مێزگردی هاوبەشی گۆڤاری گوڵان و ئەنیستیتۆی دیراساتی نیشتمانی و كۆمەڵەی زانستە سیاسییەكانی هەرێمی كوردستان

بە مەبەستی هەڵسەنگاندن و تاوتوێكردنی پرسی پرۆژەی دەستووری هەرێمی كوردستان كە لە بەر رۆشنایی یاسای ژمارە 4ی ساڵی 2015ی پەرلەمانی كوردستان لیژنەیەكی 21 كەسی بۆ دامەزراوە، بۆ ئەوەی پرۆژەی دەستوورەكە بۆ ریفراندۆم ئامادەبكەن، لە رۆژی 13ی حوزەیران گۆڤاری گوڵان و ئەنستیتۆتی دیراساتی نیشتمانی و كۆمەڵەی زانستە سیاسییەكانی هەرێمی كوردستان، مێزگردێكی فراوانیان لەسەر ئەم پرسە گرنگە ئەنجامدا.
تەوەری سەرەكیی ئەم پرسە بریتی بوو لەوەی: ئایا پرۆژەی دەستووری هەرێمی كوردستان لە چوارچێوەی ململانێی سیاسی، یان سازان ئامادە دەكرێت؟ بنەمای سەرەكی بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە هەڵسەنگاندن و دووبارە پێداچوونەوەی پرۆژەی دەستووری هەرێمی كوردستان بوو كە لە ساڵی 2009 لە لایەن پەرلەمانی كوردستانەوە پەسەند كرا و نێردرا بۆ ریفراندۆم، بەڵام لەبەر هۆكاری تەكنیكی كۆمسیۆنی سەربەخۆی هەڵبژاردنەكانی عێراق بەوەی لە یەك كاتدا ناتوانێت سێ هەڵبژاردن پێكەوە ئەنجامبدات، هەروەها گوشاری نێودەوڵەتی بەگشتی و ئەمریكا بەتایبەتی و لە هەمانكاتدا كێشەی ناوخۆیش، نەتوانرا ئەم دەستوورە ریفراندۆمی لەسەر بكرێت. ئێستا دوای شەش ساڵ تێپەڕبوون بەسەر ئەو دەستوورەدا، راستە زۆر شت گۆڕانكاری بەسەردا هاتووە، بەڵام ئایا دەكرێت دەستوورێك كە بۆ ماوەی نۆ ساڵ خەڵكانی پسپۆڕ و شارەزا كاریان تێدا كردووە و هەموو قۆناخە یاساییەكانی بڕیوە و، ئێستا لە نووسینەوەی دەستووری هەرێمی كوردستاندا كە تەنها 90 رۆژی لە لایەن پەرلەمانەوە بۆ دانراوە، پرۆژە دەستوورەكەی ساڵی 2009 پشتگوێ بخرێت و وەك بنەمایەكی سەرەكی بۆ نووسینەوەی دەستوور دانەنرێت؟ لە لایەكی دیكەوە ئامادەبووان وتووێژیان لە سەر گۆڕانكارییە تازەكان كردو ئەمری واقیعی تازەی دوای شەڕی تیرۆریستانی داعشیان خستەڕوو، میكانیزمی گونجاویشیان بۆ چارەسەركردنی ئەم پرسانە لە نووسینەوەی دەستووری كوردستان دیاریكرد. لایەنێكی دیكەی گرنگ لە پرسی دەستووری كوردستاندا، مەسەلەی ئابووری بوو، بۆ ئەمەش هەموو لایەنەكانی پرسی ئابووری و پەرەپێدان و قەرزی نێودەوڵەتی، لەسەر پرسی سەربەخۆیی و مافی چارەنووسیش، دیسان وتووێژێكی واقیعییانەی وردی لەسەر كرا.
ئەوانەی لەم مێزگردە بەشداربوون بریتی بوون لە: 1- د.شێرزاد نەجاڕ 2- د.لەتیف كەریم وەحید. 3- د.نەژدەت ئاكرەیی 4- د.كامەران ساڵحی 5- د. محەمەد شەریف ئەحمەد 6- فەرهاد عەونی 7- د.ئەمین فەرەج شەریف 8- فەرهاد محەمەد 9- هێمن غەنی.


پێناسەی دەستوور
دەستوور لە نێوان ململانێ و سازاندا
د.شیرزاد نەجاڕ وەك ئوستادی فەلسەفەی سیاسەت و قانوونی دەستووری كە بێجگە لەوەی ماوەی چەندین دەیەیە مامۆستا و ئوستادی قانوونی دەستوورییە، لە هەمانكاتدا یەكێكە لە ئەندامانی لیژنەی نووسینەوەی دەستووری هەرێمی كوردستان لە ساڵی 2000-2009، هەروەها یەكێك بووە لە بەشداربووانی وتووێژەكانی دەستووری عێراق لە ساڵی 2005، ئێستاش سەرۆكی ئەنستیتۆتی دیراساتی نیشتمانی و سەرۆكی كۆمەڵەی زانستی سیاسییە لە هەرێمی كوردستان، لە سەرەتای كۆڕەكە بەمجۆرە پێناسەی دەستووری خستەڕوو:
«سەرەتا دەبێت ئەو پرسیارە بكەین، ئایا دەستووری هەرێمی كوردستان پێوەندی بە سازانی نێوان لایەنە سیاسییەكان هەیە، یان پرۆسەیەكە دەبێتە بەرەنجامی ململانێی نێوان لایەنە سیاسییەكان؟ دیارە وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە پێویستە بەوەی: ئایا بیرمەندان و دەستووردانەران چۆن پێناسەی دەستووریان كردووە؟ بنەمای چەمكی دەستوور وەك دەستووردانەری فەرەنسی جۆرج سێل ئاماژەی پێكردووە، دەستوور تەنها ئامرازێك نییە بۆ چەسپاندنی هێزی باڵادەست لە كۆمەڵگە، بەڵكو لە هەمانكاتدا ئامرازێكیشە بۆ هاوسەنگیی سیاسی و دەكەوێتە سەرووی ئەو لایەنانەی كە دەسەڵات دەگرنەدەست. هەر بۆیە بنەماكانی یاسای دەستووری سەرەنجام دەبنە بنەما بۆ هاوسەنگی سیاسی زیاتر لەوەی بنەمایەك بێت بۆ شەرعییەت پێدان، هەر بۆیە لە سیستمێكی نوێنەرایەتیدا كە چەند حزبێكی سیاسی لە دەسەڵاتدا بەشدارن، هەر لایەنێكی سیاسی كە لە دەسەڵاتدایە، ئەوا لە پرۆژەی نووسینەوەی دەستووردا هەوڵدەدات پرانسیپ و ئایدیۆلۆژیەتی خۆی لە ناو ئەو دەستوورە بچەسپێنیت، ئەمەش دەبێتە رەنگدانەوەی دەسەڵاتی سیاسی، بەڵام دەستوور ئەو چوارچێوەیەیە كە سروشتی دەسەڵات دیاری دەكات و رێگە دەگرێت لەوەی هەر كەس و لایەن و حزبێك لە دەسەڵاتدا بێت، بە كەیفی خۆی كار بكات، بەڵكو دەبێت لە چوارچێوەی ئەو دەستوورە كاری خۆی بكات. لەم پرسەدا هیچ ئیشكالییەتێك دروست نابێت، ئەگەر تەنها یەك حزب، یان یەك لایەن لە دەسەڵاتدا بێت، لەبەر ئەوەی ئەو حزبە دەتوانێت بە بێ بەربەست هەموو پرانسیپ و ئایدیۆلۆژییەتی خۆی لە ناو دەستوورەكە بچەسپێنێت، بەڵام ئیشكالیەت لەو خاڵەوە سەرچاوە دەگرێت كە چەند حزبێكی سیاسی و چەند توێژ و چینی جیاواز لە پرۆسەی نووسینەوەی دەستوورەكە بەشدار بن، ئەمەش بەو مانایەی نووسینەوەی دەستوور لە كۆمەڵگەیەكی دیموكراتی پەیوەستە بە ململانێی فیكری و فەلسەفی و سیاسی نێوان لایەنە سیاسییەكان.
ئێستا ئێمە لە هەرێمی كوردستان بە هەمان قۆناخدا تێدەپەڕین، بۆیە ئەم وتووێژەی ئەمڕۆ دەیكەن، گرنگ و زیندووە و لە سەر بابەتێكی هەستیارە، لەبەر ئەوەی ئێستا پەرلەمانی كوردستان لیژنەیەكی 21 كەسی هەڵبژاردووە بۆ ئەوەی پرۆژەی دەستوورێكی نوێ بۆ ریفراندۆم ئامادەبكەن، بەڵام ئەوەی جێگەی تێبینی و سەرنجە، وەك لە ئەندامانی ئەم لیژنە تازەیە گوێمان لێ بووە، ئەم لیژنەیە، پرۆژەی دەستووری ساڵی 2009ی پشتگوێ خستووە كە ماوەی 7-9 ساڵ كۆمەڵێك خەڵكی پسپۆڕ و شارەزا كاریان تێدا كردووە و دەیانەوێت لە ماوەی تەنها 90 رۆژدا دەستوورێكی دیكە بنووسنەوە. پرسیاری سەرەكی لێرەدا ئەوەیە: دەسەڵاتی سیاسی كە كۆمەڵێك خەڵكی راسپاردووە بۆ ئەوەی پرۆژەی دەستوورێك ئامادە بكەن و بۆ ماوەی نۆ ساڵ كاریان لەسەر كردووە، تا توانییان پێشكەشی بكەن، ئایا بۆچی ئێستا پشتگوێ دەخرێت؟ ئایا ئەمە پێوەندی بە ململانێی سیاسییەوە هەیە، یان پێوەندی بە سازانی نێوان لایەنە سیاسییەكانەوە هەیە؟
دەستوور لە نێوان
ململانێی سیاسی، یان موزایەدەی سیاسی
د.محەمەد شەریف سەرۆكی كۆڕبەندی هزری ئیسلامی كوردستان، پسپۆڕ و تایبەتمەند لە فەلسەفەی قانوون و فەلسەفەی ئایین، بەمجۆرە لەسەر سروشتی ململانێی دەستووری هەرێمی كوردستان هەڵوەستەی كرد و وتی: «لەبەر ئەوەی هەندێك پێوەندیم لەگەڵ فەلسەفەی قانوون و فەلسەفەی ئایین هەیە و د.شێرزادیش بە پێناسە دەستی پێكرد، پێم باشە لەسەر ئەم پرسە هەڵوەستە بكەم. سەبارەت بە پرسی دەستوور و پێناسە، دەمەوێت بڵێم پێناسە تا رادەیەكی زۆر گرنگە، هەموو ژیانی سوكرات بایەخدان بووە بە پێناسە. سوكرات بەناو خەڵكدا دەگەڕا و پرسیاری دەكرد بۆ ئەوەی بزانێت ئاخۆ پێناسەی ماف لای خەڵك چییە. بۆیە پێناسەكردنی هەر چەمكێك زۆر گرنگە چەسپاندنی فیكر و دیاریكردنی فیكر، بۆ ئەمەش سوكرات زانستێكی دانا ناوی لێنا زانستی لۆژیك (علم المنطق)، ئەم زانستەش دوو بەشە. یەكەمیان مەزندەكانە و دووەمیان ئەحكامە. لێرەدا من مەبەستم مەزندەكانە، لەبەر ئەوەی مەزندەكردن پێناسەیە. راستە لە ئێستادا ئەم زانستە زۆر گۆڕانكاری بەسەردا هاتووە، بەڵام وەك فیكر هەر ماوە، بۆیە كە پێناسەی چەمكێك، یان وشەیەك دەكەین، دەبێت ئەو پێناسەیە رەنگدانەوەی هەموو ئەو بیروبۆچوونانە بێت كە بەشدار دەبێت لە ناسینی ئەو چەمكە، یان ئەو وشەیە. هەر بۆ نموونە كاتێك دەڵێم ئەمە قەڵەمە، ئەم دیاریكراوە، بەڵام كاتێك دەڵێم سیاسەت، ئەوا سیاسەت هەر كەس بە كەیفی خۆی پێناسەی دەكات، یان قانوون، ئەویش دیارە دەیان قوتابخانەی قانوونی هەیە و دەیان پێناسە بۆ قانوون كراوە. ئەم پێناسە جیاوازانە هەمووی لە تاكەوە سەرچاوە دەگرێت. واتە لە كۆمەڵگە تاك بنەمایە، لە ناو تاكەكانیشدا كۆمەڵێك غەریزە و خۆپەرستی هەیە، بۆیە ململانێ لەنێو تاكەكان دروست دەبێت، ئەم ململانێیە زۆر جار دەگاتە ململانێی نێوان گروپە جیاوازەكان لەناو كۆمەڵگەدا، ئەوجا بۆ ئەوەی ئەم ململانێیە رێكبخرێت، ئەوا پێویستە هاوسەنگییەك لە نێوان بەرژەوەندییە جیاوازەكاندا پەیدا ببێت. سەرەتا بۆ ئەم هاوسەنگییە عورف پەیدا بووە، دوای ئەو پادشا و ئایین و دوایین شت قانوون بووە، وەك شێوازێكی شارستانی بۆ چارەسەكردنی ململانێكان. ئەوجا لە بەرنجامی پێشكەوتنی كۆمەڵگە و دروستبوونی دەوڵەت و بوونی كۆمەڵێك حزبی سیاسی، سەرنج دەدەین هەر لایەك بە كۆمەڵێك بەرژەوەندییەوە دێت ململانێی خۆی دەكات. لەم حاڵەتە پێویستە بەهایەك هەبێت كە ئەم ململانێیە رێكبخات. بێگومان ئەو بەها گەورەیە دەستوورە، بەڵام گرنگە ئەم ململانێیە لە سەر بنەمای بەهایەك بێت و رەچاوی بنەمای سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی كۆمەڵگە بكات. بۆیە كاتێك دەستوور دەنووسینەوە، دەبێت ئامانج ئەوە بێت ئەم ململانێیە رێكبخات. پرسیاری من ئەوەیە: ئایا ئاراستەی هەوڵەكان بۆ رێكخستنی ئەم ململانێیەیە، یان قووڵكردنەوەی ململانێ سیاسییەكەیە؟ وەڵامی ئەم پرسیارەش گرێ دەدەمەوە بە پرسیارێكی دیكەوە، بەوەی كە ئەگەر هەوڵەكان بۆ رێكخستی ململانێیەكانن، ئایا بۆ دەبێت پرۆژەیەكی دەستوور پشتگوێ بخرێت كە ماوەیەكی زۆر كاری لەسەر كراوە و پەرلەمان پەسەندی كردووە و ئامادەبووە بۆ ریفراندۆم، بەڵام تەنها ریفراندۆمەكە نەكراوە؟ ئەگەر وەڵامێكی سادەی ئەم پرسیارە بدەمەوە، دەڵێم: ئەم قۆناخەی ئێستا ئێمە پێیدا تێدەپەڕین، بەشی زۆری موزایەدەی سیاسی بڕیاری لەسەر دەدات، نەك راستییەكان. راشكاوانەتر پشتگوێخستنی پڕۆژەی دەستووری 2009 لەبەر ئەوە نییە خەڵكانیكی دیكە بنەمایەكی فیكری، یان قانوونی تازەیان هەیە و جیاوازە لەوانی دیكە، بۆیە ناچارە ئەوەی پێشوو پشتگوێ بخات و بەرەو ئاراستە تازەكە هەنگاو هەڵبگرێت. نەخێر، پرسی سەرەكی ئەوەیە ئەو دەستوورە كۆمەڵێك ناو نووسیویانە، بۆ لەسەر ناوی ئەوان بڕوات و ئێستا ئێمە لە دەسەڵاتداین، با بە ناوی ئێمەوە بێت، بۆیە ململانێكان، ململانێی شەخسین، نەك زانستی، یان سیاسی. ئەگەر سەرنج بدەین ئەم لیژنەیەی ئێستا و لیژنەی پێشوو، هیچ جیاوازییەكان لە سەر پەرلەمان و حكومەت و دەسەڵاتی دادوەری تەنانەت سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستانیش نییە. راستە سەرۆكی هەرێمی كوردستان بە ژمارە 24 دەسەڵاتی هەیە، بەڵام بە كردەیی 3-4 دەسەڵاتی هەیە و ئەوانی دیكەی مەرجدارن بە رەزامەندیی پەرلەمان و حكومەتە، یان خۆ لەو ماوەیە سەرۆكی هەرێمی كوردستان دەستبەكاربووە، هیچ قۆرخكردنێكی دەسەڵات نەبووە، هەتا بڵێن ئەوە سەرۆك بێ گەڕانەوە بۆ پەرلەمان فڵان بڕیاری دا، بۆیە مەسەلەكە زیاتر شەخسین، ئەمە لایەنی یەكەم. لایەنی دووەم سەبارەت بەوەی ئایا ئەم دەستوورە پێویستە ململانێ بێت، یان سازان؟ بێگومان راستە دەستوور گرێبەستێكی كۆمەڵایەتییە و دەبێت خەڵك بەو گرێبەستە رازی بێت و سازانێكی كۆمەڵایەتی بێت، ئەوەی دیكە كە خەڵكانی شارەزاو پسپۆڕ دێن دەستوورەكە دەنووسن، تەنها بۆ داڕشتنەوەی ماددە و بڕگەكانە بە شێوەیەكی یاسایی، ئەوی دیكە گەلە كە پەسەندی دەكات. پرسیار لێرەدا ئەوەیە بۆ هەر دەبێت گەل پەسەندی بكات؟ لەبەر ئەوەی هیچ لایەك ناتوانێت ببێتە میللەت، لەرووی زانستیشەوە هەروایە كە هیچ لایەنێك خاوەنی گرێبەستی دەستوور نییە، میللەت نەبێت. بۆیە بە بۆچوونی من لە ساڵی 2009 هەڵەیەكی زۆر گەورە كرا كە دەستوورەكە نەخرایە راپرسییەوە، دەبوایە ئەو هەڵەیە نەكرابایە، بەڵام كە ئەم هەڵەیە كرا، ئێستا ئەم قۆناخە تاقیكردنەوەی پێگەیشتووی سیاسی میللەتی ئێمە دەردەخات بەوەی تاچەند میللەت پێ لە سەر بەرژەوەندیی خۆی دادەگرێت و ئەو ململانێ حزبییە كاڵ دەكاتەوە. من ناڵێم حزبە سیاسییەكان ململانێ نەكەن، بەڵكو دەڵێم ململانێیەكە نەكەنە بناخەی نووسینەوەی دەستوورەكە، واتە ململانێیەكی سنوردار بێت و رەچاوی بەرژەوەندیی گشتی خەڵك بكرێت، بەڵام وادیارە هەر لایەك وا تێدەگات تەواوی هەقیقەت لای خۆیەتی، ئەمەش مانای ئەوەیە هەر لایەك پابەند دەبێت بە رای خۆیەوە، ئیدی بەهاكان پێشێل دەكرێن. بۆیە دووبارەی دەكەمەوە ئەوەی لە كوردستان دەكرێت ململانێی سیاسی نییە، بەڵكو موزایەدەی سیاسییە و رەچاونەكردنی بەهاكانە.
- هەر سەبارەت بە هەمان پرس فەرهاد عەونی پەرلەمانتاری پێشوو و نەقیبی پێشووی رۆژنامەنووسانی كوردستان جەختی لەسەر شێوازی دەستووری نەگۆڕ (جامد) و دەستووری نەرم (مرن) كردەوە و باسی ئەوەی كرد كە داڕشتنی پرۆسەی دەستوور پێویستی بەوە هەیە سوود لە ئەزموونی وڵاتانی دیكەش وەربگرین. هەر بۆ نموونە ئەزموونی پرۆژەی نووسینەوەی دەستووری باشووری ئەفریقیا بە یەكێك لە هەرە ئەزموونە دەوڵەمەندەكانی پرۆژەی دەستوور پاش پرۆژەی دەستووری نەنووسراوی بەریتانیا هەژمار دەكرێت كە ماوەی حەوت ساڵی خایاند. ئەو لیژنەیەی بۆ ئەم دەستوورە راسپێردرابوو، سەیری دەكرد بزانێت پێكهاتەی باشووری ئەفریقیا لە چی پێكهاتووە و هاووڵاتیانی رەشن، یان سپی، یان لە نێوان هەردووكیاندا، پاشان دەستوورێكیان هێنا كە پێیان دەگوت دەستووری چەقبەستوو (جامد)، جیاوازی نێوان دەستووری چەقبەستوو لەگەڵ دەستووری نەرم ئەوەیە، دەستووری چەقبەستوو زۆر بە زەحمەت هەموار دەكرێت، بەڵام دەستووری نەرم هەموو خولێكی پەرلەمانی دەتواندرێت هەموار بكرێتەوە، واتە وەك دەستوورێكی كاتی لێ دێت. بۆیە بە دەستووری باشووری ئەفریقیا دەڵێن چەقبەستوو، لەبەر ئەوەی ماوەی حەوت ساڵی خایاندووە و هیچ كەلێنێكی تێدا نییە، هەر ئەمەش وایكردووە ئەو پێكەوەژیانەی لە باشووری ئەفریقیا هەیە، لە هیچ شوێنێكی ئەم جیهانە نییە. بۆیە من پشتگیریی قسەكانی د.محەمەد شەریف دەكەم. لەبەر ئەوەی پێكهاتەی ئێستای پەرلەمانی كوردستان و بۆچوونیان بەرامبەر پرسی دەستوور، لەگەڵ رێزی بێ پایانم بۆ پەرلەمانتارانی ئێستا و خولی پێشتریش، بەڵام من واهەست دەكەم ئێستا لەم پرسەدا جۆرە لاوازییەكی پێوە دیارە، هەندێك شت لە چوارچێوەی موزایەداتی سیاسی دەرناچێت، ئەوە لەبەرچاو ناگرن، كە پرسی دەستوور پرسێكە دەبێتە رێكخەری هەموو یاساكانی كوردستان و لە داهاتوودا كێشەكانی وڵات دیاری دەكات كە چۆن حوكمڕانی دەكرێت. بۆیە كە سەرنج دەدەین هەست دەكەین مەسەلەكە بۆتە موزایەدەی سیاسی و لە پرسە سەرەكییەكە چووەتە دەرەوە. بۆیە ئەم حاڵەتە پێویستی بەوەیە هەر چۆنێك بێت، سازان بكرێت، كە دەشڵێم سازان بكرێت، مەبەستم تەنها ئەو پێنج لایەنە سەرەكییەی ئێستای ناو پەرلەمان نییە، بەڵكو پێویستە ئەو لیژنەیەی كە ئێستا دامەزراوە، دەبوو پرۆژەی دەستوورەكەی 2009ی لەبەر چاو بگرتایە و بیكردایەتە سەرچاوەی یەكەم بۆ دەستوورەكە، لەبەر ئەوەی ماوەیەكی زۆر كاری لەسەر كراوە، لەمەش زیاتر رای پسپۆڕ و شارەزای دیكەشیان بۆی وەرگرتووە. دەبوو پەرلەمانی كوردستان بیر لەوە بكاتەوە كاتێك لیژنەیەك دادەنێت بۆ نووسینەوەی دەستوور، ئەو لیژنەیە تەنیا نوێنەرایەتی پێنج لایەنی سیاسیی كوردستان نەكات، دەبوو فراوانتر بوایە و تەنانەت پەنای بۆ هەندێك ئامۆژگای راوێژكاری لە رۆژئاوا و ئەمریكا ببردایە، هەروەها هەندێك پسپۆڕی شارەزاش هەن كە كورد نین، بەڵام پسپۆڕ و خاوەن ئەزموونن وەك ( د.مونزر فەزل، عەبدولموحسین سەعدون، د.عەبدولحوسێن شەعبان، د. زوهێر كازم عەبود) هەروەها دەبوو پرس بە یەكێتی پەرلەمانتارانی كوردستانیش بكەن، لەبەر ئەوەی لە خولەكانی پێشووتری پەرلەمان خەڵكانێكی زۆر شارەزا و بەئەزموون هەن، بەڵام بەداخەوە پەرلەمانی كوردستان هیچ لەمانەی لەبەرچاو نەگرتووە، ئەمە لە كاتێكدا ئێمە وەك سەندیكای رۆژنامەنووسانی كوردستان كاتێك بەشداریمان لە كۆنگرەی فیدراسیۆنی رۆژنامەنووسانی جیهانی كرد بە سیفەتی چاودێر (ئەوكات ئەندامیش نەبووین)، بەپێی پرۆگرامی فیدراسیۆن نەدەبوو لە وڵاتیكدا دوو سەندیكا بەشداری بكات، ئێمە پێشنیارمان كرد، دەكرێت ئەو بڕگەیە بگۆڕێت، ئەوە بوو لە كۆنگرەی دووەم خرایە دەنگدانەوە و بە رێژەی دوو لەسەر سێی دەنگەكان پەسەند كرا. بۆیە دەڵێم گرنگە سوود لە ئەزموونی وڵاتانی دیكە و خەڵكانی پسپۆڕ و شارەزا وەربگیرێت».
مانۆری سیاسی جێگەی
ململانێی و سازانی گرتۆتەوە
ئەم لیژنە 21 كەسییەی كە لەلایەن پەرلەمانەوە راسپێردراون بۆ ئەوەی لە ماوەی 90 رۆژدا پرۆژەی دەستوورەكە بۆ ریفراندۆم ئامادەبكەن، ئایا كارەكانیان لەو ماوەیەدا تەواو دەكەن؟ لە وەڵامی ئەم پرسیارە د.كامەران ساڵحی پسپۆڕ لە یاسا و ئوستادی یاسا لە زانكۆی بەحرێن، كە ئێستاش راگری كۆلیژی یاسایە لە سۆلن، پێیوایە كاتێك دەگەنە سەر وتووێژكردن لەسەر پرسی دەسەڵاتەكان لە ناو دەستوورەكە، كێشەی سەرەكی لەو خاڵەدا دروست دەبێت، لەبەر ئەوەی لایەنە سیاسییەكان لەكاتی وتووێژكردندا مانۆڕی سیاسی دەكەن، نەك سازان و ململانێ لەسەر بەرژەوەندیی گشتی، هەر لەسەر ئەم پرسە وتی: «لە پرۆسەی نووسینەوەی دەستووری كوردستان، پرسی سازان ئاسان نییە، بۆیە مەسەلەكە زیاتر مانۆڕی سیاسییە لە نێوان حزبە سیاسییەكاندا، هەر حزبێكی سیاسیش دەیەوێت بەرژەوەندی زیاتری خۆی بپارێزێت. هەندێك بیر لە بەرژەوەندیی میللەت ناكەنەوە، وادەزانن ئەم دەستوورە بۆ تەنها قۆناخێكە و بۆ تەنها یەك شەخس دەنووسرێتەوە. لە سەرووی هەموو ئەمانەشەوە ئەو لیژنەیە گوناهێكی گەورەیان كرد كە پرۆژەی دەستووری 2009 یان وەلانا و وەك سەرچاوەیەكی گرنگ پەنایان بۆ نەبردووە. بۆیە كاتێك سەیری ئەم لیژنە 21 كەسییە دەكەین كە بۆ ئەم كارە تەكلیف كراون، لەگەڵ رێزمان بۆ هەموویان، بەڵام پرسیار ئەوەیە چەند كەسیان پسپۆڕن و ئەزموونیان لەم بوارە هەیە؟ چەند نووسین و توێژینەوەیان لەسەر ئەم پرسە هەیە و بڵاویان كردۆتەوە؟ ئایا چەند لەم بەڕێزانە زمانی بیانی دەزانن و چەند ئاگادارن لە دەستوورەكانی جیهان بە زمانە جیاوازەكان وەك (فەرەنسی، ئەڵمانی، ئینگلیزی، ئیتاڵی و.. تاد). بۆیە ئەوە راستییە ئەگەر بڵێم زۆربەی ئەندامانی ئەم لیژنەیە هیچ زمانێكی بیانی نازانن و بەشێكیان عەرەبیش نازانن، ئەمە لە كاتێكدا نووسینەوەی دەستووری فیدڕاڵی پێویستی بە گەڕان بە نێو هەموو دەستوورە فیدڕاڵییەكانی جیهاندا هەیە، لەوانەیە بەشێكی زۆر كەمیان بە عەرەبی نووسراون. لەناو لیژنەكە خەڵكانێكی تێدا نییە بەرگەی گوشار بگرێت و بڵێت ئەمە راستە و ئەمە هەڵەیە. بۆیە بە ئاسانی ئیرادەی حزبە سیاسییەكانیان لەسەر فەرز دەكرێت. لێرەدا دێمەوە سەر پرۆژەی دەستوورەكەی 2009 هەندێك تێبینم هەیە دەیخەمە ڕوو بەو هیوایەی لەم دەستوورەشدا دووبارە نەبێتەوە:
1. لەماددەی 1ی دەستوورەكەدا شتێكی زۆر باشیان كردووە هەموو سنووری كوردستانیان دەستنیشانكردووە، بەڵام لە ماددەی 2 ئەمەیان گرێداوەتەوە بە جێبەجێكردنی ماددەی 140، ئەمە گومان دروست دەكات، لە دەستوور هیچ شتێك جێگەی گومان نییە و بنەمای فیدڕاڵیەتیش سنوورە، بۆیە دەبێت سنوورەكە وەك خۆی دیاری بكرێت.
2. لە ماددەی 5 كە نووسراوە گەلی كوردستان پێكدێت لە كورد و توركمان و سریان و عەرەب، بۆ ئێستا كە بارودۆخێك هاتۆتەپێشەوە ژمارەی ئاوارە لە كوردستان زۆرترە، باشترە وشەی رەسەنی بۆ زیاد بكرێت، لەبەر ئەوەی ئەگەر ئەم وشەیە نەبێت، لەوانەیە چەند ساڵێكی دیكە ئەوانیش بڵێن ئێمە خەڵكی هەولێر، یان دهۆك، یان سلیمانی، یان كەركووكین.
3. لەماددە 8 لە بڕگەكانی 1و2و3 دەسەڵاتەكان پیشاندەدا، بەڵام لە برگەی 4 بۆ نموونە باس لە گرێدانی ئەو پەیماننامانە دەكات كە هەرێمی كوردستان لەگەڵ دەوڵەتان گرێی دەدات، پێویستی بە بەغدا هەیە، ئەمەی بە شێوەیەكی رەها نووسیوە، ئەمەش واتە ئەو مافانەی لە بڕگەكانی 1و2و3 بۆخۆمانمان دەستنیشان كردووە، لە بڕگەی چوار دامانەوە بە بەغدا.
4. لە ماددەی 9 باس لەوە دەكات ئێمە پشكێكی عادیلمان لە داهاتی عێراق هەیە، لای من پشكی عادیل وشەیەكی زۆر نەرمە و تەفسیر زۆر هەڵدەگرێت، بۆیە دەبێت بە ژمارە دیاری بكرێت.
5.لە ماددەی 12 هاتووە پێشمەرگە هێزێكی بەرگرییە، پێموایە ئەم ماددەیە هەموار بكرێتەوە باشترە، لەبەر ئەوەی پێشمەرگە تەنها بەرگری لە كوردستان ناكات، بەڵكو دەبێت ئەوەی بۆ زیاد بكرێت كە پێشمەرگە دەستكەوتەكانیش دەپارێزێت.
6. ماددەی 17 هاتووە سامانە سروشتییەكان موڵكی گەلی كوردستانە، پێویستە ئەوەشی بۆ زیاد بكرێت، داهاتەكانیشی موڵكی گەلی كوردستانە.
7. ماددەی 19 كە باس لەوە دەكات نابێ كار بە بەندییەكان بكرێت، ئەمە نەماوە و دژی پەیماننامە نێودەوڵەتییەكانیشە، بۆیە دەبێت هەر لاببرێت.
8. لەماددەی 20 بڕگەی 3 هاتووە حكومەت هەوڵدەدات بۆ یەكسانیی ئافرەت، ئەمەش پێویستە بنووسرێت حكومەت یەكسانیی ئافرەت گەرەنتی دەكات.
9. باسی ویلایەتی سەرۆكی هەرێمی كوردستان دەكات و بە 4 ساڵ دیاری دەكات، ویلایەتی سەرۆك پێویستە بكرێتە پێنج ساڵ بۆ ئەوەی لەگەڵ پەرلەمان پێكەوە نەبێت و بۆشایی سیاسی دروست نەبێت.
10. ماددەی 65 كە زۆر كێشەی لەسەرە و باسی دەسەڵاتەكانی سەرۆكی هەرێمی كوردستان دەكات. من لەسەر ئەو دەسەڵاتانەی لە دەستووردا دیاریكراون هیچ تێبینییەكەم نییە، چونكە 3-4 دەسەڵات نەبێت، ئەوانی دیكە هەمووی مەرجدارن بە رەزامەندیی پەرلەمان و حكومەت، بەڵام تێبینیم لەسەر ئەوە هەیە كە دەڵێت: بێجگە لەم دەسەڵاتانە هەندێك دەسەڵاتی دیكە كە بە یاسا دیاری دەكرێت، من ئەمەم پێ زیادەیە، لەبەر ئەوەی هەموومان دەزانین دەستوور لە یاسا بەرزترە.
بۆ بارودۆخی راگوزەری
دەستووری كاتی باشترە
ئەم بارودۆخەی ئێستا كوردستانی پێدا تێدەپەڕێت، بارودۆخێكە لە هەموو روویەكەوە چاوەڕوانی گۆڕانكاریی گەورەی لە سەر ئاستی سیاسی و جوگرافی لێدەكرێت. بۆیە د. نەژدەت ئاكرەیی پسپۆڕ لە یاسا و و ئاسایشی نەتەوەیی و ئەندامی بەڕێوەبردنی ئەنستیتۆتی دیراساتی نیشتمانی، بەوجۆرە لەسەر ئەم پرسە هەڵوەستە دەكات، دەبێت زۆر وردبین بین لە پرۆسەی دەستوورەكە و دەبێت رەچاوی ئەوەش بكەین كە بارودۆخەكە گۆڕانكاریی گەورەی بەسەردا دێت. هەر لەمبارەوە وتی :
«پرۆژەی دەستووری 2009 كە ماوەی نۆ ساڵ كۆمەڵێك خەڵكی پسپۆڕ و شارەزا پێوەی ماندووبوون هەموو قۆناخە یاساییەكانی بڕی و تەنها ریفراندۆمی مابوو، مەسەلەی ریفراندۆمیش دیارە لەبەر چی دواخرا، بەهەرحاڵ لە ماوەی 2009 – 2015 كۆمەڵێك گۆڕانكاریی گەورە لەسەر ئاستی ناوخۆ و دەرەكی هاتووەتەئاراوە، بەتایبەتی كە دوای هەڵبژاردنەكانی تەمموزی 2009 نەخشەی سیاسی گۆڕانكاری بەسەردا هات و بزووتنەوەی گۆڕان دروست بوو، پاشانیش هاتنە كایەی ئۆپۆزسیۆن و دوای ئەوەش راپەڕینەكانی بەهاری عەرەبی و 17ی شوباتی سلێمانی. بۆیە زۆر شت گۆڕاوە و دەبێت لەبەر رۆشنایی ئەو گۆڕانكارییانەش بە دەستوورەكەدا بچینەوە. دیارە كارە سەرەتاییەكانی ئەم لیژنەیە بۆ ئەوەیە دەستوورێكی تازە دابنێن و لە ماوەی 90 رۆژدا ئامادە بكرێت بۆ ڕاپرسی، ئەم پرسە سەركەوتوو دەبێت ئەگەر ئەم لیژنەیە پرۆژەی دەستووری 2009 وەك بناخە وەربگرێت و پێداچوونەوە بەو 122 ماددەیە بكات كە لەو دەستوورەدا هاتووە. بۆ ئەم قۆناخە دەتواندرا سازانی لەسەر بكرێت، ئەمە لەگەڵ ئەوەی دیكۆمێنتی دەستووری و یاسایی پێویستە لە سازان دوور بخرێتەوە، لەبەر ئەوەی یاسا رەنگدانەوەیە بۆ بارۆدخی سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابووری، بەڵام سیاسەت ململانێیە، بۆیە كە سیاسەت ململانێ بێت، ئەوا سازان جۆرە پینەیەكە دەكرێت. ئەو ئیشكالییەتانەی ئێستا دێنەئاراوە لەو كاتە هەستیار و چارەنووسسازەی كە ئێمەی پێدا تێدەپەڕین، ئیشكالییەتی رەوایەتی، یان مەشرووعییەتی دەستوورییە، ئەویش لەبەر ئەوەیە پرۆژەی دەستوورێك ماوەی نۆ ساڵ كاری لەسەر كرابێت، بگۆڕێت بۆ پرۆژەی دەستوورێك كە بە ماوەی سێ مانگ ئامادە بكرێت، ئەمە گومانی دەستووری دروست دەكات. مەسەلەی دیكەی گرنگ لە دەستووردا، مەسەلەی ئاسایشی نیشتمانییە، دەستوور مەسەلەیەكە پەیوەستە بە ئاسایشی نەتەوەیی، دیارە ئاسایشی نەتەوەییش پرسێكی نەگۆڕە، ئەمەش وایكردووە سیاسەتی ئاسایشی نیشتمانی پیشاندەری دیاردەی هەر كیانێك بێت. بۆیە ئاسایشی نەتەوەیی لە دەستوور وەك هەرەمی قانوونی دادەڕێژرێت. پرسێكی دیكە جیاكردنەوەی دەستوور و دەستوورییەتە، دیارە دەستوورییەت لە دەستوور فراوانترە و دەبێت ئەم پرسەش لەبەرچاو بگێرێت. لایەنێكی دیكە باس لە گوشاری نێودەوڵەتی و رۆڵی نێودەوڵەتی دەكرێت، دیارە ئەم دوو حاڵەتە لە یەكتری جیاوازن».
فەرهاد عەونی سەرۆكی پێشووی سەندیكای رۆژنامەنووسانی كوردستان سەرەتا باسی ئەزموونی پرۆژەی دەستووری ئەفریقیای باشووری كرد و ئاماژەی بەوە كرد كە پرۆسەی داڕشتنی دەستووری باشووری ئەفریقیا بە دوو قۆناخ بووە. قۆناخی یەكەم 1988-1993 دەستوورێكی كاتییان داڕشت، لە هەمان كات لە ساڵی 1989 لیژنەیەكیان بۆ دانانی دەستووری هەمیشەیی دەستنیشانكرد، ئەم لیژنەیە ماوەی 7 ساڵ لە 1989-1996 كاری تێدا كرد. پێشنیاری ئەوەشی كرد كە «بە هاوشێوەی دەستووری ئەفریقیای باشوور، ئەم دەستوورەی كوردستان دەستوورێكی كاتی بێت، لە هەمانكاتدا لیژنەیەك بەردەوام بێت لە نووسینەوەی دەستوورێكی هەمیشەیی بۆ كوردستان». سەبارەت بە هۆكاری ئەو پێشنیارەشی وتی: «لەبەر ئەوەیە زۆر پرس هەن دەبێت زۆر بە وردی لەسەری هەڵوەستە بكەین و نابێت بەسەرماندا تێبپەڕێت. بۆ نموونە: ئێستا ئەم دەستوورە بۆ هەرێمێكی فیدڕاڵی لە چوارچێوەی عێراقدا دەنووسرێتەوە، بەڵام ئاراستەی گۆڕانكارییەكان و خواستی شەقام بەرەو ئاراستەیەكی دیكە هەنگاو هەڵدەگرێت. واتە ئەم قۆناخە لە سەر لێواری گۆڕانكاری و وەرچەرخانێكی گەورەیەو دەبێت دەستوورێك دابنێن كە بتوانین بەپێی دۆخەكە گۆڕانكاری تێدا بكەین. هەندێك سەرنجی دیكەشم لەسەر دەستوورەكە هەیە كە بە خاڵ ئاماژەیان پێدەكەم:
1. سەبارەت بە سیستمی بەرگری و ئاسایش، گرنگە سیستمی بەرگری ملكەچی دەسەڵاتی مەدەنی بێت، ئەمە لە دەستووری عێراقی 2005 ئاماژەی پێكراوە.
2. پرسێكی دیكەی گرنگ ئەندازەی دەستوورە، ئەمەش واتە چۆن ئەندازەی دەستوور پرۆسەی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی لە ناو قەوارەیەكدا رێكدەخات. لەسەر ئەم پرسە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی رۆڵی خۆی دەبینێت، بۆ نموونە: لەدەستووری كەمبۆدیا، نەتەوە یەكگرتووەكان رۆڵی بینیوە، لەبەر ئەوەی لەو كاتەی كەمبۆدیا رزگاری بوو، حزبێكی تۆتالیتاری دەسەڵاتی گرتەدەست، بەڵام توانییان چوارچێوەیەكی دەستووری بۆ پرۆسەی سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابووری دروست بكەن. هەروەها ئێستا یەكێتیی ئەوروپا لە چوارچێوەی ئەندازەی دەستووردا چۆن مامەڵە لەگەڵ توركیا دەكات؟ بێگومان كۆمەڵێك مەرجی لە سەر توركیا بەپێی پێوەرەكانی ئەوروپا داناوە. هەروەها لە كاتی نووسینەوەی دەستووری عێراقدا كە نەدەویسترا بنووسرێت عێراق بەشێكە لە نیشتمانی عەرەب، عەمر موسا سەرۆكی كۆمكاری عەرەبی وایكرد بنووسرێت، عێراق ئەندامێكی دامەزرێنەر و چالاكی كۆمكاری عەرەبییە.
3. حاڵەتێكی دیكە پەكخستنی دەستوورە. بێگومان پەكخستنی فەرمی هەیە كە لە كاتی تەنگژە، یان كارەساتی مرۆیی دێتەئاراوە، لەهەمانكاتدا پەكخستنی سیاسیش هەیە، وەك دەستووری عێراق كە لە ساڵی 2005 ـەوە بە شێوەیەكی سیاسی پەكیدەخرێت، بۆیە دەبێت لەوە دڵنیابین ئایا ئەم دەستوورە هەموو ماددەكانی جێبەجێ دەكرێت، یان نە؟
4. خوێندنەوە بۆ دیاردەكانی ئایندە. ئێمە لەم مەسەلەیەدا لاوازین، لەبەر ئەوەی بە چەند سیناریۆ بۆ داهاتوو باسی لێوە دەكرێت. بۆیە گرنگە ئەم دەستوورە دینامیكیەتێكی باشی هەبێت، بەتایبەتی كە ئێستا ئێمە دەستوور بۆ فیدڕاڵی دەنووسینەوە، لەوانەیە داهاتوویەكی نزیك سەربەخۆیی بێت.
5. ئەوەی ئێستا موناقەشەی زۆر لەسەر دەكرێت، سیستمی سیاسی كوردستانە بەوەی دەبێت سیستمەكە كۆماری پەرلەمانی بێت، لەسەر ئەمە هیچ ئیشكالییەتێك نییە، بەڵام لەسەر ئەوەی سەرۆك لەلایەن خەڵكەوە هەڵبژێردرێت، یان لە ناو پەرلەمانەوە، ئەمە بۆتە جێگەی ململانێ، بۆ ئەمەش سازان رۆڵی خۆی دەبینێت، لەمەدا راستە بەپێی ماددەی 120 نابێت دەستووری كوردستان هاودژی لەگەڵ دەستووری عێراق دروست بكات، بەڵام ئەمەش مانای ئەوە نییە دەستووری كوردستان دەبێت كۆپی دەستووری عێراق بێت و سەرۆكی هەرێمی كوردستان دەسەڵاتەكانی وەك سەرۆك كۆماری عێراق بێت، ئەگەر هەر كۆپی بێت، كەواتە دەستوورمان بۆچییە؟
6. ئەشكالییەتێكی دیكە ئەوەیە لیژنەی نووسینەوەی دەستوور كە دەستووری 2009ی نەكردۆتە بنەما و بناخە. دەستووری 2009 كە 122 مادەیە، زۆرینەی زۆری ماددەكانی جێبەجێ كراوە، لەو ماددانەی كە ماون، ماوە تەنها دادگای دەستووری هەرێمی كوردستان دانەمەزراوە، هەر بۆ نموونە ئەوەیە لە دەستوورەكەدا هاتووە و داوا دەكات بە یاسا رێكبخرێت، هەموویشی یاسای بۆ دەرچووە، وەك (یاسای سەرۆكایەتی هەرێم، یاسای پەرلەمان، یاسای ئەنجوومەنی ئاسایشی هەرێم، یاسای دەستەی دەستپاكی، یاسای دیوانی چاودێریی دارایی، یاسای كۆمسیۆنی باڵای هەڵبژاردنەكانی هەرێمی كوردستان، یاسای كۆمسێۆنی مافەكانی مرۆڤ) بۆیە كە هەموو ئەمانە بە یاسا رێكخرابن و ئێستا ئەم لیژنەیە دێت دەستوورێكی دیكە دەنووسێتەوە، ئەوا دەبێت پرسیار لەخۆیان بكەن چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەو یاسایانەدا دەكەن. لێرەدا ئاماژە بەوە دەكەین كەوا لە پرۆژەی نوێی دەستوور پێویستە ماددەیەك دەر بارەی پێكهێنانی (ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیی) ئەوەی ئێستا هەیە، كە ناوی (ئەنجومەنی ئاسایشی هەرێم)ـە، ئەمە تەنیا ئەنجومەنێك بۆ راپەڕاندنی كارە و پێشنیارێكە كە پێوەندی بە ئەنجومەنێك بۆ داڕشتنی ستراتیژییەتی هەرێم هەیە».
دەستووری هەرێمی كوردستان و
ئابووری و بازاڕی ئازاد
لایەنێكی گرنگی دەستوور دیاریكردنی سیستمی ئابووری وڵاتە. د.لەتیف كەریم واحد پڕۆفیسۆری ئابووری لە سكوڵی لەندەن بۆ ئابووری لە زانكۆی وێست منستەر و ئەندامی راپەڕاندنی ئەنستیتۆی نیشتمانی، وەك ئابووریناسێك لەسەر ئەم پرسە زۆر بە تێر و تەسەلی قسەی كرد و جەختی لەسەر ئەوە كردەوە كە ئەم لایەنە جیا لەوەی گرنگیەكی هێجگار زۆری هەیە، لە هەمانكاتدا هەرێمی كوردستان لە رووی فیكری ئابووریی سیاسییەوە زۆر لاوازە و هەر لەمبارەوە وتی:
بەداخەوە كە دێینە سەر مەسەلەی ئابووری، دەبینین ئێمە لە رووی فیكری ئابوورییەوە زۆر هەژارین، ئەمەش بە روونی بە دەستوورەكەوە دیارە، بەتایبەتی ئەو لایەنەی كە پێوەندی بە ئابووریی سیاسییەوە هەبێت. بۆ نموونە لە ماددە 15ی پرۆژەی دەستوورەكەدا، ئەم ماددەیە شێوازی بەرهەمهێنان و چوارچێوەی ئابووریی وڵات دیاری دەكات و نووسراوە: (هەرێمی كوردستان پشت بە سیستمی ئابووریی بازار و كێبڕكێی ڕەوا دەبەستێت)، ئەگەر سەرنج بدەین بەكارهێنانی وشەی رەوا (المشروع) شتێكی زاتییە Subjective -، واتە دیار نییە مانای رەوا لە فیكری ئابووریدا چییە؟ هەروەها چەمكی كێبڕكێ كە مەبەستی بازاڕی ئازادە. پرسیاری من لێرەدا ئەوەیە: ئایا فەلسەفەی بازاڕی ئازاد بۆ وڵاتێكی گەشەنەكردووی وەك وڵاتی ئێمە دەشێت كە ناتوانێت بچووكترین شت، یان ئامێر دروست بكات؟ من پێموایە ئەندامانی لیژنەی نووسینەوەی پرۆژەی دەستوور سەیری ئەزموونی ئەو وڵاتانەیان نەكردووە، ئەم بڕگەیەش ئەوە پیشاندەدات كە ناشارەزاییەكی زۆری لە رووی فەلسەفەی ئابووری و مێژووی ئابوورییەوە پێوە دیارە.
بۆیە بە رای من ئەم ماددەی 15 ی دەستووری هەرێمی كوردستان پێویستی بە پێداچوونەوەیەكی ورد هەیە و قابیلی ئەوەیە بەشێوەیەكی دیكە دابڕێژرێتەوە. هەروەها لایەنێكی نوێ كە ئاماژەی بە (بنەمای نوێ) كردووە، گرنگە ئەو بنەما نوێیە دیاری بكرێت، لەمەش زیاتر بە رای من گرنگە لەم دەستوورە جێگەی ئەوە بكرێتەوە كە حكومەت رۆڵی لە نەخشی پەرەپێدانی ئابووری هەبێت، ئەمە دەرگایەك بۆ حكومەت دەكاتەوە، بۆ ئەوەی چەندین هەنگاو لەو بوارە هەڵبگرێت.
پرۆسەی نووسینەوەی دەستوور
پێویستی بە ململانێ لەسەر بەرژەوەندیی گشتی هەیە
پرۆسەی نووسینەوەی دەستوور بە پلەی یەكەم ململانێیەكی سیاسییە لەسەر بەرژەوەندیی گشتی، بەڵام كاتێك ئەم ململانێیە دەگۆڕێت بۆ ململانێی بەرژەوەندی حزبی، ئەوە ناوەرۆكی دەستوورەكە بەتاڵ دەبێتەوە و وتووێژی سیاسیی ئاست بەرز دێتەخوارەوە بۆ گەڕەلاوژێی نێوان حزبەكان، لەمبارەوە فەرهاد محەمەد سەرنوسەری گۆڤاری گوڵان وتی:
«پرۆژەی نووسینەوەی دەستوور بە پلەی یەكەم ململانێی سیاسییە لەسەر بەرژەوەندیی گشتیی خەڵك، بۆیە لەم ململانێیەدا پێویستە بەرژەوەندیی خەڵك بیباتەوە، نەك حزبە سیاسییەكان، لەم چوارچێوەیەشدا سازان لەسەر بەرژەوەندیی گشتی خەڵك ناكرێت. بەداخەوە ئەگەر لەم روانگەیەوە سەیری ئەو ململانێیەی ئێستای نێوان حزبە سیاسییەكانی كوردستان بكەین كە لەسەر دەستوورەكە دەیكەن، وەك بەڕێز د.محەمەد شەریف ئاماژەی پێكرد، تەنها لە موزایەدەیەكی سیاسی دەچێت. هەروەها د. كامەران ساڵحیش ناوی لێنا مانۆڕی سیاسیی حزبەكان، ئەمەش واتە حزبەكان لە بری ئەوەی ململانێی جددی لە سەر بەرژەوەندیی گشتی بكەن، زیاتر نمایشی ماسوولكەی حزبی خۆیان دەكەن. بۆیە لەم حاڵەتە لە بری ئەوەی باس لە ململانێی سیاسی، یان سازان بكەینەوە، باشترە هەوڵبدەین چەمكی ململانێی سیاسی نێوان حزبەكانی ئێستای كوردستان سەرلەنوێ پێناسە بكەینەوە، بۆ ئەوەی بزانین ئەم ململانێیە دەمانگەیەنێتە ئەوەی بەرژەوەندی گشتی بپارێزین، یان ئەم ململانێیە بۆ پاراستنی بەرژەوەندیی حزبە سیاسییەكانە. لەسەر ئەم لایەنە وەك د.شێرزاد نەجاڕ ئاماژەی پێكرد لە سیاسەتدا تەنها یەك جۆر ململانێ هەیە، ئەویش ململانێیە لەسەر بەرژەوەندیی گشتی، خۆ ئەگەر ململانێ لەسەر هەر شتێكی دیكە بكرێت، ئەوە هەموو شتێكە، بەڵام سیاسەت نییە. ئەم حاڵەتە لە پرۆسەی سیاسیی وڵات بەڕێوەبردنیشدا رەنگدانەوەی هەیە. بۆ نموونە ئەگەر سەیری پرۆسەی دابەشكردنی دەسەڵاتەكان بكەین، دیارە لە سیستمی دیموكراتیدا ئەم دابەشكردنە بۆ ئەوەیە چاودێری و هاوسەنگی (checks and balances) لە نێوان هەرسێ دەسەڵاتی یاسادانان و حكومەت و دادوەری دروست بكات، لە پرۆسەی سیاسیی كوردستان بۆتە هۆكاری ئەوەی هاوسەنگیی نێوان حزبە سیاسیەكان رابگرێت، ئەمە بەو مانایە نییە كە ئەم دەسەڵاتانە لەسەر ئاكامی پرۆسەی دەنگدان لە نێوان حزبە سیاسییەكان دابەش نەكرێت، نەخێر، بەڵكو بەو مانایە كە هەر حزبێكی سیاسی ئەم دامەزراوانە بەڕێوەبەرێت، پێویستە گەوهەری دامەزراوەیی خۆی ون نەكات. بۆ نموونە ئەگەر سەرۆكی پەرلەمان پارتی بوو، نابێت پەرلەمان مۆركی پارتی وەربگرێت و كە بووە، گۆڕان، یان یەكێتی، مۆركی ئەو دوو حزبە وەربگرێت. لەمەش گرنگتر ئەم ململانێ حزبییە ناتەندروستەی نێوان حزبەكانی كوردستان، رەنگدانەوەی زۆر نەرێنی لە سەر پرۆسەی بونیادنانەوەی نەتەوە و بونیادنانی دامەزراوەكان هەبووە، بۆتە هۆكاری ئەوەی دامەزراوەكان نەتوانن وەك پێویست كاربكەن، ئەمەش لەبەر ئەوەیە كێشەی سەرەكی لە وڵاتانی تازە گەشەكردوو ئەوەیە، دامەزراوەكان بونیاد دەنرێن، بەڵام دامەزراوەكان وەك پێویست بە لێهاتوویی هەڵناسووڕێن و كارناكەن. ئەوەی رێگری دەكات لە خراپ هەڵسووڕانی ئەو دامەزراوانە دەرهێنانی كۆدی بەرژەوەندیی گشتییە و دانانی كۆدی حزبییە لە جێگەكەی، بۆیە كاتێك كۆدی حزبی جێگەی كۆدی بەرژەوەندیی گشتی دەگرێتەوە، ئەوە دامەزاروەكان هەڵناسووڕێن. لە پرۆسەی نووسینەوەی دەستووری كوردستانیشدا، لەبەر ئەوەی كۆدی ململانێی سیاسی كۆدێكی حزبییە، ئەوا ئەگەر دەستوورەكە بنووسرێتەوە و پەسەندیش بكرێت، دەستوورێك نابێت كە بتواندرێت وەك جێگەی ئومێدی ئێستا و ئایندە سەیر بكرێت».
هەر سەبارەت بە سروشتی ململانێی سیاسی لە ناوپرۆژەی نووسینەوەی دەستووردا، د.ئەمین فەرەج شەریف پسپۆڕی زانستی سیاسی و مامۆستا لە بەشی سیاسەت لە زانكۆی سەلاحەددین و سكرتێری كۆمەڵەی زانستی سیاسی لە هەرێمی كوردستان جەختی لەسەر ئەوە كردەوە كە ململانێی نێوان حزبە سیاسییەكان لە پرۆسەی نووسینەوەی دەستووردا كارێكی سروشتییە و لەمبارەوە وتی :
«من لە قسەكەی فەرهاد محەمەدـەوە دەست پێدەكەم كە رەخنەی لە شێوازی ململانێ سیاسییەكە گرت. بۆیە من دەڵێم ئەوە حاڵەتێكی ئاساییە كە دەستوور سروشتێكی ململانێی سیاسی پێبدرێت. بەڕێز د. شیرزاد كە خۆی ئەو وانەی پێی وتووین، باسی ئەوەی كردووە كە دوو ئاراستەی فیكری لە سەر دەستوور هەیە، یەكەمیان ئەوەیە ئایا دەستوور سروشتێكی سیاسی هەیە، یان یاسایی؟ سەبارەت بەم پرسیارە جۆرج بێردۆ دەڵێت: (دەستوور بریتییە لە كاری دامەزرێنەرانی دەوڵەت)، بەپێی ئەم بۆچوونە دەستوور سروشتێكی یاسایی هەیە و ئەركی سەرەكی رێكخستنی دەسەڵاتە، ناویشی لێناوە یاسای رێكخستنی دەسەڵات، بەڵام ئاراستەیەكی دیكەش هەیە كە دەستووردانەرانی وەك مارسیل پیرلۆ، مونز ئەلشاوی، سەروەت بەدەوی، لایەنگرانی ئەو ئاراستەیەن كە دەستوور مەسەلەیەكی سیاسییە، بەڵام ئاراستەی یەكەم بەپێچەوانەوە دەڵێت: یاساییە. هانز كلسن كە خاوەنی بیردۆزی موجەڕدە لە یاسا ( نظریة المحضة في القانون)، ئەو پێیوایە دەستوور قاعیدەیەكی قانوونییە وەك هەر یاسایەكی دیكە، یاسا بە تەنها هەموو شتەكان رێكدەخات، لە ناویشیاندا دەستوور. بۆیە لە نێوان ئەو بۆچوونە جیاوازانەدا و لەگەڵ ئەوەی لە پرۆسەی دانانی دەستوور لیژنەیەكی دەستووری دادەنرێت، بەڵام ئەوەی لەپشت ئەو لیژنە دەستوورییەوەیە، لایەنە سیاسییەكانن، لەمەش زیاتر تەنانەت لە هەمواركرنەوەشیدا دیسان لایەنە سیاسییەكان دەستێوەردان دەكەن، لە رێگەی پەرلەمان، یان بنكەی جەماوەری حزبەوە هانی خەڵك دەدرێت بۆ ئەوەی دەنگ بدەن بەدەستوورەكە، یان رەتبكرێتەوە. تەنانەت حزبە سیاسییەكان ئەگەر بیانەوێت دەتوانن بڕگەكانی دستوور پەك بخەن، هەروەك چۆن چەندین بڕگە و ماددەی دەستووری عێراق پەك خراوە، بۆیە نووسینەوەی دەستوور كارێكی زۆر گرنگە و دەبێت بە وریایی و بەرپرسیارانە لایەنە سیاسییەكان مامەڵەی لەگەڵدا بكەن.بە بڕوای من كێشەی سەرەكی لەم دەستوورە بریتییە لە دوو خاڵی سەرەكی، یەكەمیان هەڵبژاردن و دەسەڵاتەكانی سەرۆكی هەرێمی كوردستان، دووەمیان مەسەلەی ئەو ناوچانەیە كە پێشتر پێیان دەوت ناكۆكی لەسەر، یان ناوچەكانی ماددەی 140 و ئێستا بە ئەمری واقیع لە ژێر دەستی پێشمەرگەدایە، ئەم دوو لایەنە دەبێت بە وردی مامەڵەی لەگەڵ بكرێت. بۆ مەسەلەی پرسی هەڵبژاردن و دەسەڵاتەكانی سەرۆكی هەرێمی كوردستان، وەك ئاماژەی پێكراوە دوو ئاراستە هەیە، ئاراستەیەكیان پێیوایە دەبێت سەرۆك لەناو خەڵكەوە هەڵبژێردرێت، ئەمە پارتی دیموكراتی كوردستان پێداگیری لەسەر دەكات، ئاڕاستەكەی دیكەیان پێیانوایە دەبێت سەرۆك لە پەرلەمانەوە هەڵبژێردرێت، ئەمەش گۆڕان و یەكێتی و كۆمەڵ و یەكگرتوو داوای دەكەن. بۆیە من پێموایە دەبێت لەسەر ئەم پرسە كۆتایی بە ململانێ بهێندرێت و هەموو لایەنەكان لەسەر شتێك رێكبكەون. ئەمەش لەبەر ئەوەیە پرسی سیاسی بە سازان چارەسەر ناكرێت».
بۆ مەسەلەی ئەو ناوچانەش كە ئێستا بە ئەمری واقیع لە ژێردەستی پێشمەرگەدان، د.نەژدەت ئاكرەیی بۆ ئەم پرسە پێشنیاری كرد دەستوورەكە كاتی بێت، لەبەر ئەوەی دەستووری كاتی سروشتی دیكتاتۆرەكانمان بیر دێنێتەوە، باشترە بۆ چارەسەرێكی دیكە بگەڕێین.
جێكردنەوەی پرسی ریفراندۆم و سەربەخۆیی
لە پرۆژەی دەستووری هەرێمی كوردستاندا
ئێستا كوردستان نەك بە قۆناخێكی راگوزەری تێدەپەڕێت، بەڵكو مامەڵە لەگەڵ قۆناخێكی هەستیار و چارەنووسساز دەكات. راستە هەرێمی كوردستان هەتا ئێستاش لە رووی دەستوورییەوە وەك بەشێك لە عێراق سەیر دەكرێت، بەڵام لە سەر ئەمری واقیع عێراق ئێستا بۆتە سێ پارچەی جیاواز و سێ سیستمی جیاواز، لەهەمانكاتیشدا هەموو قسەوباسەكان باس لە ریفراندۆم و جاڕدانی سەربەخۆیی دەكەن. سەبارەت بەم لایەنە هێمن غەنی ئەندامی دەستەی نووسەرانی گوڵان ئامادەبووانی رووبەڕووی ئەم پرسیارانە كردەوە:
«سەرۆكی هەرێمی كوردستان لەو ماوەیەی پێشوو ئاماژەی بەوە كرد، ئەگەر بڕیاری سەربەخۆیی بدەین، یەكەم لایەن كە قسەی لەگەڵ دەكەین عێراق دەبێت، ئەمەش واتە سەرۆكی هەرێمی كوردستان دەخوازێت ئەم جیابوونەوەیە بە شێوەیەكی ئاشتی بێت، بەڵام ئەگەر هەڵسەنگاندنێكی ورد بۆ ئەقڵییەتی سیاسی بەرپرسانی ئێستای عێراق بكەین، هەست دەكەین زۆر دوورە مەزندەی ئەوە بكرێت كە ئەم داوایە پەسەند بكەن، ئەمەش مانای ئەوەیە دەبێت بەدوای رێگەیەكی دیكە بگەڕێین. لەو ماوەیەی پێشوو فەرمانێكی دادگای باڵای كەنەدام خوێندەوە سەبارەت بە پرسی جیابوونەوەی هەرێمەكان لە دەوڵەتی كەنەدا، لەم فەرمانەدا دوو شت لێك جیاكراونەتەوە، یەكەمیان بڕیاردانی مافی چارەنووس لە ناوخۆوە، دووەمیان بڕیاردانی مافی چارەنووس لە دەرەوە. ئەم فەرمانە ئاماژەیە بۆ ئەوەی لە كاتێكدا ئەگەر هەرێمێك لەسەر ئاستی ناوخۆ رێگری لێكرا، ئەوا دەتوانێت ئەم مافەی خۆی لە دەرەوەی وڵات پیادە بكات. ئایا تاچەند دەتوانین سوود لەم فەرمانەی دادگای باڵای كەنەدی وەربگرین و وەك كارتێكی فشار بەكاری بهێنین؟ چونكە هەموومان دەزانین حكومەتی عێراق خۆی لە جێبەجێكردنی چەندین ماددەی دەستووری عێراق دزیوەتەوە كە گرنگترینیان ماددەی 140ـە. هەروەها توێژینەوەیەكمان لە بەردەستە سەبارەت بە فیدڕاڵییەتی دارایی لە نەیجیریا. لەم توێژینەوە ئاماژە بەوە كراوە، ئەگەر حكومەتی فیدڕاڵی بەهەر بیانوویەك بودجەی هەرێمە فیدرالیەكانی بڕی، ئەوا ئەم بڕیارە جاردانی مردنی فیدڕاڵیزمە، ئێستا حكومەتی عێراق ئەم كارەی كردووە و بودجەی كوردستانی بڕیوە، ئەگەر حكومەتی عێراق لەسەر ئەم پرسە بەردەوام بوو، ئایا فیدڕاڵییەت بوونی دەمێنێت؟
هەموو ئامادەبووان جەخت لەسەر ئەوە دەكەنەوە كە ململانێی حزبە سیاسییەكان لەسەر دەستوور زۆر توندە. د.محەمەد شەریف بە موزایەدەی سیاسی دانا و د.كامەران ساڵحیش بە مانۆڕی سیاسی. ئایا مەترسیی ئەوە نییە ئەم حاڵەتە دەستوورەكە بگەیەنێتە بنبەست؟
بەشێكی دیكە كە باسی لێوە كرا مەسەلەی قەرزی دەرەكی هەرێمی كوردستان بوو، ئایا ئەزموونی پێشتر هەیە كە هەرێمێك لەناو دەوڵەتێكی فیدرالی سەربەخۆ قەرزی كردبێت؟».
ئامادەبووان بەمجۆرە وەڵامی پرسیارەكانیان دایەوە:
1. د.نەژدەت ئاكرەیی سەبارەت بە ریفراندۆم و مافی چارەی خۆنووسین ئاماژەی بەوە كرد، دەستووری 2005 لە دیباجەكەی هاتووە ئەم دەستوورە زامنی یەكپارچەیی عێراقە، واتە ئەگەر ئەم دەستوورە جێبەجێ نەكرا، عێراق بە یەكپارچەیی نامێنێتەوە، بەڵام لە دەستوورەكە ئەمەی بە ئاڵۆزی بەجێهێشتووە، سەبارەت بە باسكردنی ئەم پرسەش لەگەڵ بەرپرسانی بەغدا، زۆر زەحمەتە مامەڵەیان لەگەڵدا بكرێت، ئەوەی دەمێنێتەوە ئەوەیە دەبێت كورد هەوڵبدات لەسەر ئاستی دەرەوە و لەو وڵاتانەی خاوەنی بڕیارن لۆبی بكات، تا ئێستا لەم پرۆسەیە ئێمە زۆر نەچووینەتە پێشەوە و دەبێت باشتر هەوڵی بۆ بدەین.
2. د.كامەران ساڵح سەبارەت بە ململانێی حزبەكان لەسەر دەستوور ئاماژەی بەوەكرد، ئەوەی ئێستا هەیە ململانێ نییە، بەڵكو مانۆڕی سیاسی حزبەكانە، تەنانەت ئەگەر سەیری لێكترازانەكانیش بكەین، هەست دەكەین هەموویان شەخسین، لەبەر ئەوەی نەمانبینیوە دوای جیابوونەوە، یان لێكترازانیك لەنێو حزبەكانی كوردستاندا روئیا و فەلسەفەیەكی تازە بێتەئاراوە. لە ئێستادا هەموو حزبەكانی كوردستان دەزانن بۆ ئێستا پێویستە بەڕێز مسعود بارزانی سەرۆكی هەرێمی كوردستان بێت، دەزانن كەسی دیكەیان نییە، بەڵام مەرجی خۆیان دادەنێن و دەیانەوێت دەسەڵاتەكانی سنووردار بكەن. ئەمە لە ترسی ئەوەیە، حزبەكان دەزانن دوای كاك مسعود بارزانی، سەرۆكی هەرێم هەر لە پارتی دیموكراتی كوردستان دەبێت. بۆیە ئەم مانۆڕە دەكەن و دەیانەوێت سەرۆكی هەرێم لە پەرلەمانەوە هەڵبژێردرێت و دەسەڵاتەكان بگوازرێتەوە بۆ سەرۆك وەزیران، لەبەر ئەوەی دەیانەوێت بەم مانۆڕە خۆیان پۆستی سەرۆك وەزیران وەربگرن، ئەمە بێجگە لەوەی تیۆری پیلانگێڕان و پیلانگێڕی