مێزگردی هاوبەشی گۆڤاری گوڵان و ئینیستوتی توێژینەوەی نیشتمانی


پێدەچێت حزبە سیاسییەكانی كوردستان بڕیاریان دابێت لە سەر پرسی سیستمی سیاسی لە كوردستان نەگەنە رێككەوتن، ئەم حاڵەتە بارودۆخێكی مەترسیداری ئەوتۆی دروستكردووە كە دەرگای بە ڕووی هەموو ئەگەرەكاندا كردۆتەوە، حاڵی حازر رای گشتیی كوردستانی بە سەر دوو بەرەدا دابەش كردووە، كە ئەم دابەشبوونە مەترسی گەورەتری لێدەخوێندرێتەوە. بۆ قسەكردن لەسەر ئەم پرسە گۆڤاری گوڵان بە هاوبەشی لەگەڵ ئینیستوتی توێژینەوەی نیشتمانی، كۆمەڵێك یاساناس و مامۆستای زانكۆی لە دەوری مێزێك بۆ موناقەشەكردن كۆكردەوە، كە لەم بەڕێزانە پێكهاتوون.


یەكلایی كردنەوەی سیستەم
بە دەستوور دەكرێت، نەك یاسای ئاسایی
د.شیرزاد نەجاڕ لە دەستپێكی مێزگردەكە جەختی لەسەر ئەوە كردەوە، ئێستا هەرێمی كوردستان لە سەر لێواری تەنگژەیەكی سیاسی و دەستووریدایە، بنەمای ئەم تەنگژەیەش لە سەر پرسی سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان رەنگی داوەتەوە، ئەم كێشەیە بۆتە قەیرانێكی قورس و چەندین رەهەندی جۆراوجۆری لەخۆی گرتووە، بە تەنیا رەهەندێكی سیاسی نییە، رەهەندی كۆمەڵایەتی و ئابووری و سایكۆلۆژی لە خۆی گرتووە و لە سەرووی هەموو ئەمانەشەوە پرسەكە تایبەت كراوە بە كەسێكەوە، واتە (شەخسەنە) كراوە.
لەم چوارچێوەیەدا ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ بنەماكانی فقهی دەستووری، دیارە پرسی سەرۆكایەتی وڵات، یان پرسی سەرۆكایەتی ویلایەت، یان هەرێم پرسێكی زۆر هەستیار و گرنگە، بۆیە گرنگە بزانرێت هەڵبژاردنی سەرۆك چۆن دەبێت، كێ مافی ئەوەی هەیە خۆی كاندید بكات، بە چ پرۆسێسێك ئەم پرسە یەكلایی دەكرێتەوە. پرسیار ئەوەیە: ئایا ئەم پرسە گرنگە بە یاسایەكی ئاسایی یەكلایی دەكرێتەوە، یان پێویستە لە دەستووردا ئەم پرسە رێكبخرێت و یەكلایی بكرێتەوە؟ ئەزموونی وڵاتانی جیهان بەو جۆرە وەڵامی ئەم پرسیارە دەداتەوە، لەبەر ئەوەی پرسەكە زۆر هەستیارە، هەمووكات ئەم پرسە لە دەستووردا یەكلایی كراوەتەوە، نەك بە یاسایەكی ئاسایی، هەر بۆیە یەكێك لەو ئیشكالیەتانەی بۆ فقهی دەستووری لەسەر پرسی سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان درووست بووە، ئەوەیە ئەم پرسە لە پەرلەمانی كوردستان بە یاسایەكی ئاسایی رێكخراوە، نەك بە یاسای دامەزراندن ( القانون التاسیسی)، واتە بە دەستوور رێكنەخراوە.
لێرەدا گرنگە ئاماژە بە نموونەی چەندین دەوڵەت بكەین، كە چۆن ئەم پرسەیان بە دەستوور چارەسەر كردووە، لەوانە:
1. دەستووری ئەمریكا لە ساڵی 1787 پرسی سەرۆكی بە 4 ساڵ یەكلایی كردۆتەوە و دەتوانێت خولێكی دیكەش خۆی بپاڵێوێتەوە، بەڵام گرنگە ئەو راستییەشمان لەبەر چاو بێت، كە هەتا هەمواركردنی 22ی دەستووری ئەمریكا، خۆهەڵبژاردنەوەی سەرۆكی ئەمریكا رەها بووە و مەرجی لەسەر نەبووە، هەر بۆ نموونە رۆزفەڵت لە ساڵی 1932 تا 1945 چوار جار خۆی هەڵبژاردەوە.
2. دەستووری فەرەنسی لە ماددەی 8، لە ساڵی 1958 ماوەی ویلایەتی سەرۆكی بە پێنج ساڵ دیاریكردووە، جەختی لەسەر ئەوە كردۆتەوە، ئەم پرسە بە یاسای تەئسیسی كە سیفەتی دەستووری هەیە، جێبەجێ دەكرێت، نەك بە یاسایەكی ئاسایی.
3. یاسای بنەڕەتی ئەڵمانیا لە ساڵی 1949 ویلایەتی سەرۆكی بە پێنج ساڵ دیاری كردووە، یەكجاریش دەتوانێت خۆی هەڵبژێرێتەوە.
4. دەستووری كۆماری چینی میللی لە ماددەی 79 ی ساڵی 1982، ماوەی سەرۆكی بۆ ماوەی پێنج ساڵ و دوو ویلایەت یەكلایی كردۆتەوە.
5. دەستووری كۆماری رووسیای فیدڕاڵی لە ساڵی 1993 لە ماددەی 80 و 81 ویلایەتی سەرۆكی بە چوار ساڵ بۆ دوو ویلایەت یەكلایی كردۆتەوە.
6. دەستووری عێراقی ساڵی 2005 لە ماددەی 68 و 72 لە سەر پرسی سەرۆكایەتی كۆماری بۆ چوار ساڵ و تا دوو خول یەكلایی كردۆتەوە.
7. لەسەر سەرۆكی ویلایەتەكان، لە دەستووری 1946ی ویلایەتی باڤاریا لە میونیخ لە ماددەی 43 سەرۆكی ویلایەتەكە دەداتە سەرۆكی حكومەت و دەسەڵاتی باڵایە و سەرۆكی ویلایەتیان نییە.
بۆیە لێرە پێویستە ئەو پرسیارە لەخۆمان بكەین، ئایا لەم تەنگژەیەدا پێویستە چۆن هەنگاو هەڵبگرین؟ وەڵامی ئەو پرسیارە لەو خاڵەوە دەست پێدەكات و پێمان دەڵێت، ئێستا پێویستمان بەوەیە یاساكان پۆڵین بكەین، لەبەر ئەوەی هەڵەیەكی زۆر گەورە لە یاسادانان كراوە، ئەو هەڵەیەش ئەوەیە كە پرسی سەرۆكی هەرێمی كوردستان بە یاسایەكی ئاسایی چارەسەركراوە، لە كاتێكدا دەبوو بە یاسایەكی تەئسیسی رێكبخرایە.
ئەگەر سەرنج بدەین هەتا هەمواری 22ی دەستووری ئەمریكا هیچ مەرجێك بۆ هەڵبژاردنەوەی سەرۆك نەبووە، ئەمەش لەبەر ئەوە بووە لە كاتی قەیران و تەنگژە بتوانن سەرۆك هەڵبژێرنەوە، ئێمەش ئێستا لە هەرێمی كوردستان بە بارودۆخێكی هەستیار و قەیراناویدا تێدەپەڕین، هەتا ئێستا چەندین كێشە هەن چارەسەر نەكراون. كێشەی ماددەی 140ی دەستووری عێراق و گەڕانەوەی ئەو ناوچانە لە رووی یاسایی و دەستوورییەوە یەكلانەبوونەتەوە، بۆیە گرنگە ئەم بارودۆخە لەبەر چاو بگیرێت، دەكرێت هەر كاتێك بارودۆخەكە سەقامگیر بوو، ئەو پرسەش دیاری بكرێت. ئەم واقیعە پێمان دەڵێت، پرسی رێكخستنی سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان دەبوو بە یاسایەكی تەئسیسی كە هێزی دەستووری هەیە رێكبخرایە، نەك بە یاسایەكی ئاسایی، پاشان ئەم یاسایە بە زۆرینەی 3/4، یان 2/3، پەسەند بكرایە، لە كاتێكدا ئەمە نەكراوە، هەست دەكرێت ئەمە ئاكامی كەموكورتییەكی تەشریعییە، ئەم كەموكورتییە كاریگەری كردۆتە سەر چۆنیەتی رێكخستنی سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان و رێكخستنی ئیشەكان و دەرچوونی یاساكان، ئەمانەش هەموویان كاریگەری هەبووە لە سەر سیستمی یاسایی لە هەرێمی كوردستاندا. دوایین هەڵەی تەشریعی كە كراوە، بریتیە لە دوایین هەمواركردنەوەی یاسای سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان لە 30ی حوزەیران 2013، كە تێیدا ئاماژە بەوە كراوە (بۆ ماوەی دوو ساڵ درێژ دەكرێتەوە و بۆ دوایین جاریشە)، بەڵام ئێمە لە زانستی سیاسەت ئەوە فێركراوین وەك پڕۆفیسۆر شنایدەر ئاماژەی پێكردووە و دەڵێت: (نابێت سیاسەتمەداران خۆیان بخەنە بەردەم رێگەیەكی داخراو)، هەر بۆیە كاتێك گەیشتنە ئەو رێگە داخراوە، دەبێت چاوەڕێی ئەوەش بین، شتی زۆر نەخوازراویش روو بدات، لەوانەیە كارەساتیش رووبدات. بۆیە لەم خاڵەوە پرسیار ئەوەیە: ئایا رێكخستنی سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان بە یاسایەكی ئاسایی دەبێت، یان پێویستە بە یاسایەكی تەئسیسی كە هێزی دەستووری هەیە، رێكبخرێت؟ لەوانەیە پرسیاری دیكە ئەوە بێت: بۆچی دەبێت بە یاسای تەئسیسی ئەم پرسە رێكبخرێت؟ لەبەر ئەوەیە كە پرسی سەرۆكی هەرێمی كوردستان پێوەندی بە چۆنیەتی پیادەكردنی دەسەڵات هەیە و پیادەكردنی دەسەڵاتیش گەوهەری دەستوورە. دەستوور بۆ ئەوە دادەنرێت، دەسەڵات لە وڵاتێك، یان هەرێمێك رێكبخرێت. ئەمە پێمان دەڵێت: ئێمە لە هەرێمی كوردستان بە شێوازێكی هەڵە پرسی سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستانمان چارەسەر كردووە.
ئەم پرسە لەم مێزگردە بە راشكاوی دەخەینەڕوو، هەروەها دەمانەوێت بزانین ئایا دەروازەی درووست بۆ دەرچوون لەم تەنگژەیە چییە؟
ئەگەر رێكنەكەوتن
دەكرێت دەستووری 2009 بخرێتە راپرسییەوە
د.تاڤگە بوستانی سەبارەت بەو قەیرانەی ئێستا رووبەڕووی هەرێم بۆتەوە، ئاماژەی بەوە كرد، بابەتی سەرۆكایەتی هەرێم زۆر گرنگە و گەلێك كێشەی یاسایی و سیاسی لەسەر دروست بووە. بۆیە پرسیاری گرنگ لێرەدا ئەوەیە: ئایا چی بكەین بۆ ئەوەی ئەم كێشانە چارەسەر بكەین؟ دیارە لە ساڵی 2005 كە ئەو كات فراكسیۆنی پارتی و یەكێتی بەشی زۆری كورسییەكانی پەرلەمانیان هەبوو، لە چوارچێوەی یاسای سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان، سەرۆكی هەرێم لە پەرلەمان هەڵبژێردرا، ئەو كات رەخنەی ئەوە هەبوو كە دەبێت سەرۆك راستەوخۆ هەڵبژێردرێت، بۆیە لە ساڵی 2009 هەڵبژاردن كرا و سەرۆك راستەوخۆ لەلایەن خەڵكەوە هەڵبژێردرا. سەرۆك مسعود بارزانی 70% ـی دەنگەكانی هێنا، وەك لە هەمواری یاسای سەرۆكایەتی ساڵی 2009 هاتووە، سەرۆك مافی خۆیەتی بۆ دوو خول سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان بكات، بەڵام لە ساڵی 2013 بۆ ماوەی دوو ساڵ ماوەی سەرۆكایەتی هەرێم درێژكرایەوە، دیارە بەر لە دوومانگ پێش ئەوەی ماوەی سەرۆكایەتی هەرێم كۆتایی بێت، سەرۆكی هەرێمی كوردستان، كۆمسیۆنی باڵای هەڵبژاردنەكانی راسپارد بۆ ئەوەی هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی ئەنجامبدرێت، بەڵام كۆمسیۆن لە وەڵامدا ئاماژەی بەوە دا كە ناتوانێت لەو ماوەیەدا هەڵبژاردن بكات. بۆیە ئەم حاڵەتە رووبەڕووی ئەوەی كردینەوە كە لایەنە سیاسییەكان ئەم پرسە بە سازان چارەسەر بكەن، بەڵام وادیارە پرسەكە ئاڵۆز بووە و لە بری سازان، كۆمەڵگە بەسەر دوو بەرەدا دابەش بووە، بەرەیەك داوا دەكات سەرۆك لە پەرلەمان هەڵبژێردرێت، بەرەیەك داوا دەكات سەرۆك راستەوخۆ لە لایەن گەلەوە هەڵبژێردرێت، سەبارەت بە رای یەكەمیان كە داوای گۆڕینی سیستمەكە دەكات، لە سیستمی پەرلەمانییەوە كە سەرۆك راستەوخۆ لەلایەن گەلەوە هەڵدەبژێرێت، بۆ هەمان سیستەم و سەرۆك لەلایەن پەرلەمانەوە هەڵبژێردرێت، ئەمە خۆی لە خۆیدا دەكەوێتە چوارچێوەی گۆڕینی سیستمی سیاسییەوە، بۆیە وەك د.شێرزاد نەجاڕ ئاماژەی پێكرد گۆڕینی سیستمەكە پێویستە بە راپرسیی گەلی كوردستان بگۆڕدرێت و حزبە سیاسییەكان ناتوانن ئەم كارە بكەن، لە وڵاتانی دیكەش ئەم پرسانە بە راپرسی یەكلایی كراونەتەوە، یاخود رێگە چارەی دیكە ئەوەیە پرۆژەی دەستووری 2009 كە ئامادەیە و چەند ماددەیەكی نەبێ هیچ ئیشكالیەتێكی لەسەر نییە، دەبێت ئەم دەستوورە بخرێتە راپرسی، لەم دەستوورەشدا پرسی سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان یەكلایی كراوەتەوە. یاخود دەبێت ئەو لیژنەیەی ئێستا بۆ نووسینەوەی دەستوور لەلایەن پەرلەمانەوە دەستنیشانكراوە، پەلە بكەن و ئەم پرسە لە دەستووردا یەكلایی بكەنەوە، لەبەر ئەوەی پرسی یەكلاییكردنەوەی سەرۆكی هەرێمی كوردستان بۆ تەنها كەسێك نییە و ئەم دەستوورە بۆ نەوەكانی داهاتووشە، بەپێی ئەو واقیعەی ئێستا هەموو لایەكمان دەیبینین، ئەم پرسە بە سازانی نێوان حزبەكان چارەسەر ناكرێت، لەبەر ئەوەی حزبەكانی كوردستان بڕیاریان داوە كە رێكنەكەون، لەگەڵ ئەوەی كێشەكانی عێراق و كوردستان هەتا ئێستا بە سازان چارەسەركراون، بەڵام لە ئێستادا پێناچێت ئەم كێشەیە بە سازان چارەسەر بكرێت. بۆیە تەنیا دەروازە بۆ دەرچوون لەم كێشەیە، ئەوەیە بە زووترین كات راپرسی لە سەر ئەم پرسە بكرێت و دەبێت گەلی كوردستان ئەوە یەكلایی بكاتەوە كە سیستمی حوكمڕانی لەم وڵاتە چۆن دەبێت.
كەموكورتیی تەشریعی
هۆكاری سەرەكیی ئەم قەیرانەی ئێستایە
د.نەژدەت ئاكرەیی راشكاوانە لەسەر خاڵێكی گرنگ هەڵوەستەی كرد كە ئەویش لاوازی، یان كەموكورتی تەشریعە و جەختی لەوە كردەوە كە هۆكاری ئەم كێشەیە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو كەموكورتییەی لە تەشریعدا هەمان بووە، وتیشی: «من دەخوازم بگەڕێمەوە بۆ بیبلۆگرافیای زەمەنی و چۆنیەتی بەیەكداچوونی چەمكی شەرعییەتی شۆڕشگێری لەگەڵ مەشرووعییەتی یاسایی. دیارە لە پاش راپەڕینی بەهاری 1991، بەرەی كوردستانی یاسای ژمارە 2ی دەردەكرد بۆ هەڵبژاردنی رابەری بزووتنەوەی رزگاریخوازی كوردستان، ئەم یاسایە زیاتر لە سەر بنەمای شەرعییەتی شۆڕشگێری بوو، نەك دامەزراوەیی، ئاشكراشە ئەمەش رەنگدانەوەی لایەنی سیاسی و كۆمەڵایەتی ئەو قۆناخە بووە، لە 19ی ئایاری 1992 بەپێی ئەم یاسایە هەڵبژاردن كرا، بەڵام هیچ كام لە كاندیدەكان نەگەیشتنە ئەو دەنگەی كە پێویست بوو، دوای ئەویش دەسەڵات لە نێوان پارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتی نیشتمانی كوردستان بە فیفتی فیفتی دابەشكرا، ئەم دابەشكردنی دەسەڵاتە زۆری نەخایاند، لەبەر ئەوەی لە ئایاری 1994 پریشكی شەڕی ناوخۆ هەڵگیرسا و لە مانگی ئابی 1994 بیر لە دامەزراندنی سەركردایەتییەكی بەكۆمەڵ كرا، بۆ ئەمەش لە پەرلەمانی كوردستان یاسای دەستەی سەرۆكایەتی هەرێم ژمارە (19)ی ساڵی (1994) دەرچوو، بەپێی ئەم یاسایە هەردوو بەڕێزان كاك مسعود بارزانی و مام جەلال تاڵەبانی لەگەڵ دوو ئەندامی مەكتەبی سیاسیی پارتی و یەكێتی دەبوونە ئەندامی ئەم دەستەیە و بڕیارەكانیش بە كۆدەنگی دەردەچوون. دیارە ئەم دەستەیە بە مردوویی لەدایك بوو، لەبەر ئەوەی دوای ماوەیەكی زۆر كورت زنجیرەیەك شەڕی ناوخۆیی دەستی پێكرد، پاشان لە دوای ساڵی 1996 دووئیدارەیی دروست بوو، لە ئیدارەی هەولێر كە پەرلەمان هەبوو، نیسابی قانوونی لەبەردەست بوو، لە ساڵی 1997 بە یاسای ژمارە 10، دەسەڵاتەكان لە نێوان سەرۆكی پەرلەمان و سەرۆكی حكومەت دابەش كرا، لە ئیدارەی سلێمانی كە پەرلەمان بوونی نەبوو، مام جەلال بە پێی یاسای ژمارە 2ی ساڵی 1992 وەك رێبەری بزووتنەوەی رزگایخوازی كوردستان مامەڵەی كرد.
ئەم پرسە لە ساڵی 1998 دوای رێككەوتنی واشنتۆن لە نێوان پارتی و یەكێتی، نەخشەڕێگەیەك دانرا بۆ چارەسەری ئەم پرسە، ئەوە بوو لە ساڵی 2005 پەرلەمانی كوردستان یاسایەكی دەركرد بە ناوی یاسای ژمارە 1 كە یاسای سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان بوو. ئەم یاسایەش رەنگدانەوەی سازان و رێككەوتنی نێوان هەردوو لایەنی پارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتی نیشتمانی كوردستان بوو، واتە رێككەوتن بوو لە سەر چەند سەفقەیەك بۆ چارەسەری كاتیی كێشەكان، ئەمە بە تێڕوانینی من كەموكورتییەكی دیكەی تەشریعییە، لەبەر ئەوەی یاسا پێویستە رەهەندێكی دوورمەودای هەبێت و وردبینانە داڕێژرابێت، دوای ئەم یاسایە هەمواركردنی یەكەمی یاسای سەرۆكایەتی هەرێم لە 2009 كرا، بەپێی ئەم هەمواركردنە سەرۆك راستەوخۆ لەلایەن خەڵكەوە هەڵدەبژێردرێت. لە 30 حوزەیرانی 2013ش بە هەمواركردنێكی دیكە بۆ ماوەی دووساڵ سەرۆكایەتی هەرێم درێژكرایەوە. تێیدا هاتووە ئەمە بۆ دوایین جارە كە ماوەی سەرۆكایەتی درێژ بكرێتەوە.
دیارە لەم ماوەیەی ئاماژەمان پێكرد، قۆناخی دوای ساڵی 2009 جیاوازییەكی تایبەتی هەیە، لەبەر ئەوەی لە 2009 باڵێك لە یەكێتی نیشتمانی جیابوونەوەو بە ناوی بزووتنەوەی گۆڕان خۆیان خستەڕوو و بەشداری هەڵبژاردنیشیان كرد، لێرە ئیشكالییەت دەستی پێكرد، هۆكاری دروستبوونی ئەم ئیشكالییەتەش لەبەر ئەوە بوو، ئەم لێكترازانەی ناو یەكێتی، هاوكات بوو لەگەڵ پرۆژەی دەستووری هەرێمی كوردستان لە ساڵی 2009 . ئەم دەستوورە دەستوورێكی زۆر رێكوپێك بوو لە مادەی 60-68 زۆر بە جوانی سەرۆكایەتی هەرێمی رێكخستووە، ئەم دەستوورە كە هیچ شتێكی نەمابوو، تەنها ئەوە نەبێت میللەت راپرسی لەسەر بكات، بەڵام بە هۆی درووستبوونی ئەو ئیشكالییەتەوە دەستوور نەخرایە راپرسی، هەر لەو كاتەوەش لە هەرێمی كوردستان گفتوگۆ لەسەر یاسای سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان دەستی پێكردووە، هەروەها باسی پرسی سیستمی پەرلەمانی و هەڵبژاردنی سەرۆك لەناو خەڵكەوە بوونی نەبوو، بەڵام دوو باڵی ئۆپۆزسیۆن كە یەكێكیان بزووتنەوەی گۆڕان-ـە كە بزووتنەوەیەكی عیلمانییە لەگەڵ دوولایەنی ئیسلامی بۆ یەك ئامانج رێككەوتن و كەوتنە باسی سیستمی پەرلەمانی و سەرۆكایەتی و پێیان لەسەر داگرت.
هەنگاوێكی دیكەی خراپ ئەویش دەركردنی یاسای ژمارە 4ی ساڵی 2015 بوو بۆ ئامادەكردنی پرۆژەی دەستوورێكی نوێ بۆ هەرێمی كوردستان بۆ راپرسی، ئەم یاسایە بریتییە لە كۆمەڵێك پرسی هاودژ پێكەوە و بەرهەمی رێككەوتنێكی سیاسی بوو، نەیتوانی كێشە سەرەكییەكە چارەسەر بكات كە شێوازی سیستمی حوكمڕانییە لە كوردستاندا. پێدەچێت ئێستا ئەو لیژنەیە كەوتوونەتە ناو تەڵەزگەوە و هەرگیز لەم بارودۆخە سیاسییە ئاڵۆزەدا ناتوانن لە سەری بگەنە رێككەوتن، ئێستا خۆیان (ئەندامانی لیژنەكە) دان بەو راستییەدا دەنێن كە چاوەڕێی ئەوەیان نەدەكرد بكەونە ئەو تەڵەزگە قورسەوە، ئێستا ئەم لیژنەیە بەپێی یاسای ژمارە 4ی ساڵی 2015 یاسای ژمارە 8ی ساڵی 2009ی رەتكردۆتەوە، كەواتە ئێستا پێویستە دەروازە، یان چارەسەرێكی دیكە بدۆزنەوە، بۆیە نازانن چۆن خۆیان لەم تەڵەزگەیە رزگار بكەن، لەبەر ئەوەی ئەندامانی ئەم لیژنەیە كە نوێنەری حزبە سیاسییەكانن، ناتوانن بڕیاربدەن و دەبێت بگەڕێنەوە بۆ حزبەكانی خۆیان.
لەم باكگراوەندە دەتوانین چی بخوێنینەوە؟ بێگومان ئەوەی ئاشكرایە هەست بە كەموكورتییەكی گەورەی تەشریعی دەكەین، هەر لە 1991- تا ئێستا، خاڵی سەرەكیی ئەو كەموكورتییەش ئەوەیە دەبێت تەشریع گشتی و موجەڕەد و پابەند و تەواو بێت، بەڵام كە سەیری یاساكانی خۆمان دەكەین، كەموكورتییەكی گەورەی تەشریعی دەبینین، لەبەر ئەوەی یاساكان رەنگدانەوەی قۆناخە سیاسییەكە بوون.
ئەم كەموكورتییە بۆ قۆناخی دیموكراتیەتی ساوا، یەك دیاردەی زۆر ترسناكی لێدەكەوێتەوە، ئەویش درووستبوونی تەنگژەی متمانەیە لەنێوان لایەنە سیاسییەكاندا، دیارە تەنگژەی متمانەش پێویستی بە سازانە بە مەفهوومی سەفقەی سیاسی، راشكاوانەتر چۆن كێكە سیاسییەكە لەنێوان حزبەكاندا دابەش دەكرێت. ئەم حاڵەتە لەو چوار پرۆژەیە دەخوێنینەوە كە نێردراون بۆ پەرلەمان. خۆ ئەگەر ئەو تەنگژەیەی متمانە نەبوایە، یەك پرۆژە ئامادە دەكراو رەوانەی پەرلەمانی كوردستان دەكرا، ئەوجا ئەو چوار پرۆژەیە بەرامبەر یەك لایەن كە داوا دەكات سەرۆك راستەوخۆ لەلایەن خەڵكەوە هەڵبژێردرێت، لە میانەی ئەو دانوستاندانەی كە كراون، سیمای ئەو راستییە دەركەوت كە ئەو چوار لایەنە دەیانەوێت سەرۆك لەلایەن پەرلەمانەوە هەڵبژێردرێت، ئەمەش لەم قۆناخە هەستیارە و لەناو ئەو هاوكێشە ئاڵۆزانەی ناوخۆیی و ئیقلیمی خەریكە دەمانگەیەنێتە دەرگایەكی داخراو، ئەوەی لە 23ی حوزەیران لە پەرلەمانی كوردستان ئەنجامدرا، كودەتایەكی گەورە بوو بەسەر سازانی نیشتمانیدا، راستە چەند لایەنێك بایكۆتی دانیشتنەكەی پەرلەمانیان كرد و بە زۆرینە و كەمینە دەنگی لەسەر درا، لەگەڵ هەموو ئەمانەش ئێستا سیناریۆكانی ئایندە بەمجۆرە دەخوێندرێنەوە:
- چوار لایەنی سیاسی ئێستا هەموو هەوڵیان خستۆتە گەڕ بۆ ئەوەی بە زۆرینەی پەرلەمانی ئەم پرسە یەكلایی ببێتەوە، لەكاتێكدا هەر ئەم چوارلایەنە پێداگیرییان دەكرد ئەو یاسایانەی رەهەندی نیشتمانییان هەیە، دەبێت سازانی لەسەر بكرێت وەك یاساكانی (خۆپیشاندان، یاسای ئەنجوومەنی ئاسایشی هەرێم و ...تاد)، بەڵام ئێستا هەر ئەوان هەوڵدەدەن لایەنێكی سەرەكی و چالاكی ناو پرۆسە سیاسییەكە وەلا بنێن، من وای بۆ دەچم ئەم سیناریۆیە گەمەیەكە بەرەو خۆكوشتنی سیاسیمان دەبات، لەوانەیە ئەزموونی هەرێمی كوردستان دووچاری ئیشكالاتی گەورە بكات. پرسیار لێرەدا ئەوەیە ئەگەر هەتا 19ی ئاب نەگەنە سازان، یان رێككەوتن چی روودەدات؟ لە وەڵامی ئەم پرسیارە دەڵێین: دەبێت ئەم پرسە لە دەستوور یەكلایی بكرێتەوە، بەڵام لە ئێستادا دەستوور ناتوانێت ئەم پرسە یەكلایی بكاتەوە، بۆیە دەروازەی یاسایی بۆ چارەسەكردنی ئەم كێشەیە پێویستی بەوە هەیە ریفراندۆم بكرێت، ریفراندۆمیش نەك لەسەر دەستوور، بەڵكو لەسەر دیاریكردنی شێوازی سیستمی سیاسی لە هەرێمی كوردستان، بەوەی ئایا سیستمەكە (پەرلەمانی، تێكەڵاو، یان سەرۆكایەتی) بێت و گەلی كوردستان كامیان پەسەند دەكات. ئەم مافەش مافی خەڵكی كوردستانە و ناكرێت حزبە سیاسییەكان لێیان زەوت بكەن.
ئەگەر بۆشایی دەستووری دروست بێت
مەترسی گەورە سەرهەڵدەدات
د.عەبدولمەلیك یونس لەسەر رێكنەكەوتنی لایەنە سیاسییەكان هەتا 19ی ئابی داهاتوو ئاماژەی بە مەترسیی درووستبوونی بۆشایی دەستووری كرد و جەختی لەوە كردەوە، ئەگەر ئەم پرسە لە خاڵێكدا چڕ بكەینەوە، ئەوەیە كە ماوەی سەرۆكایەتی هەرێم تەواو بووە، سەرۆكی هەرێمی كوردستان داوای لە كۆمسیۆنی باڵای هەڵبژاردنەكان كردووە، هەڵبژاردن بكرێت، بەڵام وەڵامی ئەوان ئەوەیە لە ئێستادا ناتوانن هەڵبژاردن بكەن، بۆیە ئەگەر لایەنە سیاسییەكان نەگەنە سازان، ئەوا لە دوای 19ی ئاب دەكەوینە ناو بۆشاییەكی دەستووری، ئەم بۆشایە دەستوورییەش بۆ ئێستای كوردستان ترسناكە، لەبەر ئەوەی لەم بارودۆخەدا بۆمبی تەوقیتی ناوخۆیی و ئیقلیمی بوونی هەیە و لەوانەیە لە پڕ بتەقێتەوە، بۆ خۆدوورخستنەوە لەم مەترسییانە چەندین چارەسەر پێشكەش كراون. من لێرەدا لەسەر ئەو پێشنیارەی یەكێتی نیشتمانی هەڵوەستە دەكەم، كە بۆ چارەسەركردنی ئەم پرسە وەك ئەلتەرناتیڤ بۆ یاسای سەرۆكایەتی هەرێم لە ساڵی 2005 خستوویەتەڕوو. سەبارەت بە یاسای ساڵی 2005ی سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان، یاسایەكی روون و ئاشكرایە و دەتوانین بڵێین دەچێتە چوارچێوەی یاسای تەئسیسییەوە، دەسەڵاتێكی دەستووری هەیە و جیاوازە لە یاسایەكی ئاسایی، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ئەم یاسایە كاتێك دەرچوو، تێبینی لەسەر بوو، بەڵام چەند جارێك هەموار كراوە، هەمواری یەكەم ئەوەیە كە سەرۆك راستەوخۆ لەلایەن خەڵكەوە هەڵدەبژێرێت، ماددەی سێیەم دیاری كردووە ویلایەتی سەرۆك بۆ ماوەی 4 ساڵە و بۆی هەیە خولێكی دیكەش خۆی كاندید بكاتەوە، لەماددەی چوارەم دیاری كردووە هەڵبژاردنی سەرۆك لەگەڵ هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان بەڕێوە دەچێت، لەماددەی 15 ئاماژەی بەوە كردووە ئەگەر پۆستی سەرۆكی هەرێم چۆڵ بوو، سەرۆكی پەرلەمان جێگەی دەگرێتەوە و لە ماوەی 60 رۆژ هەڵبژاردن دەكرێت، بۆیە یاساكە تا رادەیەكی زۆر باشە، بەڵام نەیتوانیوە كێشەكان چارەسەر بكات، ئەمەش لەبەر ئەوەیە چارەسەرەكان هەموویان داخراون، ئەو هەموارانەی كراون، هەموویان هەمواركردنی سەفقەی سیاسین.
ئەو پرۆژەی یەكێتی بۆ ئەلتەرناتیڤی ئەم یاسایە پێشكەشی كردووە، ئەگەر بە وردی پرۆژەكە بخوێنینەوە پڕیەتی لە كەموكورتی، تەنانەت تا ئاستێكی زۆر پرۆژەكە یاسایی نییە، بەڵام ئەوەی تێدا بەدی دەكرێت كە هەوڵدراوە چارەسەرێكی كاتی بۆ ئەم تەنگژەیە بخاتەڕوو، ئەو چارەسەرەش بەو جۆرەیە پرسەكە بدرێتە پەرلەمان بە رێژەی 2/3 پەسەند بكرێت، ئەمە شتێكی خەیاڵییە بۆ ئێستا، چونكە هەرگیز رێژەی 2/3 دروست نابێت، ئەم پڕۆژەیە هەتا ئەگەر بۆ ماوەی دوو ساڵیش كێشەكە چارەسەر بكات، دیسان چارەسەرێكی كاتییە، ئەم پرسە پێویستی بەوە هەیە لە دەستوور، یان بە یاسایەكی تەئسیسی چارەسەر بكرێت، ئەمەش لەبەر ئەوەیە ئەگەر چارەسەر نەكرێت، دووبارە هەمان كێشەمان رووبەڕوو دەبێتەوە، لایەنێكی دیكەی نەرێنی لە پرۆژەكەی یەكێتی ئەوەیە داوادەكات سەرۆك لە پەرلەمان هەڵبژێردرێت، ئەمەش گۆڕینی شێوازی سیستمی سیاسییە لە كوردستان، گۆڕینی سیستمی سیاسیش پێویستی بە راپرسیی گەلی كوردستان هەیە و هیچ حزبێك ناتوانێت لە بری گەلی كوردستان بڕیار لەسەر پرسێكی لەمشێوەیە بدات.
خاڵێكی دیكە باس لەوە دەكات سەرۆكی هەرێمی كوردستان لەلایەن ئەندامانی پەرلەمانی كوردستان و پەرلەمانتارانی كورد لە پەرلەمانی عێراق و ئەندامانی ئەنجوومەنی پارێزگاكانی كوردستان و سەرۆك بە رێژەی 2/3 هەڵبژێردرێت، ئەمەشیان هەر چارەسەرێكی داخراوە و نابێتە چارەسەرێكی واقیعی.
لە بەشێكی دیكەی پرۆژەكەی یەكێتی و سەبارەت بە دەسەڵاتەكانی سەرۆك، هەندیك دەسەڵات زیادكراوە، هەندێكیش كەم كراوەتەوە، ئەوەی زیاد كراوە هەرگیز سەرۆكی هەرێمی كوردستان ئەو دەسەڵاتانەی پیادە نەكردووە، بەتایبەتی ئەو دەسەڵاتانەی پێكداچوونی هەیە لەگەڵ دەسەڵاتی جێبەجێكردن، خۆی بە پێویستی نەزانیوە بەكاری بهێنێت.
لیرەوە ئەگەر بیر لە چارەسەرێك بۆ ئەو تەلزگەیە بكەینەوە كە رووبەڕوومان بۆتەوە، دیارە گەوهەری ئەم كێشەیە پرسی سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستانە، ئەمەش واتە گۆڕینی سیستمی حوكمڕانی لە كوردستان، بۆ ئەمەش تەنیا رێگە ئەوەیە بگەڕێینەوە بۆ رای خەڵكی كوردستان و گرنگە و دەبێت گەل ئەو بڕیارە بدات، هەروەك چۆن ماوەیەك پێش ئێستا لە یۆنان ریفراندۆم كرا لە سەر ئەوەی ئایا یۆنان بەشێك بێت لە یەكێتی ئەوروپا، یان نە. كێشەی لەم جۆرە بەدانوستاندن و سەفقەی سیاسی چارەسەر ناكرێت، ئەمە لایەنێكی كێشەكەیە، لایەنێكی دیكە كە تایبەتە بە دەسەڵاتەكانی سەرۆكی هەرێمی كوردستان، ئەمەیان مەسەلەیەكی دیكەیە و پێوەندی بە چۆنیەتی هەڵبژاردنی سەرۆكی هەرێمی كوردستانەوە نییە، دەكرێت لیژنەی دەستووری لەسەر ئەم پرسە وتووێژ بكات. ئەوەی ماوەتەوە بیڵێم، ئەوەیە كە بە رای ئێمە پرۆژەی دەستووری ساڵی 2009 مان هەیە و دەستوورێكی زۆر پێشكەوتووە، لەسەر بنەمای ئەقڵانیەتێكی دەستووری داڕێژراوە و ساڵانێكی دوور و درێژ كاری لەسەر كراوە، بەڵام ئەو لیژنە دەستوورییەی ئێستا خەریكی نووسینەوەی دەستوور و ئامادەكردنیەتی بۆ راپرسی، دەسەڵاتێكی تەئسیسییان بە خۆیان داوە كە بە یاسا ئەو دەسەڵاتەیان نییە، لەبەر ئەوەیی ئەندامانی ئەم لیژنەیە هەموویان شارەزای دەستوور نین. هەر بۆ نموونە تاكە پڕۆفسیۆری یاسایی دەستووری كە لە كوردستان بوونی هەیە، ئەندامی ئەو لیژنەیە نییە، ئەمە لە كاتێكدا كە لە ساڵی 1920 دەستووری نەمسا نووسرایەوە، پڕۆفیسۆر هانز كلسن بڕیاردەری لیژنەكە بووە، كە پڕۆفیسۆر كلسن مامۆستای هەموو پڕۆفیسۆرەكانی یاسای دەستوورییە لە جیهاندا. بۆیە لە ئێستا هیچ چارەسەرێكی سیحری بۆ ئەم كێشەیە بەدی ناكرێت، تەنها رێگەی چارەسەرێكی دوو لایەنە هەیە كە ئەویش ئەوەیە، یەكلایی كردنەوەی شێوازی هەڵبژاردنی سەرۆك بە راپرسی و دەسەڵاتەكانی سەرۆك بە دانوستاندن بێت.
سەرۆك بارزانی بێجگە لە شەرعییەتی شۆڕشگێری و یاسایی، شەرعییەتی مێژوویشی هەیە
د.محەمەد عەبدوڵڵا كاكەسور كە پسپۆڕە لە بواری مێژوو، ئەم پرسە لە روانگەی مێژووییەوە خوێندەوە و ئاماژەی بەوە دا كە پسپۆڕییەكەی لە بواری مێژووە، نەك یاسای دەستووری. بەمجۆرەش رای خۆی دەربڕی:
دەمەوێت لە رووی مێژووییەوە تیشك بخەمە سەر ئەم بابەتە، بەتایبەتی پرسی سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان، لە رووی مێژووییەوە بزووتنەوەی رزگاریخوازیمان لە باشووری كوردستان لە بەشەكانی دیكەی كوردستان پێشكەوتووترە، یەكێك لە هۆكارە سەرەكییەكانی ئەم پێشكەوتنە بە بەراورد لەگەڵ بەشەكانی دیكە ئەوەیە كە لە سەردەمی شێخ عەبدولسەلامی بارزانی لە ساڵی 1914 تا 2015، ئەم بنەماڵەیە درێژەیان بە خەباتێكی نەپساوە داوە، بۆیە لە رووی مێژووییەوە لە بەشەكانی دیكەی كوردستان ئەم بەردەوامییە بوونی نەبووە، هەر بۆ نموونە دوای شێخ عوبیدوڵڵای نەهری، یان سمكۆ ئاغای شكاك، یان قازی محەمەد، لەلایەن كوڕ و بنەماڵەكانیانەوە بەردەوامی بە شۆڕش و بەرخودان نەدراوە، ئەمەش شەرعییەتێكی مێژوویی دەداتە كاك مسعود بارزانی وەك درێژەپێدەر و رێبەری بزووتنەوەی رزگاریخوازی كوردستان. د. نەژدەت ئاكرەیی باسی یاسای ژمارە 2ی ساڵی 1992ی بەرەی كوردستانی كرد، ئەویش یاسای هەڵبژاردنی رابەری بزاڤی رزگاریخوازی كوردستانە، هەروەها یاسای سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستانیشمان هەیە، لێرەدا من دەپرسم: ئایا ناكرێت لە هەردوو یاسای هەڵبژاردنی رابەری بزاڤی رزگاریخوازی و سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان، تێهەڵكێش بكەین و یاسایەكی نوێی لێ بەرهەم بێتەوە؟ ئەم حاڵەتە بە بۆچوونی من لۆژیكی تێدایە، لەبەر ئەوەی هێشتا قۆناخی بزاڤی رزگاریخوازیمان تەواو نەبووە، لە ئێستاشدا بێجگە لە سەرۆك مسعود بارزانی هیچ كەسێك ئەو شەرعییەتەی نییە، پێشتر سەرۆك مسعود بارزانی لەگەڵ مام جەلال هەردووكیان ئەو شەرعییەتەیان هەبوو، لە باكووری كوردستانیش عەبدوڵڵا ئۆجەلان هەیە، كە ئێستا لە بەندیخانەیە، بۆیە لە ئێستادا كەس ناتوانێت بەرامبەر سەرۆك بارزانی لە رووی شەرعییەتی مێژووییەوە خۆی بۆ رابەری بزاڤی رزگاریخوازی كاندید بكات و بەردەوام بێت، ئەمەش پێویستە بە یاسا رێكبخرێت، من پێموایە رابەر لە سەرۆكیش گەورەترە.
پرسی چارەنووسساز
بە كەمینە و زۆرینەی پەرلەمانی چارەسەر ناكرێت
د.محێدین حەسەن پسپۆڕ لە یاسای دەستووری ئەم قەیرانەی لەو خاڵەوە شرۆڤە كرد كە پرۆسەی نووسینەوەی دەستوور و پرسی هەڵبژاردنی سەرۆكی هەرێم بەر لە كۆتایی هاتنی وادەی خۆی، هەر بۆ خۆی پرۆسەیەكە پێوەندی بە بونیادی دامەزراوەیی هەرێمی كوردستانەوە هەیە، ئەوجا لەو روانگەیەوە كە هەرێمی كوردستان بەرەو دامەزراندنی دەوڵەت هەنگاو هەڵدەگرێت، یان وەك پرۆسەیەكی ململانێ لەنێوان هێزە سیاسییەكاندا، ئەمەش پرسێكی گشتگیرە و هەموو كۆمەڵگە دەگرێتەوە، كەواتە ئێمە رووبەڕووی دوو پرس دەبینەوە:
1. بونیادی دامەزراوەیی بەرەو دەوڵەت بوون.
2. ململانێی سیاسی نێو كۆمەڵگە، یان نێوان لایەنە سیاسییەكان.
لەم دوو تەوەرەدا دەبێت راستەوخۆ خەڵك تێدا بەشدار بێت، ئەمەش واتە هەم لە نووسینەوەی دەستوور، هەمیش لە یەكلایكردنەوەی شێوازی هەڵبژاردنی سەرۆكی هەرێمی كوردستان خەڵك راستەوخۆ بەشدار بێت. ئەمەش لەبەر ئەوەیە بەشداریی جەماوەر لە ئاراستەكردنی بۆچوونەكان و هەروەها لە یەكلاییكردنەوەی كێشەكانیشدا رۆڵێكی كاریگەر دەگێڕێت.
ئێمە لە ئێستادا هەنگاوەكانمان بەرەو بونیادی دەوڵەتە، ئەو دەوڵەتەش ئێستا رانەگەیەندرێت، لە ئایندەدا رادەگەیەندرێت و ئامانجیشمان لە دەوڵەت، دەوڵەتێكی دیموكراتییە لە سەر بنەمای هاووڵاتیبوون، بەڵام ئەو ململانێیە سیاسییەی ئێستا لە نێوان هێزە سیاسییەكاندا دەبیندرێت، بیركردنەوە نییە لە دۆزینەوەی میكانیزمەكان بۆ چارەسەركردنی كێشەكان، بەڵكو گەڕانەوەیە بە دوای كەسبكردنی ئیمتیازاتی حزبی، راشكاوانەتر ئەو پرۆژانەی پێشكەش دەكرێن و ئەو كێشانەی درووست دەبن، هەموویان بە ئەقڵییەتی حزبییانەی تەسك مامەڵەیان لەگەڵ دەكرێت و دوور لە روانگەی بەرژەوەندیی گشتین، بۆیە مەسەلە گرنگەكان بچووك كراونەتەوە بۆ بەرژەوەندیی حزب، نەك بەرژەوەندی گشتی، ئاڕاستەكردنی كێشەكەشیان بەرەو شەخسنە بردووە، واتە پرسەكەیان كردووە بە پرسی كەسێك، نەك پرسی نیشتمانێك، لەمەش خراپتر بەشێك لە دەزگاكانی راگەیاندن زیاتر ئەم پرسە ئاڵۆز دەكەن و سەركردەی حزبەكانیش لێدوانی ئاگرین دەدەن و هەندێك جار موزایەدەی سیاسیش دەكەن.
بێگومان ئەم شێوازی ململانێیە لە كاریگەری وڵاتانی ئیقلیمی و ناوچەكە دوور نییە، باری ئاڵۆزی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ناوچەكە كاریگەری هەیە، ئاشكراشە حزبەكانی كوردستان پێوەندییان لەگەڵ دەوڵەتانی ئیقلیمی و دەرەوەش هەیە.
لەناو ئەم هاوكێشە ئاڵۆز و هەستیارەدا، ئێمە لە بەردەم بەرپرسیاریەتییەكی گەورەداین. لە 19ی ئاب ماوەی سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان تەواو دەبێت، وەك د.شیرزاد نەجاڕ ئاماژەی پێكرد، هەمواركردنەوەكەی 30ی حوزەیرانی 2013 دەرگاكانی داخستووە، ئەگەر لە رووی یاساییەوە سەیری بكەین، هەست دەكەین هیچ دەروازەیەك نەماوەتەوە، بۆیە گرنگە یەكەمجار ئەو لایەنە چارەسەر بكەین و دەروازەیەكی یاسایی بدۆزینەوە. پرسیار ئەوەیە ئەو چارەسەرە چۆن دەبێت؟ دیارە پرسی لەم جۆرە پێوەندی بە سەرتاسەری كۆمەڵگەوە هەیە و بە زۆرینە و كەمینەی پەرلەمان چارەسەر ناكرێت، ئەو حزبە سیاسییانەش كە دەیانەوێت بە زۆینەی 50+1 ئەو پرسە چارەسەر بكەن، دەبێت بزانن ئەم پرسە لەوە گەورەترە بەو شێوازە چارەسەر بكرێت، لەبەر ئەوەی پێوەندی بە هەر تاكێكی كۆمەڵگەوە هەیە.
گەورەترین هەڵەمان ئەوە بوو كە دەستووری ساڵی 2009 نەخرایە راپرسییەوە و لەبەر كۆمەڵێك هۆكاری ناوخۆیی و فشاری نێودەوڵەتی نەتوانرا ئەو راپرسییە بكرێت. لە دوای ساڵی 2009 گۆڕانكاری بە سەر پێكهاتەی پەرلەمان و هاوسەنگی هێز لە نێو پەرلەماندا هاتووە. بڕیار بوو پرۆژەی دەستووری 2009 بگەڕێندرێتەوە پەرلەمان و هەموار بكرێتەوە، بەڵام ئەوەی ئێستا ئەم لیژنەیە دەیكات، نووسینەوەی دەستوورێكی نوێیە، ئەمەش كارێكی هەڵەیە لەبەر ئەوەی ئەندامانی ئەم لیژنەیە ناتوانن بگەنە دەرەنجامێكی پێویست، هەتا ئێستا 27 ماددە تەواو بووە، كۆمەڵێك پرسی زۆر ئاڵۆز ماون كە ئەندامانی ئەو لیژنەیە ناتوانن یەكلایی بكەنەوە و دەبێت بگەڕێنەوە بۆ حزبەكانیان، بۆیە ئێستا پرسەكە بێ چارەسەر هەڵواسراوە.
ئەوجا بۆ دۆزینەوەی دەروازەیەك، ئەگەر هاتوو ئەم لیژنە دەستوورییە گەیشتە ئەنجام بۆ یەكلایی كردنەوەی شێوازی هەڵبژاردنی سەرۆكی هەرێمی كوردستان، ئەوە باشە، ئەگەر نەگەیشت، دەبێت ئەم پرسە بگەڕێتەوە بۆ گەلی كوردستان و راپرسی لە سەر بكرێت و تەنها راپرسی دەتوانێت ئەوە یەكلایی بكاتەوە كە سەرۆك لە پەرلەمان هەڵبژێردرێت، یان راستەوخۆ لەلایەن گەلی كوردستانەوە.
ئەنجوومەنی شورا دەتوانێت رای خۆی
لەسەر ماددەی 4ی یاسای سەرۆكایەتی هەرێم بدات
د.چەواس حەسەن پسپۆڕ لە یاسای نێودەوڵەتی، دوو خاڵی گرنگی لە یەكتری جیاكردەوە، ئەویش خودی كێشەكە و چۆنیەتی خستنەڕووی كێشەكەیە، لەم لایەنەوە ئاماژەی بەوە كرد ئەگەر تەماشای كێشەی سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان بكەین، هەست دەكەین لایەنێكی ئەرێنی تێدا دەبیندرێتەوە، ئەو لایەنەش ئەوەیە كە گەلی كوردستان بۆ یەكەمین جارە خۆی قسە لە سەر سیستمی حوكمڕانیی خۆی دەكات، پێشتر ئەو مافەی نەبووە و هەرگیز رێگەی پێنەدراوە لەسەر سیستمی حوكمڕانی ئەو وڵاتە قسە بكات، كە تێیدا ژیاوە. بۆیە ئەمە لایەنێكی ئەرێنییە و جۆرێكە لە دەركەوتنی ئاماژە بەوەی میللەتی ئێمەش گەیشتۆتە ئەو ئاستەی بە هۆشیارییەوە قسە لەسەر حوكمڕانی خۆی بكات، ئەمەش جۆرە پێشكەوتنێكە، بەڵام لایەنی نەرێنی ئەم پرسە لەو خاڵەدا دەبینم، ئەوەیش چۆنیەتی خستنەڕووی ئەم كێشەیە و چۆنیەتی گفتوگۆكردنە لەسەر ئەم كێشەیە، كە ئەم لایەنەی هەڵەیە. بۆیە خودی كێشەكە ئاساییە، بەڵام خستنەڕوو، یان گفتوگۆكردن لەسەر كێشەكە هەڵەیە، هەر بۆ نموونە لە فەرەنسا لە دوای شەڕی یەكەمی جیهانی لە ساڵانی 1918 و 1919 موناقەشە لەسەر ئەوە كراوە سیستمی سیاسیی فەرەنسا پەرلەمانی بێت، یان سەرۆكایەتی. لە دوای شەڕی دووەمی جیهانی دووبارە ئەو موناقەشەیە كراوەتەوە كە پەرلەمانی بێت، یان سەرۆكایەتی، ئەوە بوو لە 1946 بڕیاریان دا پەرلەمانی بێت، دیگۆل لە ماوەی ساڵانی 1946-1958 لە دەسەڵات دوور كەوتەوە و لە ساڵی 1958 خۆیان ناچار بوون و دیگۆل-یان هێنایەوە و سیستمەكەیان گۆڕی. ئەمە مانای ئەوەیە ئەم پرسە سروشتی و ئاساییە.
لای من پرسەكە بەو جۆرەیە، ئایا دەبێت پێوەندیی نێوان دەسەڵاتی جێبەجێكردن و دەسەڵاتی یاسادانان چۆن بێت؟ گەوهەری موناقەشەكەش ئەوەیە، لەبەر ئەوەی لە دیموكراتیدا شێوازی جیاوازی سیستمی حوكمڕانی هەیە، لە سیستمی سەرۆكایەتی دەسەڵاتی جێبەجێكردن بەرپرس نییە لە بەردەم پەرلەماندا، بەڵام لە سیستمی پەرلەمانی دەسەڵاتی جێبەجێكردن بەرپرسە لە بەردەم پەرلەمان، لە سیستمی تێكەڵاودا دەسەڵاتی جێبەجێكردن بەرپرسە لە بەردەم سەرۆك و هەروەها لە بەردەم پەرلەمانیشدا. بەڵام بەداخەوە ئەو موناقەشەیەی لە كوردستان دەكرێت، كۆمەڵگەی كوردستانی لەت كردووە، هەتا لە دانیشتنی پەرلەمانی كوردستان لە 23ی حوزەیرانی رابردوو تەواو دابەشی كرد، ئەوەی پێی دەڵێن زۆرینە تەنها 50+1 بووە، كەواتە نیوەی ئەندامانی پەرلەمان ئامادە نەبوون، ئەمە وایكردووە كۆمەڵگەی ئێمە بەسەر دووبەرەدا دابەش بێت، دوو بۆچوونی جیاواز دروست بووە بەرامبەر بە دوو دامەزراوەی دەستووری، كە ئەوانیش دەسەڵاتی یاسادانان و جێبەجێكردنن، بەڵام موناقشەكە لەسەر ئەوە نییە ئایا پێوەندی ئەو دامەزراوەیە لەگەڵ هاووڵاتی چۆنە، ئەمەش لەبەر ئەوەیە پێوەندی هاووڵاتی لەگەڵ ئەو دوو دامەزراوەیە و هەر شێوازێكی سیستمی حوكمڕانی پیادە بكرێت، پێوەندییەكی دیموكراتییانەیە، بەڵام بەداخەوە حزبە سیاسییەكان بۆ بەرژەوەندیی حزبی خۆیان موناقشەكەیان گۆڕیوە بۆ موناقشەی نێوان دیكتاتۆری و دیموكراتی، ئەمەش یەكێكە لەو هەڵە زەقانەی بەداخەوە حزبەكان بە هۆشیارییەوە ئەنجامی دەدەن. تەفسیرێك بۆ ئەم پرسە دەكەن، كە ئەگەر سەرۆك لەلایەن خەڵكەوە هەڵبژێردرێت، ئیتر دنیا كۆتایی دێت و دیكتاتۆر دروست دەبێت، ئەمە لە كاتێكدا چەسپاندنی واقیعی دیموكراتی بە یاسا دەكرێت، نەك یاسا ئەوانە دروست بكات، هەر بۆیەش كاتێك حزبەكان ئەم واقیعە دروست دەكەن، هیچ پاكانەیەكیان لا نییە.،هەر بۆ نموونە ئەگەر لێیان بپرسین بۆچی دەبێت دەسەڵاتی جێبەجێكردن لە بەردەم پەرلەمان بەرپرس بێت، یان لە بەردەمی سەرۆك و پەرلەمان، ئەوا هەست دەكەین هیچ وەڵامێكی موقنعیان سەبارەت بەم لایەنە پێ نییە. من ئەم پرسەم وەك بیركردنەوەی كەنیسە دێتە بەرچاو لە سەدەكانی ناوەڕاستدا، كاتێك گالیلۆ وتی زەوی خڕەو بە دەوری خۆردا دەسووڕێتەوە، بەڵام لەبەر ئەوەی كەنیسە لەو سەردەمە بینایەكی گەورەی فیكری لەسەر ئەو چەمكە هەڵەیە داڕشتبوو بەوەی كە زەوی خڕ نییە و رۆژ بە دەوری زەویدا دەخولێتەوە، بڕیاریان دا گالیلۆ لە سێدارە بدەن. هۆكاری سەرەكی بۆ ئەمە ئەوە بوو، ئەگەر كەنیسە ئەم راستییەی بسەلماندایە، ئەوا هەموو ئەو بنەما فیكرییەی لەسەر ئەمە بینای كردبوو، لەبەریەك هەڵدەوەشاو دەڕووخا. چوار حزبە سیاسییەكانی ئێمەش لە كورستان بینایەكی فیكری گەورەیان لەسەر ئەوە دامەزراندووە كە ئەگەر سەرۆك لەلایەن خەڵكەوە هەڵبژێردرێت، ئیتر دیكتاتۆریەت دروست دەبێت و دنیا دەڕووخێت، بەتایبەتیش بزووتنەوەی گۆڕان. بۆیە ئەگەر راستییەكە بۆ خەڵك ئاشكرا بكەن و بڵێن مەسەلەكە بەو جۆرە نییە، ئەوان دەترسن وەك كەنیسەكانی سەدەكانی ناوەڕاست هەموو بینای فیكرییان بڕووخێت، لە بنەڕەتیشدا مەسەلەكە بەوجۆرە نییە. سێ جۆر سیستمی حوكمڕانی لە جیهاندا هەیە كە بریتین لە: (سەرۆكایەتی، نیمچە سەرۆكایەتی، پەرلەمانی) نموونەكانی بریتین لە فەرەنسا و بەریتانیا و ئەمریكا، ئێمە هەر كامێكمان بۆمان بلوێت، حەزدەكەین لە هەر یەك لەو سێ وڵاتە بژین، هەر سێكیشیان نموونەی وڵاتی دیموكراتی و زۆر سەركەوتوون. بۆیە لە بنەڕەتدا ئەم پرسە هیچ ئیشكالییەتێكی تیا نییە لە سەر ئەوەی ئێمە كام شێواز هەڵبژێرین، بەڵام لە ساڵی 2009 ـەوە بزووتنەوەی گۆڕان وەك پەرچەكردارێكی توندوتیژی بۆ ئەو لێكترازانەی ناو یەكێتی، هەموو مەسەلەكانی پێچەوانە كردۆتەوە و دەیەوێت هەموو شتێك و مێژووش بكاتە سفر و لەو كاتەوە بنووسرێتەوە كە لە یەكێتی جیابۆتەوە، هەر بۆ نموونە سەیری بەیانەكەی 29ی كانوونی دووەمی 2011 بكەین، پاشان درووستكردنی خۆپیشاندانەكانی 17ی شوباتی هەمان ساڵ، ئەمانە هەمووی دەریدەخەن ئەم بزووتنەوەیە چۆن بیر دەكاتەوە. لەم پرسەشدا كە پرسی یەكلاكردنەوەی سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستانە، جارێكی دیكە خۆیان خستۆتە گۆشەیەكەوە، بینایەكی فیكری و گوتاری راگەیاندنیان لەسەر ئەوە بونیاد ناوە، ئەگەر سەرۆك لە ناو پەرلەمانەوە هەڵنەبژێردرێت، ئیتر دنیا كۆتایی دێت و دیكتاتۆریەت دروست دەبێت. ئەوان خۆیان دەزانن ئەم بۆچوونەیان هەڵەیە، بەڵام لەبەر ئەوەی وەك كەنیسەكانی سەدەی ناوەڕاست، ئەگەر پەشیمان ببنەوە، ئەو بینا فیكرییەی درووستیان كردووە دەڕوخێت، پەشیمان نابنەوە و راستییەكە نادركێنن كە واقیع شتێكی دیكە داوا دەكات. لە راستیشدا چۆنیەتی یەكلایی كردنەوەی ئەم كێشەیە كە لە بنەڕەتدا پرسی پێوەندی نێوان دەسەڵاتی جێبەجێكردن و یاسادانانە، ئەمە پرسێكە دەبێت خەڵك یەكلایی بكاتەوە و پێوەرەكە بەرژەوەندی هاووڵاتییە نەك هاووڵاتی خۆی، بۆیە لەم خاڵەدا دەبێت بپرسین: ئایا واقیعی ئێستای كوردستان چ جۆرە سیستمێك دەخوازێت؟ بۆ نموونە لە ساڵی 1946 واقیعی فەرەنسا ئەوەی پێویست بوو كە سەرۆك لەلایەن خەڵكەوە هەڵبژێردرێت، بەڵام ئەمەیان نەكرد، فەرەنسا بەرەو ناسەقامگیری حكوومی و سیاسی چوو، بە ناچاری 1958 جێبەجێان كرد. كەواتە بەرژەوەندیی هاووڵاتی بڕیار دەدات، نەك بەرژەوەندیی حزبێك، بۆیە رای من بەو جۆرەیە بۆ ئەم قۆناخەی ئێستا گرنگە سەرۆك لەلایەن خەڵكەوە هەڵبژێردرێت و دەسەڵاتی تەواوی هەبێت، لەبەر ئەوەی وەك مۆریس دوفرجیە دەڵێت: (بوونی دەسەڵاتێكی جێبەجێكردنی بەهێز ئەوكاتە بوونی دەبێت كە پشت بە هەڵبژاردنی گشتی، یان رای گشتی ببەستێت بۆ بەگژداچوونەوەی فاشییەت و بەلشەفییەت) ئەوكات كە دوفرجیە ئەم قسەی كردووە، فەرەنسا لە بەردەم هەڵەشەی فاشییەت و بەلەشەفیەت بووە، بۆیە داوای سەرۆكی بەهێزی كردووە.، لە ئەمریكا لە ساڵی 1787 – 1940 هیچ سەرۆكێك 3 جار سەرۆك نەبووە، بەڵام لەبەر ئەوەی لە ماوەی ساڵانی 1932 – 1945 قەیرانی گەورەی ئابووری و پاشانیش شەڕی دووەمی جیهانی روویدا، ئەوا رۆزفەڵەت 4 جار بۆ سەرۆكی ئەمریكا هەڵبژێردرایەوە، بۆ ئێستای كوردستانیش واقیعی سیاسی وا دەخوازێت، ماوەی دیاریكراوی دەستووری وەلابنرێت و مەترسییەكانی قۆناخەكە لەبەر چاو بگیرێت، لە ئێستاشدا لەبەر ئەم هۆكارانە پێمباشە كە سەرۆك راستەوخۆ لەلایەن خەڵكەوە هەڵبژێریت، نەك پەرلەمان:
1. پەرلەمانی كوردستان رۆژ لە دوای رۆژ زیاتر بەرەو دابەشبوون و تەكەتولی سیاسی دەچێت، بەرەو ئەوە دەچێت هێزەكان بچووك ببنەوە. هەر بۆ نموونە پێشتر دابەشبوونی ناو پەرلەمان فیفتی بە فیفتی بوو، ئێستا گۆڕانكاری گەورەی بەسەردا هاتووە. حزب هەیە خۆی بە حزبی سەرەكی دادەنێت، كەچی تەنیا چەند كورسییەكی پەرلەمانی هەیە.
2. ئەم بارودۆخە ناسەقامگیرە وایكرد لەدوای هەڵبژاردنەكانی ئەیلوولی 2013 بە 8-9 مانگ بتواندرێت حكومەت پێكبهێندرێت، باشە ئەگەر سەرۆكی هەرێم نەبوایە، كێ نوێنەرایەتی شەرعییەتی لە هەرێمی كوردستان دەكرد، ئەمە بۆ هەڵبژاردنی پارێزگاكانیش بە هەمان شێوە بووە، كە دوای نزیكەی یەك ساڵ پارێزگاری سلێمانی دانرا.
سەبارەت بە دەروازە بۆ دەرچوون لەم كێشەیە، ئەگەر سەیری هەمواركردنی یاسای ژمارە 2ی ساڵی 2006 بكەین، هەروەها لە هەمواركردنی دووەمیش لە ساڵی 2009، لە ماددەی 4 ئاماژە بەوە دەكات هەڵبژاردنی سەرۆك هاوكاتە لەگەڵ هەڵبژاردنی پەرلەمان، كەواتە ئەمە جۆرێك لە فەرزی تێدایە و داوادەكات لە یەك كاتدا بكرێت، ئەمە بوارێك دەدات ماددەی 4 بكرێتە بنەمایەك بۆ كردنەوەی ئەم گرێكوێرەیە. ئاشكرایە یەكێتی و گۆڕان نایانەوێت 30ی حوزەیران دووبارە بكەنەوە، بۆیە باشترە پەرلەمان بۆ ئەم ماددەیە رای ئەنجوومەنی شورا وەربگرێت، ئەمەش نە درێژكردنەوەیە، نە نایاساییشە و تۆپەكە دەكەوێتە گۆڕەپانی دەسەڵاتی دادوەری و ئەوان رای خۆیان لەو بارەوە دیاری دەكەن.
ئەم قەیرانە ئیشكالییەتیكی یاسایە
بەڵام باكگراوندێكی سیاسی هەیە
مامۆستا سەرتیپ خالیس كە بڕوانامەی ماستەری لە زانكۆی رۆدن لە مۆسكۆ وەرگرتووە، لەسەر ئەم پرسە ئاماژەی بەوەكرد، كاتێك سەیری ئەم كێشەیەی سەرۆكایەتی هەرێم دەكەین، وەك كێشەیەكی یاسایی دێتە بەرچاو، بەڵام لە بەر ئەوەی یاساكانی كوردستان باكگراوەندی سیاسییان هەبووە، بۆیە ئیشكالییەتی سیاسیشی هاتۆتە ناوەوە، بۆیە ئەم كێشە یاساییەی ئێستا چارەسەكردنەكەی پێویستی زیاتری بە باكگراوندێكی سیاسی هەیە، هەر بۆیەشە ئەمڕۆ لایەنە سیاسییەكانی كوردستان هاتوونەتە ناو كێشەكە و هەر لایەك دەیەوێت لە روانگەی بەرژەوەندیی حزبیی خۆیەوە چارەسەر بۆ ئەم كێشە سیاسییە بخاتەڕوو، چارەسەرەكانیش هەموویان وەك كارتی هەڵبژاردنن و دەیانەوێت لەم رێگایەوە كەسبی حزبی خۆیان زیاتر بكەن، ئەمە وایكردووە ئەم بابەتە یاساییە بۆتە ململانێی نێوان حزبە سیاسییەكان، لە بنەڕەتیشدا ئەم پرسە ئیشكالییەتێكی یاساییە، نەك سیاسی و ململانێی نێوان حزبە سیاسییەكان. ئەوەی ئێستا وەك دەروازە و چارەسەر باس دەكرێت، زیاتر باس لە سازانی نیشتمانی دەكرێت، بەڵام لە بنەڕەتدا سازانی حزبییە و حزبە سیاسییەكان لە روانگەی بەرژەوەندیی خۆیانەوە دەیانەوێت وەك سەفقەی سیاسی مامەڵەی لەگەڵ بكەن، بۆیە پرسەكە لە بری ئەوەی چارەسەری بۆ بدۆزرێتەوە، زیاتر ئاڵۆز بووە.
لایەنێكی دیكە كە دەكرێت وەك دەروازەیەك بۆ چارەسەری ئەم كێشەیە سەیر بكرێت، دەكرا ئەگەر ئەم لیژنەیە ئێستا بۆ ئامادەكردنی دەستوورێكی تازە پێكهێنراوە، لیژنەیەك بوایە بۆ پێداچوونەوەی دەستووری 2009، بەوجۆرە دەیانتوانی ئەم پرسە لە دەستووردا چارەسەر بكەن، بەڵام لە بەر ئەوەی ئەم لیژنەیە ئەندامانی حزبە سیاسییەكانن و هەر یەكەیان لە روانگەی بەرژەوەندیی حزبی خۆیەوە سەیری پرسەكە دەكات، بۆیە زەحمەتە بگەنە رێككەوتن و پرسەكە یەكلایی بكەنەوە. بەڵام دەكرێت بگەڕێنەوە بۆ پرۆژەی دەستووری 2009 لە بەر ئەوەی ئەگەر ناكۆكییەكیش لەسەر دەستووری 2009 هەبێت، لەسەر چەند ماددەیەكە، ئەمە كۆمەڵێك یاساناس دەتوانن چارەسەری بكەن، ئەمە دەروازەیەكی باشە، لەبەر ئەوەی پرۆژەی دەستووری 2009 لە بارودۆخێكدا نووسراوە كە سەقامگیری سیاسی هەب?