هەڵسەنگاندنێك بۆ سیاسەتی كوردستان لەگەڵ ئەمریكا و نەخشەی رێگە بۆ گەیشتن بە خاڵی هاوبەش

«هەواڵەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئاماژەن بۆ ئەوەی بارودۆخی ئەو ناوچەیە لە خراپەوە بەرەو زۆر خراپتر دەچێت. رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەبەریەك هەڵوەشاوە و ئەمریكاش لۆمە ناكرێت، لەبەر ئەوەی چارەسەری كێشەكان ئاسان نین، وەك دروستبوونی كارەساتی مرۆیی لە یەمەن و لەبەریەك هەڵوەشانەوەی لیبیا و كەوتنی رومادی بە دەستی داعش. رۆبەرت گیتس وەزیری پێشووی بەرگری ئەمریكا لە مانگی ئایاری رابردوو دەڵێت: بەهیچ شێوەیەك ستراتیژمان بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست نەبووە. پاڵێوراوانی كۆمارییەكان لە رۆژنامەی واشنتۆن پۆست بەو شێوەیە شرۆڤەی كەوتنی رومادی دەكەن بەوەی هۆكارەكەی پێوەندی بە دینامیكیەتی سوپای عێراق نییە و وەك شكستی سوپای عێراق سەیر ناكرێت، بەڵكو ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن هۆكاری سەرەكی بۆ لەبەریەك هەڵوەشانی ناوچەكە كەمتەرخەمی و لاوازیی چارەسەرەكانی ئیدارەی ئێستای ئەمریكایە. ئەم واقیعە سەختە ئاماژەیە بۆ ئەوەی ئەمڕۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەرەو گۆڕانكارییەكی ریشەیی كاولكاری هەنگاو هەڵدەگرێت. ئەگەر وەك رێكخەری كۆشكی سپی بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست قسە بكەم، ئەوا دەتوانم بڵێم: سیاسەتی ئەمریكا بەرامبەر رۆژهەڵاتی ناوەڕاست سەرچاوەی سەرەكی نەبووە بۆ ئەو كێشانە، لە هەمانكاتدا ئەمریكا بژاردەی باشیشی لە بەردەستدا نییە بۆ ئەوەی مامەڵەیەكی باش لەگەڵ ئەو بارودۆخە سەختە بكات. هەندێك پێشنیار بۆ چارەسەكردنی كێشەكانی ناوچەكە دەخرێنەڕوو، وەك دەستێوەردانی سەربازی، هەوڵدان بۆ رێكخستنەوە و دووبارە داڕشتنەوەی ناوچەكە، قەناعەتكردن بەو خەڵكانەی خۆیان بە نەیاری ئەمریكا دەزانن، بەڵام هەر یەك لەم پێشنیارانە ئەگەر جێبەجێ بكرێت، بارودۆخەكە بەرەو خراپتر دەبات. بۆیە لێرەدا پێویستە راشكاوانە قسە لەسەر سیاسەتی ئەمریكا بەرامبەر كێشەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بكەین.

سیاسەتی ئەمریكا بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە دەست بەرنامەی هەڵەوە گیری خواردووە، ئەگەر سەیری ئەزموونی 10 ساڵی رابردوو و ئەزموونی ئێستاشمان بكەین ئەوا تێدەگەین پرسەكە ئەوە نییە. داننان بەو راستییەی ئەمریكا بەرپرس نییە لە هەموو كێشەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، یان بەوەی ناتوانێت هەموو كێشەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست چارەسەر بكات، مانای ئەوە نییە ئەمریكا بێ توانایە و دەستی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەڵگرتووە. نەخێر، ئێستاش ئەمریكا گەورەترین هێزە لە جیهان و جێگەی بایەخی هەموو جیهانیشە، توانایەكی بێ هاوتای هەیە و بەرپرسە لەوەی رۆڵی سەرەكی لە ناوچەكەدا بگێڕێت. بەتایبەتی ئەگەر بەرژەوەندییە ژیارییەكانی لە ناوچەكە بكەوێتە مەترسییەوە. راستە ئەمریكا ناتوانێت ئەو فاكتەرە مێژووییانەی بوونە هۆكاری ئەو ناسەقامگیرییە رابگرێت، بەڵام دەتوانێت هاوپەیمانەكانی بپارێزێت و رێگە نەدات شەڕ لەنێوان دەوڵەتانی ناوچەكە رووبدات. رێگەش نادات چەكی ئەتۆمی بڵاو ببێتەوە، دەتوانێت رێگر بێت لەوەش كە تیرۆریستان نەوایەكی ئارام لە ناوچەكە بۆ خۆیان دروست بكەن و لەوێوە خۆ تەیار بكەن بۆ هێرشكردنە سەر هاوپەیمانەكانمان و بەرژەوەندییەكانمان لە ناوچەكە، هەروەها دەتوانین رێڕەوە ئاوییەكان بەتایبەتی گەرووی هورمز بپارێزین بۆ ئەوەی بارزگانی و هەناردەكردنی نەوت كێشەی تێ نەكەوێت».


فلیپ گۆردن لە ماوەی ساڵانی 2013- 2015 یاریدەدەری تایبەتی سەرۆك ئۆباما و كۆشكی سپی بووە وەك رێكخەری رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باكووری ئەفریقیا و دەوڵەتانی كەنداو.
ئەم پەڕەگرافانە بەشێكن لەو وتارەی رۆژی 4ی حوزەیرانی 2015 لە ماڵپەڕی ئامۆژگای پێوەندییەكانی دەرەوە بڵاوی كردۆتەوە.




سیاسەتی ئەمریكا بەرامبەر كورد یان سیاسەتی كوردستان بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ ئەمریكا

ئەمریكییەكان لەسەر ئاستی كۆنگرێس و كۆشكی سپی و ناوەندەكانی فیكر و لێكۆڵینەوە گەیشتوونەتە رایەكی هاوبەش بەوەی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دوای ئیسڕائیل بێجگە لە كورد هاوپەیمانێكیان نییە، بتوانن پشتی پێ ببەستن، چەقی قورسایی ئەم هاوپەیمانێتییەش هەرێمی كوردستانە، لەمەش زیاتر ئێستا ناوەندەكانی فیكر و لێكۆڵینەوە و رۆژنامە بەناوبانگەكانی ئەمریكا و تەنانەت كەناڵە گەورەكانی تەلەفزیۆنی وەك CNN ئاڕاستەی كاركردنیان بەو شێوەیەیە پرسی كورد وەك پرسێكی گرنگ بكەنە بەشێك لە رای گشتی ئەمریكا. هەر بۆ نموونە:

1- لە رۆژی 4ی حوزەیرانەوە وشەی كوردس (Kurds) بۆتە یەكێك لە بڕگە دیارەكانی سەردێڕی ماڵپەڕی ئامۆژگای پێوەندییەكانی دەرەوە (www.cfr.org) و لە ژێر ئەم ناوەدا دۆسیەكی بڵاو كردۆتەوە بەناونیشانی: كورد لە ساتەوەختی خۆیدا (The time of the Kurds).
2- لە كەناڵی CNN دیمانەیەكی تایبەت لەگەڵ ئەشتون كارتەر لەسەر كەوتنی رومادی كراوە، ئەمەش مانای ئەوەیە بێجگە لە كورد هیچ لایەكی دیكە نە شەڕی داعشی پێدەكرێت، نە سوود لە هاوكارییەكانی ئەمریكا و هاوپەیمانی نێودەوڵەتی دژی داعش وەردەگرێت.
3- تۆماس فریدمان لە رۆژی 27ی ئایار نووسیویەتی: «جارێكی دیكە ناتواندرێت سنوورە كۆنەكان رێكبخرێتەوە».
4- داڤید كرۆس لە رۆژنامەی نیۆیۆرك تایمز لە رۆژی 5ی حوزەیران نووسیویەتی: «ستراتیژیەتی دابەشكردنی عێراق. عێراقێكی سەنتڕاڵی گەورەترین كارەساتە بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست».
5- لە هەمووی گرنگتر بڕیارەكەی كۆنگریسە بە پڕچەككردنی پێشمەرگە لە رێگەی بەغداوە، هەروەها دانیشتنە بەردەوامەكانی لیژنەی پێوەندییەكانی دەرەوە و بەرگری كۆنگرێس بۆ تاوتوێكردنی بارودۆخی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، كە لە هەموو یەكێك لەو دانیشتنانە پرسی كورد یەكێك لە پرسە سەرەكییەكان بووە. هەروەها ئەو كۆنگرانەی لەسەر رۆژهەڵاتی ناوەڕاست گرێدەدرێن، وەك كۆڕبەندی ئەمریكا و جیهانی ئیسلامی كە لە رۆژانی 1-3ی حوزەیرانی 2015 لە دۆحە بەڕێوەچوو. ئەمە بێجگە لەوەی رۆژانەش لە یەكێك لە ناوەندەكانی فیكر و لێكۆڵینەوە لانیكەم كۆڕێك لە سەر رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەڕێوەدەچێت و لە هەر یەكێك لەو كۆڕانەش یەكێك لە پرسە سەرەكییەكان كێشەی كورد و پرسی دەوڵەتی كوردستان دەوروژێندرێت.

ئەمانە تەنیا رووداو و نووسینی كەمتر لە یەك هەفتەن. بۆیە بایەخدان بە پرس و رۆڵی كورد لە تێكشكاندنی تیرۆریستانی داعش و ئومێدی خەڵكی كوردستان بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردستان، پرسێكە گەیشتۆتە ئەو ئاستەی لایەنی كوردستانی سیاسەتێكی روون و ئاشكرایان بەرامبەر بە ئەمریكا هەبێت و هەوڵبدەن نەخشەڕێگەیەك دروست بكەن بۆ ئەوەی لەگەڵ ئەمریكا بگەنە ئەو خاڵە هاوبەشانەی كە هەردوولا لە پنتێكدا یەكبگرنەوە.

لێرەوە ئەگەر سەیری نووسینەكەی فلیپ گۆردن بكەین كە تا یەك دوو مانگ لەمەوپێش یاریدەدەری تایبەتی سەرۆك ئۆباما و كۆشكی سپی بووە و وەك رێكخەری سیاسەتی ئەمریكا بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باكووری و ئەفریقیا و دەوڵەتانی كەنداو كاری كردووە، ئاماژە بەوە دەكات سەرچاوەی ئەو كێشانەی لە چوار هۆكاری سەرەكییەوە سەرچاوە دەگرن كە بریتین لە: «- نەمانی سەروەری دەوڵەت و داخورانی سنوورەكان،- دابەشبوونێكی گەورەی نێوان شیعە و سوننە، - دابەشبوونی گەورەی كۆمەڵگەی سوننە و سوننە لە وڵاتێكی وەك میسر كە شیعەیەكی هێجگار كەمی هەیە - راوەستانی پرۆسەی ئاشتی لە نێوان ئیسڕائیل و فەلەستین». ئەگەر بە وردی سەرنجی ئەم دەستنیشانكردنە بدەین، دەبینین تەنیا كورد و كوردستانە كە نەبۆتە سەرچاوەی هیچ كێشەیەك بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، هەروەك چۆن پێشتر سەرچاوەی كێشە نەبووە لە شەڕی نێوان شیعە و سوننە لە عێراقدا، تەنانەت سیاسەتی لۆژیكانەی هەرێمی كوردستان لە ناو ئەم هاوكێشە ئاڵۆزەدا، ئەوە بووە جەمسەرە جیاوازەكانی پێكەوە گرێداوەتەوە و تەنیا كوردستانە كە هیچ كێشەیەكی لەگەڵ میحوەری توركیا و قەتەر، سعودیە و ئیمارات و میسر، ئێران و هاوپەیمانی شیعە نییە. لە بەرامبەردا ئەگەر سەیری پێشنیارەكانی گۆردن بكەین، بەوەی ئەمریكا پێویستە ئامانجەكانی خۆی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەسەر ئەو بنەمایە رێكبخاتەوە، لەمەشیاندا هەست دەكەین سیاسەتی كوردستان بە هیچ شێوەیەك هاودژی لەگەڵ ئەو ئامانجانە دروست ناكات.

ئەم پێگەیەی كوردستان كە نەبۆتە سەرچاوەی كێشە بۆ ئەم بارە ئاڵۆزەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، هەروەها پێكەوە گرێدانەوەی جەمسەرە ناكۆك و ئاڵۆزەكان كە هەر یەكەیان بۆ دوای داعش و رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی تازە پرۆژەی تایبەتی خۆی هەیە، هەموو پرۆژەكانیش لەگەڵ پرۆژەی ئەمریكا بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە شێوەیەك لە شێوەكان هاودژییەكی گەورە دروست دەكەن، ئەوا گرنگە كورد پرۆژەیەكی هەبێت لەگەڵ پرۆژەكەی ئەمریكا بە تەواوەتی یەكبگرێتەوە. لەمەشدا چۆن ئەمریكا ناچار دەبێت كورد بە هاوپەیمانی خۆی قبووڵ بكات، بەهەمان شێوەش لایەنی كوردی، یان كوردستانیش لەسەر ئاستی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و رۆژئاواش ئەگەر ریزبەندییەك بۆ ئەو دەوڵەتانە دروست بكات كە بیەوێت پشتی پێ ببەستێت، ئەوا وەك ئاڕاستەی رووداوەكان پیشانی دەدەن، دەبێت ئەمریكا بە ئیمتیاز پلەی یەكەمی لەو بژاردەیەی كوردستان هەبێت. لە هەمانكاتدا دەبێت لایەنی ناچاری خۆی وەك كوردستان و لایەنی ناچاری ئەمریكا وەك سۆپەر پاوەرێك لە ناوچەكە بە وردی لەبەرچاو بگرێت.

گرنگە بۆ خوێندنەوەی پێگەی ئەم سۆپەرپاوەرە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئێمە وەك كورد سوود لە ئەزموونی دیپلۆماتی و پێوەندی نێوان ئەمریكا و ئیسڕائیل وەربگرێن. هەر بۆ نموونە شیمون پێرێز لە كتێبی (جەنگی ئاشتی) باس لە داوایەكی ئەمریكای سەردەمی ریگن دەكات بۆ ئەوەی ئیسڕائیل لە ئازادكردنی بارمتە ئەمریكییەكان لە تاران هاوكاری ئەمریكا بكات. پێرێز دەڵێت: ئەم داوایەم بردە پەرلەمانی ئیسڕائیل (كەنیست)، زۆربەی پەرلەمانتاران ناڕازی بوون.، من پێم وتن ئەمریكا بەو هەموو گەورەییەی خۆیەوە داوای یارمەتی لە ئیسڕائیل بكات، ئایا دەكرێت ئیسڕائیل ئەو هاوكارییە رەتبكاتەوە؟
بێگومان كێشەی بارمتە ئەمریكیەكانی باڵێۆزخانەی ئەمریكا لە تاران، ناتوانین بڵێین هێندەی كێشەی شەڕی داعش گەورە بووە، بەڵام لە ناو رای گشتی ئەمریكادا بووە هۆكاری ئەوەی جیمی كارتەر هەڵبژاردن بدۆڕێنێت. بۆیە ئیسڕائیل هەموو هاوكارییەكی كرد و دواییش پرۆسەی ئازادكردنی بارمتەكان ناوی لێنرا (ئێران گێت) كە ئەمیش ئاماژە بوو بۆ رووداوی واتەر گێت كە لە 1973 نیكسۆن ئەنجامی دا و لە دواییدا نیكسۆن لە سەرۆكایەتی لابرا.

ئەو داوایەی ریگن لە ئیسڕائیل كردی، داوایەك بوو كۆدەنگیی هەردوو حزبی كۆماری و دیموكراتی لەگەڵدا بوو، بۆیە وێڕای ئەوەی ئەو پرۆسەیە پێشێلكردنی دەستووری ئەمریكاش بوو، بەڵام ریگن جارێكی دیكەش هەڵبژێردرایەوە و دوای خۆیشی بۆ جاری سێیەم حزبی كۆماری ئەمریكا بە سەرۆكایەتی جۆرج بوش هەر لەدەسەڵات مایەوە.

ئەگەر لەم خاڵەوە سەیری پێوەندی نێوان كوردستان و ئەمریكا بكەین لە شەڕی دژی داعشدا، لەگەڵ ئەوەی شەڕی داعش بڕیارێكی نێودەوڵەتی لە پشتە، لە هەمانكاتدا لەناو كۆنگرێس بە رادەیەك یەكگرتوویی لە نێوان كۆنگرێسمانە دیموكراتی و كۆمارییەكان لە سەر هاوپەیمانی و پرچەككردنی پێشمەرگە هەیە، كە خودی سەرۆك ئۆباما ناچار بووە داوا لە سەرۆك بارزانی بكات، رازی بێت بەوەی چەك لە رێگەی بەغداوە بگاتە دەستی پێشمەرگە، نەك راستەوخۆ، سەبارەت بە هەڵوێستی سەرۆك بارزانی بەرامبەر ئەم داوایەی سەرۆك ئۆباما و رازیبوونی بەوەی گرنگە چەك بگاتە دەستی پێشمەرگە، بەڵام گرنگ نییە چۆن دەگات، پڕۆفیسۆر مایكل نایت بەڕێوەبەری پرۆگرامەكانی عێراق و هەرێمی كوردستان لە ئامۆژگای واشنتۆن بۆ دیراسەتی رۆژهەڵاتی نزیك لە مانگی ئایار بە گوڵانی راگەیاند: «ئەم هەڵوێستەی سەرۆك بارزانی سەرسامی كردم و سەركەوتنێكی گەورەی بۆ كورد لە كۆشكی سپی تۆمار كرد». لەمەش زیاتر هەر لە ماڵپەڕی هەمان ئامۆژگا وتارێكی بە ناونیشانی: «گەورەترین سەركەوتنی كورد لە كۆشكی سپی» بڵاو كردەوە. هەر بۆیە وێڕای جیاوازییەكەی ریگن لە ئیسڕائیل كە شەرعییەتی دەستووری و نێودەوڵەتی نەبوو، بەڵام دیسان هەست دەكرێ، لێكچوونێكی زۆر لە نێوان داواكەی ئەمریكا لە ئیسڕائیل و هاوپەیمانی كورد و ئەمریكا لە شەڕی دژی داعش هەیە، بەڵام پێگەی ئێستای كوردستان بۆ ئەم هاوپەیمانەی ئەمریكا و كورد لە شەڕی دژی داعش لە پێگەی ئیسڕائیل لە هاوپەیمانی ئەمریكا و ئیسڕائیل بۆ ئازادكردنی بارمتەكان گەورەترە. لەمەش زیاتر ئیسڕائیل دەوڵەتێكی خاوەن سەروەری و ئەندامی نەتەوە یەكگرتووەكان بوو، بەڵام هەتا ئێستا كوردستان بەشێكە لە عێراق و نەبۆتە دەوڵەتێكی سەربەخۆ. هەر بۆیە لەم روانگەیەوە پێویستە لایەنی كوردستانی وەك خۆی ئەمریكا بخوێنێتەوە، بەو مانایەی هەتا ئێستاش ئەمریكا لە رووی سەربازییەوە هێزێكە هاوتای نییە، لە رووی ئابوورییەوە ئێستاش 20%ی هەموو ئابووری جیهان و بەرهەمی جیهانی لای ئەمریكایە. لە رووی هێزی نەرم و ژێرخانی شۆڕشی تەكنەلۆژیاش ئەمریكا لە هەر سێ بواری تەكنەلۆژیای بایلۆژی، تەكنەلۆژیای نانۆ، تەكنەلۆژیای زانیاری، لەسەر ئاستی جیهان ركابەری راستەقینەی نییە، لە ژێرخانی پتەوی مەعریفەشدا كە بنەمایە بۆ بەردەوامیی پێشكەوتن لە شۆڕشی تەكنەلۆژیادا، لە نێو 20 زانكۆی بەناوبانگی جیهان 15یان ئەمریكین و تەنیا سێیان بەریتانین و یەكێكیان سویسری و ئەوی دیكەشیان لە كەنەدایە. ئەمەش واتە پێویستە ئەو پرسیارە لە خۆمان بكەین: ئێمە كێین كە ئەم سۆپەرپاوەرە گەورەیە ناچارە هاوپەیمانیمان بكات؟ چۆن بتوانین لەم هاوپەیمانییە هاوسەنگی رابگرین و بەرژەوەندی هەردوولا بپارێزین؟ گرنگە وەڵامی ئەم دوو پرسیارە ببێتە بناخە بۆ داڕشتنی سیاسەتێكی كوردستانی. راستە ژووری دروستكردنی ئەم سیاسەتە لە ئێستادا هەرێمی كوردستانە، بەڵام رەهەندی ئەم سیاسەتە دەبێت مۆركێكی كوردستانییانەی هەبێت و هەموو كورد و كوردستان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بگرێتەوە، هەموو كوردستانیش یەك گوتاری هاوبەشی هەبێت بۆ مامەڵەكردن لەم بارودۆخە هەستیار و ئاڵۆز و كاولكارییەی ناوچەكە و مامەڵەكردن لەگەڵ هاوپەیمانان و لەسەرووی هەمووشیانەوە ئەمریكا.
بۆچی ئەمریكا ناچارە

هاوپەیمانی لەگەڵ كورد بكات؟

هاوپەیمانی پێش ئەوەی هەرشتێك بێت، بەرژەوەندی هاوبەشە. بۆیە پرسیار ئەوەیە: ئایا چ بەرژەوەندییەكی هاوبەش لە نێوان ئەمریكا و كورد هەیە، وا ئەمریكا ناچارە پەنا بۆ كورد بەرێت؟ وەڵامی ئەم پرسیارە ئەوەیە ئەمریكا لە سەر ئاستی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دووچاری بارودۆخێك بۆتەوە كە خۆی بەشێك نییە لە دروستبوونی ئەو بارودۆخە و بژاردەی باشیشی لەبەر دەست نییە بۆ ئەوەی بارودۆخەكە چارەسەر بكات، لە هەمانكاتیشدا لەگەڵ هاوپەیمانە كۆنەكانیشی وەك سعودیە و میسر و دەوڵەتانی كەنداو توركیا و تەنانەت یەكێتی ئەوروپاشدا ناتوانێت ئەو بارودۆخە چارەسەر بكات، لە سەرووی هەمووشیانەوە كە دەبێتە فاكتەری سەرەكی بۆ چارەسەركردنی كێشەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، تێكشكاندنی تیرۆریستانی داعش و رووخاندنی دەوڵەتی خەلافەتی ئیسلامی داعشە. مانەوەی دەوڵەتی خەلافەتی ئیسلامی (داعش) لە ماوەی ساڵی رابردوودا بۆتە سەرچاوەی كێشەی زۆر ئاڵۆزی وەك دابەشبوونی جیهانی عەرەبی و ئیسلامی بۆ بەرەی شیعە و سوننە، هەروەها هاندانی تەیاری ئیسلامی سیاسی بۆ دژایەتی ئەو وڵاتانەش كە زۆرینەیان سوننەن، ئەمەش دابەشبوونێكی گەورەی لە كۆمەڵگەی سوننە دروستكردووە، كە هەر لە پاكسانەوە تا نەیجیریا لە خۆ دەگرێت.

كەواتە لە ماوەی ئەم ساڵەی داعش دەوڵەتی خەلافەتی ئیسلامی راگەیاندووە، تێكشكانی داعش بە هەر نرخێك بێت، بۆتە ئەولەوییەتی سەرەكیی سیاسەتی ئەمریكا بەتایبەتی و سیاسەتی هاوپەیمانانی دژ بە تیرۆریستانی داعش بە شێوەیەكی گشتی.

سەرۆك ئۆباما لە ماوەی 9 مانگی رابردوو كە ستراتیژیەتی تێكشكان و لاوازكردنی داعشی راگەیاندووە، چەندین جار لەگەڵ سەرۆك ئەركانی هەموو دەوڵەتانی هاوپەیمانی دژی تیرۆریستانی داعش كۆبۆتەوە، سێ كۆنگرەی گرنگ (لەندەن، واشنتۆن، پاریس) گرێدراوە بۆ ئەوەی چۆن داعش تێكبشكێندرێت. هەتا ئێستا بێجگە لە بەرەی شەڕی دژی داعش كە پێشمەرگە تێیدا توانیویەتی داعش تێكبشكێنێت و ئەفسانەی داعش بەتاڵ بكاتەوە، لە بەرەكانی دیكە سەركەوتنێكی بەرچاو تۆمار نەكراوە. وەك پسپۆر و تایبەتمەندانی مەیدانی سیاسی و سەربازی ئاماژەی پێدەكەن، ئەو رووبەرەی داعش لە حوزەیرانی 2014 دەوڵەتی خەلافەتی ئیسلامی لەسەر دامەزراند، ئەوا لە حوزەیرانی 2015 ئەو رووبەرە فراوانتر بووە، ئەو ئیمكانییاتەی لە 2014 داعش لەبەر دەستی بووە، ئێستا زیاتری لەبەردەستە. كەوتنی رومادی لە عێراق و تەدمر لە سووریا ئاماژەیەكی گرنگە بۆ پێشڕەوی داعش و دەستەوەستانی هاوپەیمانان.

ئەم واقیعە پێمان دەڵێت: ئەمریكا دەیەوێت بە هەر نرخێك بێت ئەم بەرەیەی پێشمەرگە كە توانیویەتی تیرۆریستانی تێدا بشكێنێت، ئەم بەرەیە بە بەهێزی بمێنێتەوە. لای ئەمریكا و جیهان شاراوە نییە، بڕیاری سەرۆك مسعود بارزانی بە شەڕی مان و نەمان لە دژی تیرۆریستانی داعش، بڕیاری پێش هەستانی فڕۆكەكانی ئەمریكا و پشتگیرییە لۆجیستیەكانی ئەمریكا و هاوپەیمانان بووە. بڕیارەكەی سەرۆك بارزانی پێش ئەوە بوو راهێنان بە پێشمەرگە بكرێت لەسەر چەكی مۆدێرن، بۆ نموونە رۆكێتی میلان، بڕیارەكەی بارزانی، پێش بڕیاری ئۆباما و رەزامەندی پەرلەمانەكانی فەرەنسا و ئەڵمانیا و دەوڵەتانی دیكەی ئەوروپی بووە، ئەمەش واتە بڕیارەكەی بارزانی بە شەڕی سەرتاسەری لە دژی داعش، پیشاندانی ئیرادەی خەڵكی كوردستانە بەوەی كە بە سەرۆك و جەماوەرەوە ئامادەن بۆ ئەوەی شەڕی مان و نەمان لە دژی تیرۆریستانی داعش بكەن. پیشاندانی ئەم ئیرادەیە بوو كە جیهان بڕیاریدا پشتگیری لە كوردستان بكات، بۆ ئەوەی ئەو ئیرادەیە هەر بە بەهێزی بمێنێتەوە.

لەسەر ئەم پرسە زۆرجار كە لەگەڵ ئەكادیمی و دیپلۆماتە ئەمریكییەكان دیمانەی رۆژنامەوانی دەكەین، زۆریان پێخۆشە ئاماژە بە كاریگەریی هێرشە ئاسمانییەكانی ئەمریكا بكەین، وەك هاوكاری بۆ هێزی پێشمەرگە، ئەمەش بەو مانایەی ئەم سەركەوتنە بەرهەمی تێكەڵاوكردنی ئیرادەی پێشمەرگە و هێزی ئاسمانی ئەمریكا بووە. دیارە كەس ناتوانێت نكۆڵی لە كاریگەریی هاوكاری هێزی ئاسمانی ئەمریكا بۆ پێشمەرگە بكات و هەمووكات سەرۆكی هەرێمی كوردستان راستەوخۆ سوپاسی ئەمریكای لەسەر ئەم پرسە كردووە، بەڵام پرسەكە لێرەدا ئەوە نییە هێزی ئاسمانی ئەمریكا كاریگەری هەبووە، یان نە؟ بەڵكو پرسەكە ئیرادەی ئەو هێزەیە كە ناوی پێشمەرگەیە و بێجگە لە پێشمەرگە هیچ هێزێكی دیكە لە سەر زەوی ئەو ئیرادەیەی نییە بەوجۆرە تیرۆریستانی داعش تێكبشكێنێت.

ئەوجا ئەگەر سەیری ئەم هاوكێشە تازەیە بكەین كە شەڕی داعش لە سەر ئاستی هاوپەیمانێتی نێودەوڵەتی لە دژی داعش دروستیكردووە، دەبینین هەموو دەوڵەتانی هاوپەیمانی دژی داعش چەكی مۆدێرن و فڕۆكەی جەنگی پێشكەوتوویان هەیە، بەڵام لەبەر ئەوەی لەسەر زەوی هێزێكی هاوشێوەی پێشمەرگە نییە و سەرۆكێكی وەك بارزانی نییە راستەوخۆ لەناو بەرەكانی شەڕ سەركردایەتی شەڕەكە بكات، ئەوا بە تەنیا فڕۆكەی جەنگی و چەكی مۆدیڕن داعشی بە بەهێزتر و بە ناوچەی فراوانی زیاتر هێشتۆتەوە. بێگومان كوردستان تا ئەو پەڕی پێویستی بەوەیە هاوپەیمانان بەگشتی و ئەمریكا بەتایبەتی نەك هەر تەنیا چەكی قورس و مۆدێڕن بدەن بە پێشمەرگە، بەڵكو پێویستیشی بەوەیە ئەم هێزە وەك سوپایەكی مۆدێڕن وەك دژی تیرۆریستان بە گشتی و دژی تیرۆریستانی داعش بۆ رێكبخرێتەوە.

ئەم ئامانجە بۆ پاراستنی كوردستان و مانەوەی كوردستان وەك دوورگەیەكی ئارام لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، گرنگە ئەولەوییەتی سیاسەتێكی گشتی كوردستانی بێت بەرامبەر ئەمریكا بەتایبەتی و هاوپەیمانان بەگشتی. خاڵێكی دیكە كە گرنگە لایەنی كوردستانی وەك بیركردنەوەیەكی ستراتیژی بۆ داڕشتنی ئەم سیاسەتە كوردستانییە لەبەر چاوی بگرێت، بوونی هاودژییەكی قووڵە لە نێوان هاوپەیمانە تەقلیدییەكانی ئەمریكا لە ناوچەكە، لەلایەك لەگەڵ سیاسەتی ئەمریكا لە ئەمریكا، لەلایەكی دیكە لەسەر هەڵوێستی هاوپەیمانە تەقلیدییەكانی ئەمریكا بەرامبەر بە رەوتی ئیسلامی سیاسی لە ناوچەكە. هەر بۆ نموونە توركیا و قەتەر بە ئاشكرا پشتگیری ئیخوان موسلمینی میسریان كرد و هەتا ئێستاش توركیا دانی بە حوكمڕانیی (سیسی)دا نەناوە، بەڵام سعودیە و ئیمارات بە چەندین ملیار دۆلار هاوكاری (سیسی)یان كرد بۆ ئەوەی ئیخوان نەهێڵێت، لە سەر مەسەلەی سووریا، لەسەر مەسەلەی لێدانی لیبیا توركیا بەشداری نەكرد، لە كاتێكدا توركیا ئەندامی ناتۆ بوو، هەروەها گرنگترین هاوپەیمانی تەقلیدی ئەمریكا لەناوچەكە ئیسڕائیلە، بەڵام ئێستا ئیسڕائیلیش لەسەر رێككەوتنی نێوان ئێران و ئەمریكا بە تەواوی دژی هەڵوێستی ئەمریكایە و تەنانەت ئەم هاودژییەی ئیسڕائیل بۆ ئەو رێككەوتنە دابەشبوونی بە ئاستێك لە كۆنگرێس دروستكردووە، گەیشتۆتە ئەوەی كۆمەڵێك كۆنگرێسمان نامە بۆ ئێران بنووسن و ئاماژە بەوە بكەن دوای نەمانی ئۆباما ئەوان بەو رێككەوتنە پابەند نابن، ئەمەش زەنگێكی مەترسیدارە بەوەی ئەمریكا لەگەڵ هاوپەیمانە تەقلیدییەكانی دووچاری هاودژی بۆتەوە.

لەنێو ئەم واقیعە سەخت و تاڵە سیاسییەدا، ئەمریكا هاوپەیمانێكی تازەی بۆ دروست بووە، بەڵام گرفتی سەرەكیی ئەم هاوپەیمانە تازەیە كە كوردستانە ئەوەیە دەوڵەتێكی سەربەخۆ نییە و راگەیاندنی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردستانیش لەم بارودۆخە ئاڵۆزەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لە سیاسەتی ئێستای ئەمریكا بەرامبەر رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە فەرمی بوونی نییە، بەڵام پاراستنی ئەو دەوڵەتەی وەك ئەمری واقیع بوونی هەیە و تەنیا داوێكی باریك نەبێت لەگەڵ بەغدا نەیماوە، ئەمەیان بۆتە ئەولەوییەتی سیاسەتی ئەمریكا. لەمەش زیاتر ئەمریكا وەك دەوڵەتێكی سۆپەرپاوەر كە خۆی بە میراتگری ئازادی و دیموكراتی دەزانێت، قەت ئیرادەی ئەو گەلانەی پێشێل نەكردووە كە هاوپەیمانی ئەمریكا بوون، هەتا ئەگەر بڕیاری ئەو گەلانەش دژی بڕیاری ئەمریكا و هاوپەیمانەكانیشیان بووبێت، هەر بۆ نموونە پەرلەمانی توركیا لە 2003 رێگەی نەدا توركیا بەشداری لە شەڕی ئازادكردنی عێراق بكات، هەمان ساڵ پەرلەمانی ئیسپانیا بڕیاری دا هێزەكانی ئیسپانیا لە عێراق بكشێنەوە. لە هەردوو حاڵەتەكە ئەمریكا رێزی لە بڕیاری پەرلەمانی توركیا و ئیسپانیا گرت، لەگەڵ ئیسپانیا و توركیا بە هاوپەیمانی مایەوە و ئێستاش هەر هاوپەیمانن. پرسیاری سەرەكی لێرەدا ئەوەیە: ئەگەر پەرلەمانی كوردستان بڕیاری دا راپرسی بكرێت و گەلی كوردستان بڕیاری دا كوردستان ببێتە دەوڵەتێكی سەربەخۆ، ئایا ئەمریكا رێز لە ئیرادەی گەلی كوردستان دەگرێت؟ وەڵامی ئەم پرسیارە پەیوەستە بە مێژووی ئەمریكاوە، بۆیە، ئەمریكا دەبێت یان دەستبەرداری دەستوور و مێژووی دیموكراتی و ئازادی خۆی بێت، یان دەبێت رێز لە ئیرادەی خەڵكی كوردستان بگرێت، بەڵام پرسی دەوڵەتی كوردستان وەك ئێستا لە زۆربەی ناوەندەكانی فیكر و لێكۆڵینەوە وتەكانی سەرۆك بارزانی كراوەتە مانشێتی سەرەكی و دووبارە كراونەتەوە بەوەی ئامانجی سەرەكی مسعود بارزانی دامەزراندنی دەوڵەتی كوردستانە، ئەمە مانای ئەوەیە لەناو رای گشتی ئەمریكادا شتێك نییە بە ناوی رەتكردنەوەی ئەم داوایەی سەرۆكی هەرێمی كوردستان بۆ ئەوەی سەربەخۆی كوردستان رابگەیەنێت، بەڵام ئەم پرسە پێویستی بە كاركردنی زیاتر و ئەنجامدانی راپرسی و كاركردن لەسەر ئاكامی ئەو راپرسییە هەیە كە گەلی كوردستان بڕیاری لەسەر دەدات، هەوڵی سەرەكیش دوای سەركەوتنی پرۆسەی راپرسی هەوڵدانە بۆ دانپێدانانی ئەو ئاكامە لەلایەن پەرلەمانی عێراق و پاشان دانپێدانانی لەلایەن دەوڵەتانی هاوپەیمان و دۆست لە ناوچەكە و لە جیهانیشدا.

ئەمە مانای ئەوەیە لەم پرسەدا گرنگە سیاسەتی كوردستانی كە وەك سەرۆك بارزانی رایگەیاندووە هەوڵدانە بۆ راگەیاندنی دەوڵەتی كوردستان بە شێوەیەكی ئاشتییانە، ببێتە پرۆژەی هاوبەشی نێوان كورد و ئەمریكا، ئەم تێگەیشتنە هاوبەشەی كە ئێستا زەمینەی بۆ دروست بووە ئەگەر سیاسەتی كوردستانی بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ ئەمریكا زیاتر وردی بكاتەوە و رەهەندە سەرەكییەكانی بۆ رای گشتی ئەمریكا و جیهان ئاشكرا بكات، ئەوا دەوڵەتی ئەمری واقیعی ئێستای كوردستان لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بۆ سەربەخۆیی ئابووری و بوونی سوپایەكی نیشتمانی مۆدێڕن كە توانای پاراستنی ئەم دەوڵەتە ئەمری واقیعەی هەبێت، قبووڵ دەكرێت و هەوڵەكانیش بۆ ناساندنی وەك دەوڵەتێكی خاوەن سەروەری بەردەوام دەبێت.

بانگهێشت نەكردنی كورد بۆ كۆنگرەكانی هاوپەیمانی دژی داعش

ترسی جیهان لە هەڵوەشانەوەی سیستمە كۆنەكە، بە ئاستێكە كە فلیپ گۆردن دەڵێت: لۆمەی ئەمریكا مەكەن.. چارەسەكردنی كێشەكان ئاسان نین. ئەمە لەوانەیە بۆ فەرەنسا و ئەڵمانیا بەوجۆرە نەبێت، لەبەر ئەوەی لە كۆنگرەی 51ی میونیخ بۆ ئاسایش كە بە فەرمی سەرۆكی كوردستان بانگهێشت كرابوو، پرسیاری سەرەكی راپۆرتی كۆنگرەكە ئەوە بوو: ئایا ئەڵمانیا ئامادەیە بۆ ئەوەی سەرۆكایەتی بكات؟ وەڵامی ئەم پرسیارە راشكاوانە وەزیری بەرگریی ئەڵمانیا لە كۆنگرەكە راگەیەندرا بەوەی: بەڵێ، ئەڵمانیا ئامادەیە ئەو سەركردایەتییە بكات و ئامادەیە لەگەڵ هاوپەیمانەكانی بە هاوبەشی بڕیار بدات و بە هاوبەشی پێكەوە كاربكەن. ئەم هەڵوێستەی وەزیری بەرگری ئەڵمانیا تەنیا دوو رۆژ دوای رەزامەندی پەرلەمانی ئەڵمانیا بوو بۆ ناردنی چەك بۆ پێشمەرگە، كە لە دوای كۆتاییهاتنی جەنگی جیهانی دووەمەوە، ئەمە یەكەم بڕیاری پەرلەمانی ئەڵمانیا بووە بۆ ناردنی چەك بۆ دەرەوە. لە هەڵوێستی ئەڵمانیاوە دەكرێت هەڵوێستی فەرەنساش بخوێندرێتەوە بەوەی هەڵویستی فەرەنساش هاوشێوەی هەڵوێستی ئەڵمانیایە، بەڵام لەم دوو هەڵوێستەوە، هەڵوێستی ئەمریكا و بەریتانیا و كەنداو تەنانەت ئوستڕاڵیاش ناخوێندرێتەوە. ئەمە بەو مانایە نییە كە هەڵوێستی ئەوان بۆ پشتگیری كوردستان لە هەڵوێستی ئەڵمانیا و فەرەنسا جیاوازە، بەڵكو هەڵوێستی ئەڵمانیا و فەرەنسا بۆ چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ كوردستان و هێزی پێشمەرگە بۆ تێكشكاندنی تیرۆریستانی داعش جیاوازی هەیە، ئەم جیاوازییە بریتییە لە جیاوازیی نێوان كۆنگرەی لەندەن لە كانوونی دووەمی 2015 لە لەندەن كە كورد بەفەرمی بانگهێشت نەكرابوو، لەگەڵ كۆنگرەی میونیخ لە شوباتی 2015 كە بە فەرمی سەرۆك بارزانی بانگهێشت كرابوو.

پرسیاری سەرەكی لەسەر ئەم پرسە ئەوەیە: ئایا كورد بێدەنگ بێت لەسەر ئەم بانگهێشت نەكردنە؟ وەڵامی پەسەند ئەوەیە: نەخێر، نابێت بێدەنگ بێت، بەڵام دەبێت هەتا پرۆسەی راپرسی بە سەركەتوویی كۆتایی دێت، لە هەڵبژاردنی ئەو ئاستانەی بۆ رەخنەگرتن لە هاوپەیمانی نێودەوڵەتی دژی داعش هەڵیدەبژێرێت، ورد بێت، ئەمەش بەو مانایەی دەكرێت پەرلەمانی كوردستان ئەم رەخنەیە بگەیەنێتە پەرلەمانەكانی هەموو دەوڵەتانی هاوپەیمان، بەڵام ناكرێت هەڵوێستی جددی لە هاوپەیمانی نێودەوڵەتی وەربگرین، لەبەر ئەوەی ستراتیژیەتی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی لەم شەڕەدا تێكشكاندن و لاوازكردنی تیرۆریستانی داعشە، قۆناخی پۆست داعشیش جیهان بیەوێت، یان نەیەوێت، ناچار دەبێت دووبارە هەموو ناوچەكە دابڕێژێتەوە. فلیپ گۆردن دەڵێت: ئەو دابەشبوونەی ئێستا لە سووریا دروست بووە، سووریا راستەقینەی دابەشكردووە بۆ (ئەسەدستان و داعشستان و نوسرەستان و كوردستان) لە عێراقیشدا بەغدا تەنیا داوێكی لەگەڵ كوردستان ماوە و پێوەندییەكی ئەوتۆشی لەگەڵ ناوچە سوننەكان نەماوە و جارێكی دیكەش سنوورە كۆنەكان رێكناخرێنەوە.

لەم چوارچێوەیەدا سیاسەتی كوردستان بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ ئەمریكا و هاوپەیمانان، گرنگە سیاسەتی سوودوەرگرتن لەكات و پێكەوە گرێدانەوەی زیاتری ئامانجە هاوبەشەكانی نێوان كورد و ئەمریكا بێت، دەبێت ئەو راستییە روون بێت، چۆن دروستبوونی داعش و راگەیاندنی دەوڵەتی خەلافەتی ئیسلامی واقیعێكی دروستكرد كە جارێكی دیكە ناتواندرێت بگەڕێنەوە بۆ پێش ئەو بەروارە، رووخاندنی خەلافەتی ئیسلامی و تێكشكاندنی داعش واقیعێكی زۆر لەمە جیاوازتر دروست دەكات و ناتواندرێت بگەڕێنەوە بۆ ئێستا، بەڵام گرنگە تا ئەو كاتە كورد پەلە بكات لە ریفراندۆمی سەرتاسەری بۆ ئەوەی ئاكامەكەی وەك دیكۆمێنتێكی یاسایی بۆ دیاریكردنی سنووری كوردستان و دانپێدانانی نێودەوڵەتی لە بەردەستدا بێت.