راپۆرتی گوڵان - بەغدا

دوای ئەوەی بۆ ماوەی چەند دەیەیەك دەسەڵات لەدەستی سوننەكانی عێراقدا بوو، لە ساڵی 2003وە شیعەكان حوكمڕانیی ئەم وڵاتە دەكەن، هەردوولاش سەلماندیان كە لەم بوارەدا شكستیان هێناوە، یەكەمیان لەبەر ئەوە سەرنەكەوت، چونكە هەڵەیەكی زۆری سیاسی و هەڕەمەكی گرتەبەر لە بەڕێوەبردنی وڵاتدا، ئەمە وێڕای تاكڕەویكردن لە بەڕێوەبردنی حوكمڕانیی بۆ بەرژەوەندیی یەك مەزهەب، كە توانی حوكمڕانیی وڵات بۆ چەندین دەیە كۆنتڕۆڵ بكات، ئەویش بە سەپاندنی بەلاوەنان و پەراوێزخستن و تەعریب كردن و پشتگوێخستنی مەزهەب و نەتەوە و ئایینەكانی دیكە، دووەمیان دەوڵەتی زۆرینەی شیعەیە كە لە دوای رووخانی سەدام لە ساڵی 2003 هەمان سیاسەتی پشتگوێخستنی مەزهەب و نەتەوە و ئایینەكانی دیكەی گرتۆتەبەر. ئایا ئومێدی ئەوە هەیە كە عێراق دۆخێكی ئارامی پێكەوەژیانی هەبێت، یان شیعەكان هەر بەم رەفتار و شێوازەی خۆیان لە بەڕێوەبردنی حوكمڕانیی عێراق بەردەوام دەبن؟
ئەو مەینەتی و كارەساتەی بەڕۆكی عێراقیان گرتووە
عێراق وڵاتێكە ئەوەی كە هەیەتی كەم دەوڵەتی دیكەی جیهان لە رۆژهەڵات و رۆژئاوا هەیەتی، عێراق خاوەنی سامانی نەوتە، دووەم وڵاتە لەسەر ئاستی جیهان لە هەناردەكردنی نەوت، ئەمە وێڕای سامانی سروشتی و كانزاكان، بەڵام ئەوەی ئێستا لەو مەینەتییەی پێوەی دەناڵێنێت، هەرگیز كۆتایی نایەت مادام ئەو حوكمڕانییە تاكڕەوەییە بەردەوام بێت كە لەوەتەی 2003وە وڵات بەڕێوە دەبات. نامانەوێت بگەڕێینەوە دواوە و باس لە كارەسات و ماڵوێرانی و ستەم و گەندەڵی بكەین، بەڵكو دەمانەوێت سەردەمێكی تازە دەست پێبكەین، ئەوەی هاووڵاتیان دەیانەویست بە یەكجاری تێكچوو و نەهاتەدی، لەلایەك شكستی سیاسی و رەفتاری تاكڕەویانە و هیواپێدانی وەهمی و خەیاڵی، لەلایەكی دیكەشەوە تێكچوونی شیرازەی دۆخی ئەمنی و سەقامگیری و بەهەدەردانی ئابووریی وڵات.
«حكومەتی عێراق بە پشتیوانیی ئەمریكا و ئێران پێكهات، دوای ئەوەی لە حوكمڕانیی سوننەكان بۆ چەند دەیە نائومێد بوون، بەڵام تای تەرازووەكە بەلایەكی دیكەدا كەوتەوە، شیعەكان بە درێژایی 12 ساڵی حوكمڕانییان تا ئێستاشی لەگەڵدا بێت، فەرمان لە شاری قومی ئێرانی وەردەگرن». ئەمە قسەی عادل زوبەیدی توێژەری سیاسی بوو لە بەغدا كە بە گۆڤاری گوڵانی راگەیاند.
زوبەیدی هەروەها ئاماژە بۆ ئەوە دەكات كە سیاسەتی باڵای عێراق بێ لایەن و سەربەخۆ نییە، ئەوەوی حوكم دەكات فەرمان لە ئێران و مەرجەعە ئایینییەكان وەردەگرێت، بۆیە عێراق بۆتە سوپایەكی شیعە، بەتایبەتیش دوای ئەو گۆڕانكارییەی لە سوپاو رەوشی نالەباری ئەمنی رووی دا، دوای ئەوەی داعشی تیرۆریست هاتنە عێراق، كە دواتر حەشدی شەعبی پێكهێندرا كە هەموویان لە مەزهەبی شیعەن، ئەمە سەرباری پێكهێنانی دەیان فەوجی دیكە لەژێر ناو و ناونیشانی جیاوازدا، وەك سوپای نیشتمانی، یان پاسەوانی نیشتمانی و . تاد، دامەزراون.
سیاسەتی شیعەو سوننە لە عێراق هۆكاری دەربەردەریی ملیۆنەها هاووڵاتی بوون
هەرچەندە شێوازی حوكمڕانیی سوننەو شیعە لە عێراق جیاوازیی زۆریان هەیە، بەڵام هەردووكیان تەنیا لەیەك بابەتدا یەكدەگرنەوە ئەویش دەربەدەركردن و بێبەش كردنی ملیۆنان كەسی ئەم وڵاتەیە لە مافەكانیان، ئەوەی لەسەردەمی سوننە دەگوزەرا تەنیا دژایەتیكردنی شیعەو كورد بوو، ئەوان پرۆسەی ئاوارەكردن و دەربەدەركردنی زۆرەملێیان پەیڕەو دەكرد، بە هەزاران گوندی كوردیان خاپووركرد و بە هەزارانی هاووڵاتی كوردیشیان قەتلوعام كرد، لەسەردەمی حوكمڕانیی شیعەش لە عێراق ملیۆنەها هاووڵاتی ناچاربوون وڵات بەجێ بێڵن یاخود ئاوارەو دەربەدەر بن، ئەویش بە هۆی سیاسەتی سەربازی و ئەمنیی حكومەت، كە رێگەی بەوەدا داعش بێتە ناو خاكی عێراقەوە بە تایبەتیش شارەكانی ناوچەی رۆژئاوا، ئەمە سەرباری پرۆسەكانی تێكدان و راوەدونان بە درێژایی 12 ساڵ كە بە ملیۆنەها هاووڵاتی سڤیل و بێ تاوان بوونە قوربانی.
كۆتایی عێراق تەنیا بە قسە نییە بەڵكو واقیع حاڵە
رافع حەسەنی كە توێژەرێكی سیاسییە بە گوڵانی وت: «هەموو ئامار و داتا و راپۆرتە نێودەوڵەتی و ناوخۆییەكان و شرۆڤەكردنە سیاسییەكانی دەرەوە و ناوخۆ، سەلماندوویانە كە عێراق لە رووی ئەمنی و سیاسی و سەربازی و ئابووری و تەندروستی و ژینگەو كۆمەڵایەتی و رۆشنبیری و تەكنەڵۆجیا بە رێژەی 70% پاشەكشەی كردووە، بۆیە لە ئێستادا عێراق لە دۆخێكی رووخاوو هەرەسهێناوی ئابووری و سەربازی و ئەمنی و پاشكەوتووی رۆشنبیری و كۆمەڵایەتییدا دەژی، لە سایەی بودجەیەكدا كە دەوڵەت بۆ چەند ساڵێكە پەیڕەوی دەكات، لە ئەنجامی سیاسەتێكی چەوت كە بەرپرسان لە عێراق گرتوویانەتەبەر». حەسەنی زیاتر دەڵێت: «حكومەتی عێراق ناوچەی رۆژئاوای لەدەست چوو، هاوكات ناوچەی رۆژهەڵات و بەتایبەتیش ناوچەكانی باشووری عێراق، لە ئێستاشدا زیاتر بیر لە پاراستنی تەنیا بەغداو دەوروبەری دەكاتەوە لە رێی ئەو میلیشیایانەی كە بڵاوی كردوونەتەوە». هەروەها ئاماژە بەوە دەكات كە «زۆربەی سیاسەتوانان دوای ئەوەی لە بنیادنانەوەی ماڵی عێراقدا شكستیان هێنا، لە هەڵوێستەكانیان و ئەدای سیاسی و لێدوانە بریقەدارەكانیان پاشگەزبوونەتەوە.»
سیاسەت شەڕی بەرژەوەندییەكانە
سیاسەت هونەری هەموو ئەگەرەكانە و چارەسەركردنی هەر كێشەیەكیش پێویستە دیاری بكرێت، بەڵام عێراق بە هەزاران كێشە و هەڵە و سیاسەتی ستەمكاریی تێدایە كە ژیانی ملیۆنەها كەسی كردۆتە قوربانی، كاتێ لە دەیەكانی رابردوودا گوێمان لەوە دەبوو كە جەزائیر وڵاتی ملیۆن شەهیدە، بەڵام لەئێستادا عێراق بۆتە وڵاتی ملیۆن شەهید ئەگەر بە راستی شەهیدیش بن، مستەفا ئیسماعیل چاودێری سیاسی رای خۆی بۆ گوڵان خستەڕوو بەوەی كە ئەو سازش لەسەر سیاسەتی كوردی ناكات و رقیشی لێ نابێتەوە، بۆیە گوتی: دان بەوەدا دەنێم كە كورد توانیویانە وێنای سیاسەتێكی واقعبینانە بكێشن كە زۆر لەوەی عێراق جیاوازە، ئەوان توانیویانە بەلای كەم ئاسایش و سەقامگیری بۆ هاووڵاتیان دابین بكەن، سیاسەتێكی سەقامگیریی ئابووری بگرنەبەر، بە چاوپۆشی لەو بارودۆخەی ئێستا لەئارادایە لە ئەنجامی شەڕ دژی تیرۆریستانی داعش، وێڕای ئەوەی توانیویانە قەوارەیەك دروست بكەن كە دەتوانم بڵێم دیموكراسییە، هاوكات توانیویانە پشتیوانی لە هەموو كەمە نەتەوەییەكان بكەن و داكۆكیش لە سوننەو شیعەی ئاوارەی كوردستان بكەن، بەڵام بەداخەوە ئەوانەی لە عێراق حوكمڕانیی دەكەن تەنیا بۆ خۆیان و حزب و مەزهەب و خزم و نزیكەكانیان كاردەكەن ناتوانن سیاسەتی داهاتووی وڵات بۆ نەوەكانی داهاتوو بنیادبنێن، هیچ چارەسەرێك بۆ عێراق نییە تەنیا گۆڕینی رووی سیاسی نەبێت، هەروەها پاراستنی هموو عێراقییەكان و جیاوازیی نەكردن لە نێوان ئایین و ئایینزاو نەتەوەكان و كەمە نەتەوەییەكاندا، لە چوارچێوەی سەقامگیریی ئەمنی و ئابووری و كۆمەڵایەتی و پەروەردەیی و كۆمەڵایەتی و مافی هاووڵاتیدا.
عەبادی لە وەڵامی خۆپیشاندانەكاندا بەڵێنی پلانێكی چاكسازیی سەرتاسەری دەدات
حەیدەر عەبادی سەرۆك وەزیرانی عێراق پەیمانی داوە كە پلانێكی سەرتاسەریی چاكسازیی رابگەیەنێت، پابەندبوونی خۆیشی بە رێنماییەكانی مەرجەعە ئاینیەكان دووپاتكردەوە، كە داوایان لێكرد زیاتر ئازاو چاونەترس بێت لە هەنگاوەكانی چاكسازیدا، بەڵام رایگەیاند كە بۆ جێبەجێكردنی بەرنامەی چاكسازی پێویستی بە هاوكاریی هێزە سیاسییەكان هەیە.
پرسیارەكە ئەوەیە: ئایا دەوڵەتی دەعوە دەوڵەتی ئەنجومەنی باڵا و دەوڵەتی ئیئتلافی هێزەكان و تۆڕەكانی بەرژەوەندییە حزبییەكان و سازانی گەندەڵكاران و پەرلەمان و حكومەت رێگە بە عەبادی دەدەن هیچ پلانێكی چاكسازی جێبەجێ بكات؟
رۆژی هەینی رابردووش مەرجەعییەتی ئایینی و بەر لە چەند سەعاتێك لە دەستپێكردنی خۆپیشاندانەكان كە چەندین شاری عێراقی گرتەوە، داوای لە عەبادی كردبوو كە لە هەنگاوەكانی چاكسازیدا ئازاو نەترس بێت و بە دەستی ئاسنین لە هەر یەكێك بدات كە گاڵتە بە سامانی میللەت دەكەن، داواشی لێكرد دوودڵ نەبێت لە لابردنی بەرپرسانی گەندەڵ هەتا ئەگەر لەلایەن هێزی سیاسیشەوە پشتیوانی لێبكرێت، هاوكات سڵ لە رەتكردنەوە و پەڵپ گرتنیان نەكاتەوە.
شێخ ئەحمەد سافی نوێنەری مەرجەعییە لە كەربەلا لە میانی وتاری رۆژی هەینیدا لە نێو مەرقەدی ئیمام حوسێن (ر.خ) رایگەیاند كە پێویستە سەرۆك وەزیران زیاتر ئازاو چاونەترس بێت لە هەنگاوەكانی چاكسازیدا، پێویستە هەنگاوی توند بگرێتەبەر لە رووبەڕووبوونەوەی گەندەڵیدا، داواشی لێكرد كە هەموو دەستكەوت و دەرماڵە ناپەسندەكان كە دراونەتە بەرپرسانی ئێستای دەوڵەت و ئەوانی پێشتریش هەڵوەشێنێتەوە. مەرجەعییەت داوای لە عەبادی كرد كە لە لابردنی بەرپرسە گەندەڵەكان دوودڵ و نیگەران نەبێت، هەتا ئەگەر پشتیوانیشی لێبكرێت، داواشی كرد كە ئەو كەسانە ئاشكرا بكات كە تەگەرە و ئاستەنگ دەخەنە بەردەم هەنگاوەكانی چاكسازیی پێویست، بۆیە دەبێ سەرۆك وەزیران هێزە سیاسییەكان بخاتە بەردەم بەرپرسیارێتی و ئاماژەش بەو كەسە بكات كە تەگەرەی بۆ دروست دەكات و پێویستیشە هەموو پشكایەتیی حزبی و تایفەگەری وەلاوەبنێت.