كە گلەیی لە سەرۆكی هەرێمی كوردستان هەبووبێت، ئەمەش بەو مانایەی لەو سیستمانەی كە سەرۆك لە لایەن خەڵكەوە هەڵدەبژێردرێن، دەسەڵاتی جێبەجێكردن دوو لقە، لقكێیان لای سەرۆكی هەرێم بووە، وەك بەرزترین دەسەڵاتی جێبەجێكردن، لقێكیش لای سەرۆك وەزیران بووە، بەڵام ئایا سەرۆكی هەرێم تاچەند ئەم دەسەڵاتەی پیادە كردووە؟ بۆیە ئەگەر بە ویژدانەوە هەڵسەنگاندن بۆ سەرۆكایەتی بارزانی بكەین، ئەوا هەموو لایەك بە دۆست و دوژمنەوە ئەو شاهیدییە بۆ بارزانی دەدەن كە سەرۆك بارزانی لەسەر ئاستی سیاسەتی ناوخۆی هەرێمی كوردستان، سەرۆكێكی سیمبولیك بووە و پارسەنگی هاوسەنگی و یەكڕیزی حزب و لایەنە سیاسییەكان و خەڵكی كوردستان بووە، بەڵام لەسەر ئاستی دەرەكی پارێزەرێكی كوردستان بووە و زۆرێك لە دەسەڵاتەكانی خۆی بۆ ئەوە بەكار هێناوە كە شكۆ و سەروەریی كوردستان بپارێزێت.
پرسیار لێرەدا ئەوەیە ئایا ئەو موناقەشەی حزبە سیاسییەكان لەسەر دەسەڵاتەكانی سەرۆكی هەرێمی كوردستان دەیكەن، بۆ ئەوەیە سەرۆكی كوردستان لەبەرامبەر دوژمنانی كوردستان و دوژمنانی دیموكراتی سەرۆكێكی لاواز و بێدەسەڵات بێت؟ ئەگەر پرسەكە بەوجۆرە نییە، ئایا چ دەسەڵاتێك لە سەرۆكی هەرێمی كوردستان وەردەگرنەوە.
ترس لە شكۆ و پێگەی بارزانی
بەشێك لە حزبەكانی تووشی شڵەژان كردووە
ئەو سەمەرە سیاسییەی ئێستا لە ناو پەرلەمانی كوردستان بەڕێوە دەچێت، دوو سیناریۆیە، یەكەمیان پێكهێنانی لیژنەیەكی 21 كەسییە بۆ دووبارە نووسینەوەی دەستووری كوردستان، دووەمیان پرۆژەی هەمواركردنی سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستانە، بۆ ئەوەی سەرۆك لەلایەن پەرلەمانەوە هەڵبژێردرێت، نەك راستەوخۆ لەلایەن خەڵكەوە. ئەم دوو سیناریۆیە راستییەكیمان بۆ ئاشكرا دەكات، ئەویش ئەوەیە نە حزبەكان ئەو مافەیان هەیە بە رێگەی پەرلەمان و بە یاسای ئاسایی سیستمی سیاسی كوردستان بگۆڕن، نە ئەو لیژنە 21 كەسییەی دەستوورەكەش دەنووسنەوە ئەو مافەیان هەیە سیستمی سیاسی بگۆڕن. سەبارەت بە لیژنەی نووسینەوەی دەستوور، راستە دەتوانن لە رەشنووسی دەستوورەكە سیستمی سیاسیی كوردستان دیاری بكەن، بەڵام ئەوەی ئەو سیستمە پەسەند دەكات، گەلی كوردستانە، نەك حزبە سیاسییەكان.
كەواتە لەم حاڵەتەدا هەوڵی بەشێك لە حزبەكان و بزووتنەوەی گۆڕان و شەخسی نەوشیروان مستەفا ئەوەیە، كە پرسی سیستمی سیاسیی كوردستان كە مافی خەڵكی كوردستانە، بڕیاری لەسەر بدەن، واتە دەیانەوێت بیگۆڕن بە سەفقەیەكی سیاسی و مامەڵەی پێوەی بكەن! بەڵام پرسیار لێرەدا ئەوەیە هەتا ئەگەر پارتی دیموكراتی كوردستانیش بێتە ناو ئەم مامەڵە سیاسییە و سازان لەسەر ئەوە بكات كە بەم شێوازە نادەستوورییە سیستمی سیاسیی كوردستان بگۆڕێت، ئایا نەوەكانی داهاتوو چی بە پارتی دیموكراتی كوردستان دەڵێن؟ لەبەر ئەوەی هەتا ئێستا تەنیا پارتی دیموكراتی كوردستانە داكۆكی و پێداگری لەسەر ئەوە دەكات، كە ئەم مافە هی حزبەكان نییە و مافی گەلی كوردستانە و تەنیا ئەوان دەبێت ئەم پرسە یەكلایی بكەنەوە.
لایەنێكی دیكە كە هەڵوەستەی جددی هەڵدەگرێت، ئەوەیە كە پرسی هەڵبژاردنی سەرۆكی هەرێمی كوردستان كە پێویستە لە دەستوور دیاری بكرێت و خەڵكی كوردستان رای خۆی لەسەر بدات، بۆچی هەندێك لە حزبەكانی كوردستان لەگەڵ ماوەی سەرۆكایەتی سەرۆك مسعود بارزانی تێكەڵی دەكەن و نهێنی ئەم تێكەڵكردنە چییە؟
لەوانەیە ئەم دوو پرسیارە ئەگەر رووبەڕووی پسپۆرێكی یاسای دەستووری، یان زانستی سیاسەت لەسەر ئاستی جیهان بكەینەوە، هەروەك چۆن ئێمە وەك گوڵان لێمان پرسیون، ئەوان بە سەرسوڕمانەوە وەڵامیان داینەوە، بۆچی دەبێت لەیەك كاتدا دوو پرۆژە بۆ شێوازی هەڵبژاردنی سەرۆك بوونی هەبێت؟ یان كە لیژنەیەك خەریكی نووسینەوەی دەستوور بێت، گۆڕینی سیستمی سیاسی بە یاسای ئاسایی چ مانایەكی هەیە؟ بۆیە هەوڵدان بۆ ئەوەی لە چوارچێوەی زانستی سیاسەت و یاسای دەستووری لە مەرامی حزبەكانی بەناو خاوەن پڕۆژە لە كوردستان تێبگەین، كارێكی بێهوودەیە و ناچارین بگەڕێینەوە سەر ئەو مەرامانەی حزبەكان لە پشت پڕۆژە یاساكانەوە هەیانە:
1. پیادەكردنی شێوازی هەڵبژاردنی راستەوخۆی سەرۆك لە سیستمی دیموكراتیدا كوفرێكی سیاسی نییە، هەروەها موناقەشەكردنیش لەسەر شێوازە جیاوازەكانی سیستمی دیموكراتی كوفرێكی سیاسی نییە، بەڵام كاتێك بەشێك لە حزبەكانی كوردستان راشكاوانە و بێ ئەوەی هیچ رێزێك بۆ خەڵكی كوردستان دابنێن، دەڵێن سیستمی پەرلەمانی دیموكراتییە و سەرۆكایەتی دیكتاتۆرییە، لە كاتێكدا موناقەشەكە لە نێوان پەرلەمانی و سەرۆكایەتی نییە، بەڵكو موناقەشەكە لەسەر شێوازە جیاوازەكانی نێو سیستمی پەرلەمانییە، دیارە ئەمە راستییەكە هیچ پێوەندی بە رۆشنبیری یاسایی و دەستوورییەوە نییە و تەنیا چەند دروشمێكی دیماگۆگی حزبییانەیە بۆ چەواشەكردنی رای خەڵكی كوردستان.
2. سەركردەی ئەو حزبە سیاسییانەی كوردستان كە شارەزای مێژووی حوكمڕانیی دیموكراتیی وڵاتانی جیهان و سەركردە جیهانییەكانن، دەزانن هیچ سەرۆكێك وەك مسعود بارزانی كە پارتێكی گەورەی وەك پارتی دیموكراتی كوردستانی لەپشتە و خاوەنی نفووزێكی گەورەی جەماوەرییە و هەموو كات لە خۆشی و ناخۆشیدا دەیان هەزار پێشمەرگە لە ژێر فەرمانی ئەودان، ئەوا ئەم سەرۆكە نە دەسەڵاتی تەشریعی و نە غەیرە تەشریعی دەسەڵاتی زیاد ناكات، دەسەڵاتیشی كەم دەكات، ئەم قسەیە بۆ سەرۆكێك راستە حزبی گەورە لەپشت نەبێت و نفووزێكی گەورەی جەماوەری نەبێت.
3. دیسان ئەگەر هەر بگەڕێینەوە بۆ مێژووی دەوڵەتانی دیموكراتی و شێوازی هەڵبژاردنی سەرۆكەكانیان، ئایا دەسەڵات لای سەرۆك وەزیران بێت، یان سەرۆك، سەرۆكی حزبی گەورە و جەماوەری كام پۆست هەڵدەبژێرێت؟ ئەمەش مانای ئەوەیە ئەگەر لە سیستمی پەرلەمانی سەرۆك سیمبولیك بێت، ئەوا سەرۆكی حزبی گەورە و جەماوەری ئەو پۆستە هەڵدەبژێرێت كە بە كردەیی خۆی سەرۆكە، نەك پۆستی سەرۆكی وڵات، لەبەر ئەوەی لە عێراقدا بە كردەیی سەرۆك وەزیران سەرۆكی عێراقە، شیعەكان لەدوای رووخانی سەدام حوسێن -ـەوە وازیان لە پۆستی سەرۆك كۆمار هێناوە، لە داهاتووشدا پۆستی سەرۆك وەزیران هەر بۆ شیعە دەبێت.
ئەم گەمە سیاسییەی بەشێك لە حزبەكان بۆ ئەوەیە هەرچۆنێك بێت، سەرۆك لەلایەن خەڵكەوە هەڵنەبژێردرێت، چونكە دەزانن هەڵبژاردنی سەرۆك لەلایەن خەڵكەوە لە سەفقەی سیاسی دەردەچێت و دەبێتە ویژدانی خەڵك، ئەوجا زۆر باش دەزانن ویژدانی خەڵكیان پێ لە خشتە نابرێت، خەڵك خۆی دەزانێت دەنگ بە كێ دەدات بۆ ئەوەی سەرۆكی بێت، هەموو حزبە سیاسییەكانی كوردستانیش ئەو راستییە دەزانن شكۆ و پێگەی سەرۆك بارزانی لەناو ویژدانی خەڵكی كوردستان لە چ ئاستێكدایە، بەڵام هەندێك لەو حزبانە تووشی شڵەژانێكی ئەوتۆ بوون، كە هیچ باكیان نییە ئەگەر موجازەفە بە هەموو ئایندەی كوردستانیشەوە بكەن.




ههڵبژاردنی راستهوخۆی سهرۆك لهلایهن خهڵكهوه
فاكتهرێكی گرنگه بۆ دیموكراتییه تازهكان
دوای ئهو مشتومڕانهی كران دهربارهی ئهوهی ئایا سیستمی سهرۆكایهتی، یاخود سیستمی پهرلهمانی كاریگهری خوازراوی لهسهر درێژهدان به دیموكراسی لێدهكهوێتهوه؟ ئێستا ژمارهیهكی زیاتری دیموكراسيیه نوێیهكان، له نێویاندا وڵاتانی دوای كۆمۆنیزم و وڵاتانی دوای كۆڵۆنیاڵیزم، دهستوورێكی نیمچه سهرۆكایهتیيان تهبهنی كردووه، كه ئهمهش سیستمێكه ههڵبژاردنی ڕاستهوخۆی سهرۆك و بهرپرسیاربوونی حكومهت له بهردهم پهرلهماندا له خۆ دهگرێت.
سهرچاوه:
Presidentialized Semi-Presidentialism in Taiwan: View of Party Politics and
Institutional Norms
لە نوسینی یو چانگ شین




سیستمی شێوە پەرلەمانی لە وڵاتی فینلەندا
فینلەندا یەكێكە لەو وڵاتانەی كە سەرۆكەكەی لەلایەن خەڵكەوە هەڵدەبژێردرێت و سیستمی حوكمڕانییەكەی زیاتر شێوەی پەرلەمانییە تا شێوەی سەرۆكایەتی، هەڵبژاردنی راستەوخۆی سەرۆكیش لە فینلەندا بەسەر چوار قۆناخدا دابەش دەبێت:
1. لە ساڵانی 1917 -1939 كە ماوەی شەڕ بووە، سەرۆك راستەوخۆ هەڵبژێردراوە.
2. 1944- 1982 لە دوای شەڕی دووەمی جیهانی سەرۆك راستەوخۆ هەڵبژێردراوە.
3. 1982 – 2000 سیستمەكە بۆتەوە پەرلەمانیی موجەڕەد و سەرۆك لە ناو پەرلەمان هەڵبژێردراوە.
4. لە ساڵی 2000- تا ئێستا، جارێكی دیكە سیستمەكە بۆتەوە شێوە پەرلەمانی و سەرۆك راستەوخۆ لەلایەن خەڵكەوە هەڵدەبژێردرێت.
لە ساڵی 2000 كە بڕیاردرا جارێكی دیكە سەرۆك لەلایەن خەڵكەوە هەڵبژێردرێت، سەرۆكی فینلەند بە گەلەكەی راگەیاند، سەرۆك سەركردەیەكی سیاسیی چالاكە و كاراكتەری سەرەكیی بڕیار دروستكردنە و پێویستە بە ئاستی ئەو رۆڵەی هەیە، دەسەڵاتیشی هەبێت.



سیستمی حوكمڕانی شێوه سەرۆكایەتی لە تایوان
تایوان وڵاتێكه هەتا ساڵی 1971 ئەندامی نەتەوه یەكگرتووەكان بووه و بەناوی چینی نیشتمانی نوێنەرایەتی تایوان و چینی له نەتەوه یەكگرتووەكان كردووە، بەڵام له دوای ئەوەی كۆماری چین بووه ئەندامی نەتەوه یەكگرتووەكان و ئەندامی هەمیشەیی ئەنجوومەنی ئاسایش، تایوان ئەندامیەتی لێوەرگیرایەوه. كەواته تایوان دەوڵەتی ئەمری واقیعه. ئەم دەوڵەته ئەمری واقیعه، ماوەی زیاتر له چل ساڵه كۆماری چینی میللی وەك بەشێك له چین حيسابی بۆ دەكات، بەڵام سیستمی حوكمڕانيی تایوان له دوای ساڵی 1949 تا ئێستا سیستمێكی جیاواز بووه له كۆمۆنیستی، راسته به تەواوەتی دیموكراتی نەبووه، بەڵام لەسەر بنەمای ئابووری ئازاد وڵاتی بونیاد ناوەتەوه. ئەم وڵاته هەتا ساڵی 1997 سیستمەكەی سەرۆكایەتی بووه و سەرۆكی وڵات راستەوخۆ سەرۆكی حكومەت بووه، بەڵام له دوای ساڵی 1997 و هەمواركردنی دەستوور سیستمەكه بووه نیمچه سەرۆكایەتی – شێوه سەرۆكایەتی- ، ئەمەش واته سەرۆكی وڵات به هاوشێوەی سەرۆك وەزیران دەسەڵاتی هەبووه، ململانێی سیاسی له تایوان له نێوان دوو پارتی سەرەكیدایه كه بریتین له پارتی كۆمینتاگ (KMT) و پارتی گەشەپێدانی دیموكراتی (DPP).


سیستمی شێوه پەرلەمانی لە سلۆڤینیا.. ئەزموونێكی تازەی پۆست كۆمۆنیست
سلۆڤینیا دەوڵەتێكی تازەی دیموكراتی پۆست كۆمۆنیسته، له سەرەتای دەستپێكی پرۆسەی دیموكراتی و له كاتی وتووێژكردن لەسەر نووسینەوەی پڕۆژەی دەستوور، دەستەبژێری ئەو وڵاته پێیان باش بوو كه دەستووری وڵاته شێوه پەرلەمانی موجەڕەد بێت و سەرۆك له پەرلەمانەوه هەڵبژێردرێت، بەڵام حزبه سیاسيیهكان له نێوان سەرۆكایەتی و پەرلەمانی مشتومڕیان بوو، بۆیه وەك چارەسەری مامناوەندی دەستوورەكه بەو شێوەیه داڕێژرا كه سیستمەكه پەرلەمانی بێت و سەرۆك راستەوخۆ له لایەن خەڵكەوه هەڵبژێردرێت. ئەم سیستمەی سلۆڤینیا، لەگەڵ ئەوەی سەرۆك له لایەن خەڵكیشەوه هەڵدەبژێرێت، بەڵام دەسەتەكانی سەرۆك هاوشێوەی دەسەڵاتی ئەو سەرۆكانەیه كه له پەرلەمانەوه هەڵدەبژێردرێن، بۆیه سەرۆكی هەڵبژێردراوی سلۆڤینیا نوێنەرایەتی كۆماری سلۆڤینیا دەكات. سەبارەت بەم لایەنه پسپۆڕانی یاسایی و دەستووری جەخت لەسەر ئەوه دەكەنەوه، دیاریكردنی دەسەڵاتەكانی سەرۆك پەیوەسته به سیستمێكی حزبيی سەقامگیر و پەرلەمانێك كە كارا بێت بۆ بەرژەوەندی خەڵك، نەك پەرلەمانێك ببێته هۆڵێك بۆ وتووێژی حزبایەتيی تەسك. لەم حاڵەتەدا كه سیستمی حزبی سەقامگیر و پەرلەمانيی كارا، بوونی نەبوو، ئەوا زۆر گرنگه سەرۆك دەسەڵاتی هەبێت بۆ ئەوەی وڵات له قەیرانی پەرلەمانی رزگار بكات.


سیستمی حوكمڕانیی حزبەكان لە ئیتاڵیا
لە كۆماری یەكەمدا، ئیتاڵیا بریتی بوو لە دیموكراسیی پارتە سیاسییەكان، واتە پارتە سیاسییەكان تاكە كاراكتەری پرۆسەی نوێنەرایەتیكردن و بڕیاردان بوون، بەو مانایە كە لە بری ئەوەی پارتە سیاسییەكان حوكمڕانی سیستمە دیموكراتییەكە بكەن، زاڵ ببوون بە سەر ئەو دیموكراسییەتەی لە ئارادابوو. دەرئەنجامی ئەمەش بریتی بوو لە دیموكراسییەتێك كە توانایەكی سنوورداری بڕیاردانی هەبوو، بە هۆی بڵاوبوونەوەی دەسەڵاتی ڤیتۆ و ناڕۆشنیی بەرپرسیارێتییەكان. لە كۆماری دووەمی ئیتاڵیا، هێنانەئارای گۆڕانكاریی سیاسی لە ڕێی ئەنجامدانی ڕاپرسی جەماوەرییەوە، بووە نەریتێكی چەسپیو و پیادەكراو. ئەوەی شایەنی ئاماژەپێكردنە لێرەدا ئەوەیە كە لە ساڵی 2008دا، هەڕەشەی ئەنجامدانی ڕاپرسیی جەماوەری، پارتە سیاسییە سەرەكییەكانی ناچار كرد بە سەر لۆجیكی پێكهەڵپژان و ئاژاوەدا زاڵ بن، یاخود هاوپەیمانێتییە سلبییەكان تێپەڕێنن. مەبەستیش لە هاوپەیمانی سلبی نێوان حزبەكان، ئەوەیە حزبەكان لە بری ئەوەی هاوپەیمان بن بۆ برەودان بە دیموكراتی و پیادەكردنی بەرنامەیەكی سیاسیی جێگر، سەرقاڵبوون بە بەرهەڵستیی حزبیی یەكترییەوە.
سەرچاوە: The Transformation of Italian Democracy
نووسینی: سیرجیۆ فابرینی



توێژەران لە ئیتاڵیا دەستەواژەی سیستمی سیاسی داخراویان «Blocked Political System» داهێنا، كە ئەمەش بەردی بناغەی ئەو قەیرانە سیاسییە بوو كە لە ساڵی 1992-1994 بەرۆكی ئەو وڵاتەی گرتبوو. ئەو سیستمە بێوێنە و دەگمەنەی كە لە ساڵی 1948ـەوە لە ئارادابوو، نە سیستمێكی سەرۆكایەتی بوو، نە سیستمێكی پەرلەمانتاری، بەڵكو سیستمێكی سیاسی بوو كە لە سەر بنەمای خواست و ویستی پارتە سیاسییەكان بنیاد نرابوو، ئەویش بریتی بوو لە «Partitocracy»، كە لە مێژووی كورتی دوای شەڕدا ئیتاڵیا دووچاری چەندین قەیرانی سیاسی بۆوە، هۆكاری بوونی زۆرێك لە دۆخی هەمیشەیی قەیرانەكان، سیستمە سیاسییە داخراوەكە بوو كە پرۆسە سیاسییەكەی شێواندبوو.
سەرچاوە:
Italy: Political Stability، Real or Perceived
نووسینی: برۆنۆ ماسیتێلی