راپۆرتی گوڵان

دوای چەندین ساڵ لە وێرانكاری و شەڕ و شۆڕ و قەیرانگەلی ئابووری و سیاسی لە عێراق، بەتایبەتیش دوای ساڵی 2003، تا ئێستا وێنەی داكۆكیكاری راستەقینە لە گەل، وەك پێكهاتەیەكی ئەمنی و نیشتمانی روون نەبۆتەوە كە جیاوازی نەكات لە نێوان هەموو پێكهاتە نەتەوەیی و ئایینییەكان، بەتایبەتیش كە زانراوە سوپای عێراق بە بڕیارێكی (پۆل بریمەر) دوای رووخانی رژێمی پێشوو و حزبی بەعس هەڵوەشایەوە، كە لە ئاكامدا چەندین كێشە و قەیرانی بەدوادا هات و تا ئێستاش ئاسەوارەكانی هەر ماون، ئەمەش دەرفەتی رەخساند بۆ پێكهێنانی هێزی میلیشیای جیاجیا، بەتایبەتیش حەشدی شەعبی، كە تەنیا فەرمان لە سەركردایەتییە سەربازییەكانی شیعە وەردەگرێت، نەك لە حكومەتی عێراق.
كێ لە عێراق حوكمڕانیی دەكات؟
بەڕێوەبردنی حوكمی عێراق بە سەرۆكایەتی حەیدەر عەبادی تەنیا رووكەشە و بەس، ئەو حكومەتە هیچ بڕیارێك دەرناكات بەبێ پرسی مەرجەعییەتی ئایینی، بەمەش دەردەكەوێت كە بەرنامە و پڕۆگرامەكان و شێواز و دیدگای نوری مالیكی سەرۆك وەزیرانی پێشوو هێشتا نەگۆڕاوە، بەتایبەتیش كە بووە هۆی گیان لەدەستدانی سەدان هاووڵاتی سڤیل لە ئەنجامی هەڵەی ئەمنی و ستراتیژی و دووبەرەكیی سیاسی، كە تا ئێستاش وەك جێگری سەرۆكایەتی كۆمار هەر لە بەڕێوەبردنی وڵات بەردەوامە، بەڵام سەرۆكایەتیی ئێستای وەزیران لە عێراق بەدەست شیعەوەیە و تەنیا بەپێی بەرژەوەندییەكانی شیعە كاردەكات.
ئەزموونی ساڵانی رابردوو
لەوەتەی حەیدەر عەبادی حوكمڕانیی عێراقی گرتۆتەدەست، هیچ شتێكمان لێ نەدیوە، تەنیا بایەخدانی زۆر نەبێت بە حەشدی شەعبی، كوا بنەماكانی دەوڵەت؟ كوا ئەو بەڵێنانەی دای بۆ گۆڕینی واقعی ئابووری؟ كوا بەرژەوەندیی نیشتمانی لەگەڵ سوننەدا؟ بۆچی ئاكارەكانی سوپای عێراق و پێكهاتەكەی تا ئێستا روون نییە؟ كوا سازانی سیاسی و ناسنامەی هاووڵاتی؟ یاسا لە عێراق چۆن جێبەجێ دەكرێ؟ بۆچی لێپێچینەوە لەگەڵ سەرپێچیكارانی سیاسیدا ناكرێت؟ ئەو پرسیارانە و سەدان پرسیاری دیكە، هیچ وەڵامیان نییە.
رەوشی دوای داعش چۆن دەبێت؟
رێكخراوە تیرۆریستییەكان كە لە عێراقدا جێگیربوون، فرەچەشن و فرەئامانجن، بەڵام تیرۆریستانی داعش توانییان ساڵی رابردوو، تا ئێستاشی لەگەڵدا بێت، دەست بەسەر چەندین شار و شارۆچكەی عێراقدا بگرن، بەتایبەتیش لە ناوچەی رۆژئاوا، ئەمەش حكومەتی عێراقی ناچاركرد كە چەك بداتە رێكخراو و میلیشیای جیاجیا بۆ بەرەنگاربوونەوەی داعش، بەڵام تا ئێستا هیچ پێشكەوتنێك لە رووبەڕووبوونەوە، یان بەرگریكردن لە ئارادا نییە، لە بەرامبەردا كرداری كوشتن و داگیركردنی شار و شارۆچكەكان هەر بەردەوامە، حەشدی شەعبیش تەنیا توانیویەتی10% لە هەموو بەرەكاندا پێشكەوتن بەدەست بێنێت، قەیرانی گەورەش كە بەرۆكی عێراقی گرتووە، ئەوەیە چۆن دەكرێ چەك لە حەشدی شەعبی بكێشرێتەوە، دوای دەركردنی داعش لە شارەكانی عێراق بە هاوكاریی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی.
حەیدەر سەعید بەڕێوەبەری مەڵبەندی دیراساتی ستراتیژیی لە عەممان لەم رووەوە دەڵێت: «بۆچی شەراكەت لە حوكمڕانیی عێراقدا نییە؟»، زیاتریش روونی دەكاتەوە كە هەموو نەتەوە و ئایینە جیاوازەكانی عێراق حكومەت تۆمەتبار دەكەن بەوەی كە بە درێژایی ساڵانی رابردوودا تەنیا بە ناو شەریكن نەك بە بڕیار، زۆر جاریش دەوڵەتانی بیانی رۆڵی پشتیوانی دەبینن لە ستایشكردنی میلیشیاكان و ئەو چالاكییانەی دەینوێنن و بە شێوەیەكی ئاشكرا بەسەریدا هەڵدەڵێن. ئەمە نەك هەر بۆ عێراق، بەڵكو بۆ یەمەن و لیبیا-ش هەروایە كە گوایە ئەوان رۆڵیان هەیە لە بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر لەو وڵاتانەدا».
حەیدەر سەعید رایوایە كێشەكە لەوەدا نییە پشتیوانی لەو میلیشیایانە بكرێت، بەڵكو لەوەدایە چۆن ئەو میلیشیایانە رێك بخرێن و دواتر بخرێنە نێو سوپاوە، وتیشی: «لەم هەلومەرجەدا من ئەوە بە سەركەوتوو نازانم، چونكە بە چاوی خۆمان سوپای عێراقمان بینی چۆن لە موسڵ و رومادی و شوێنەكانی دیكە شكستیان هێنا و بە تەواوی لە رووی سەربازییەوە تووشی هەرەس و رووخان بوون. ئەمریكییەكان خۆیان دان بەوەدا دەنێن كە هیچ هێزێكی رێكخراو لە عێراقدا نییە، جگە لە پێشمەرگە، چونكە دوای ساڵێك لە كەوتنی موسڵ و تێپەڕبوونی دە مانگ بە سەر پێكهێنانی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی، نەمانبینی هێزێكی سیستماتیكی سەربازی دروست بكرێت كە بتوانێت دژی تیرۆریستان بەرگری لە عێراق بكات، بەڵام هەر لەم دواییەدا گۆڕانكارییەك بە سەر هەڵوێستی ئەمریكا بەرامبەر بوونی حەشدی شەعبی هاتەئاراوە، بەتایبەتیش لە ئێستادا ئەمریكا پێیوایە حەشدی شەعبی دەتوانێ رۆڵ بگێڕێت، لە هەمان كاتدا دووبەرەكی و تایفەگەری لە عێراق هەر بەردەوامە بەتایبەتیش لە نێوان سوننە و شیعە، هاوكات شكست هێنان لە بواری ئاشتبوونەوەی نیشتمانی كە بووە هۆی نەمانی متمانەی نێوان پێكهاتەكانی عێراق، بۆیە هەر لای رۆژئاوا رەوشەكە بەم شێوەیەیە كە دەكرێ حەشدی شەعبی پڕچەك بكرێت لە جیاتی هێزەكانی سوننە، لە كۆتاییدا مەبەستمان ئەوەیە، چۆن دەكرێت ئەو حەشدی شەعبییە لە نێو سوپایەكی رێكخراودا شوێنی بۆ بكرێتەوە.»
ساجد غەرباوی توێژەری ستراتیژی لە بەغدای پایتەختەوە پێیوایە (ئێران و تێگەیشتنی سەركردایەتیی عێراق بە هاووڵاتیبوون و دەوڵەت و بڕیار) هۆكاری سەرەكین بۆ سەرجەم كێشەكانی عێراق، بۆیە ناكرێ دەوڵەت بنیادبنرێت بەبێ بنكەی سەرەكیی بڕیاردان، هەروەها بەڕێوەبردنی حوكمڕانیش بە بێ ویست و هەستكردن بە مافەكانی هاووڵاتیان سەرناگرێت، وتیشی: «قەیرانی راستەقینە لە عێراق لە ئاكامی گوێگرتنە لە بڕیارەكانی مەرجەعی ئایینی كە باری سەرشانی هاووڵاتیانی قورس كردووە و هەموو مافەكانیشیانی پێشێل كردووە، جگە لە هاووڵاتیانی شیعە.
واسق هاشمی شارەزا و توێژەری سەربازی و سیاسی دەڵێت: «تا ئێستا ناوەڕۆك و مەرامی حكومەتی عێراق روون نەبۆتەوە سەبارەت بە پێكهێنانی سوپایەكی عێراقی دوور لە تایفەگەری و دووبەرەكی مەزهەبی، دەوڵەتیش بە سوپاوە دەوڵەتە، چونكە ناكرێ دەوڵەتێكی سەربەخۆ بنیاد بنرێت كە بكەوێتە ژێر كاریگەری و ئاراستە و سیاسەتی لایەنی دیكە، بەڵام بەرژەوەندییە باڵاكانی لایەنە بەهێزەكان لە عێراقدا چەند ساڵێكە رێگە لەم هەنگاوە دەگرن، هاوكات بەرژەوەندییەكانی هەندێ دەوڵەتی دیكەیش وەك ئێران، بۆیە دەبینین لە زۆربەی وڵاتە عەرەبییەكان كاتێ دووچاری قەیرانێك دەبن،هەموویان دێنەدەست و هاوكاری یەكدی دەكەن، كەچی یارمەتیی عێراق نادەن، لەكاتێكدا كە ئەو وڵاتە رووبەڕووی شەڕێكی دژوار دەبێتەوە دژ بە تیرۆیستانی داعش»، وتیشی: «من پێموایە هەڵەی پێكنەهێنانی سوپایەیكی یەكگرتووی عێراق بۆ پەرتەوازەیی بڕیاری سیاسی دەگەڕێتەوە كە سەركردەكانی عێراق لە سەر سوپایەكی پڕ لە بیروباوەڕ و ئینتیمای نیشتمانی كۆك نین، دیارە هەڵوەشاندنەوەی سوپای عێراقیش لە ساڵی 2003 لەلایەن (پۆل برێمەر)ـەوە كاریگەریی هەبوو، بۆ بنیادنانەوەی سوپاش پێویستە بەرژەوەندیی نیشتمانی لەبەرچاو بگرین و لە هەر هەڵبژاردنێكدا بەشداریی بە سوپا نەكەین، واتە سوپا تەنیا وەلا و ئینتیمای بۆ نیشتمان هەبێت»، دەربارەی پێكهێنانی حەشدی شەعبیش واسق هاشمی پێیوایە «ئەو هێزە بۆ بەرگریكردن لە عێراق دروستبووە، بۆیە دەبینین نەك هەر عەرەبی شیعە، بەڵكو توركمان و خەڵكی دیكەشی تێدایە»، وتیشی: «من لەم باوەڕەدام كە دوای كۆتایی هاتنی شەڕ لەگەڵ داعش، چۆن بە بڕیارێكی مەرجەعی شیعە جیهادی كەفایی هاتەئاراوە، هەر بەم شێوەیە مەرجەعییە پێیان دەڵێت: سوپاس ئەی حەشدی شەعبی ئێوە رۆڵتان كۆتایی هات و بەم شێوەیە رەنگە چەك دابنێن، ئەو كاتە سوپایەك دابمەزرێت، بەڵام لە سایەی حكومەتێكی راستەقینەی جەماوەری». سەبارەت بە ئایندەی عێراقیش نایشارێتەوە كە لەبەر چەند هۆیەك گەشبین نییە، لەوانە: عێراق بۆتە گۆڕەپانی ئێران و ئەمریكا و بەرژەوەندییەكانی ئەوان لە سەرووی بەرژەوەندیی هاووڵاتیاندایە، ئەمە وێڕای ئەوەی كە گەورە بەرپرسان بێ گەڕانەوە بۆ دەستوور و یاسا رەفتار دەكەن، ئەمەش بووە هۆی بەفیڕۆچوونی مافەكانی خەڵك و سەرهەڵدانی ململانێی تایفەگەری و نەبوونی هاوسەنگی لە وڵات و تێكچوونی ئابووری و تەشەنەكردنی بێسەروبەری و ئاژاوە». وتیشی: «من لەو باوەڕەدام كە ئەمڕۆ گۆڕانكاریی گرنگ لە رەوشەكە دێتە ئاراوە، عەبادی هەر دەبێ لەگەڵ داعش لەشەڕدا بێت، دەبێ ئەو هەڵانەی پێشتری دووبارە نەكاتەوە، كاتێ لە تكریت هێزەكانی حەشدی شەعبی پێشخست و بەمەش گوێی بە هەماهەنگی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی نەدا و لە ئاكامدا زیان و قوربانییەكی زۆری لێكەوتەوە، بەڵام دوای هەردوو كۆنگرەی بەرلین و پاریس عەبادی توانی رەزامەندیی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی بەدەست بێنێت و چەكێكی زۆری لە موشەكی كاریگەر دەست بكەوێت، لە رووی سەربازیشەوە عەبادی توانی دانپێدانانێكی نێودەوڵەتی بەدەست بێنێت بۆ حەشدی شەعبی لە میانی كۆنگرەیەكی رۆژنامەنووسیدا كە لە نێوان فالح فەیاز راوێژكاری ئاساییشی نیشتمانی و هەندێ لە باڵوێزانی یەكێتیی ئەوروپا سازكرا، بەڵام ئەمریكا بە شێوەیەكی پراگماتیكی مامەڵە لەگەڵ حەشدی شەعبی دەكات، دوای سەردانەكەی فوئاد مەعسوم سەرۆك كۆماری عێراق، یەكسەر عەبادی سەردانی ئێرانی كرد، تاكو رەزامەندی ئەوان وەربگرێت بۆ ئەوەی گوشار بخاتە سەر هاوپەیمانیی شیعە، تا بە دەستێوەردانی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی قایل بن، من پێموایە ئەگەر ئەمە سەری گرت، ئەو كاتە شەڕێكی چارەنووسساز و یەكلاییكەرەوە دێتەئاراوە.