د. جعفرئیبراهیم ئێمینكی *
دیارە بەدەستهێنانی دەستوورێك بۆ هەرێمی كوردستان تەنیا مەسەلەی كاتە، پرۆسەكە دەستی پێكردووە و لیژنەی دەستووریش دەست بەكارە، ئەزموونێكی باشی سیاسی و یاسایی و دەستووری لە بەردەستدایە، دەكرێت ببێتە بنەما بۆ نووسینەوەی پرۆژە دەستووری نوێ. فاكتەری هەرە دیار بۆ بەدەستهێنانی پرۆژەی دەستووری سازان، بارودۆخی بابەتییە، هیچ كاتێك وەك ئەمڕۆ بارودۆخی بابەتی بەوجۆرە لەبار نەبووە، بۆ ئەوەی هێزە سیاسییەكانی كوردستان دەست لە شتی رووكەش بەردەن و پێداگیری لەسەر ناوەڕۆكی دەستوورەكە بكەن، بابەتیانەش مامەڵە لەگەڵ پرسە چارەنووسسازەكاندا بكەن. مێژووی بزاڤی رزگاریخوازی كوردستان ئەو ئەزموونەی بۆ دروستكردووین كە پێویستە پێش هەر شتێك ناوماڵی خۆمان رێكبخەین و یەكگوتار بین بۆ ئەوەی بتوانین دەرفەتێكی هاوشێوەی راپەڕینی بەهاری 1991 بقۆزینەوە و قەوارەیەكی دیفاكتۆ لەبەر رۆشنایی دەنگدانی خەڵكی كوردستان بێتەئاراوە. بۆ ئێستاش دەیان وانەی بەسوود و ئەزموونی رابردووی بزاڤی رزگاریخوازی كوردستان لەبەر چاوی هەموو سەركردە سیاسییەكانی كوردستانن و هەست دەكەن كە بە هەر شێواز و جۆرێك بێت، پێویستە پرسە لاوەكییەكان وەلابنێن و بابەتی هەستیاری ململانێی تەسكی حزبایەتی دوێنی فەرامۆش بكەین و، پرسی سەرەكی بۆ ئەمڕۆ كە نووسینەوەی دەستوورە ببێتە ئامانجی هەموو لایەك.
دیارە لەم قۆناخەدا پرۆسەی نووسینەوەی دەستوورێكی نوێ بەو ئاراستەیە بەڕێوەدەچێت كە زوو بەدەستەوە بێت و كۆدەنگی لەسەر بكرێت و بخرێتە بەردەمی خەڵكی كوردستان بۆ ئەوەی پەسەندی بكەن و رای خۆیانی لەسەر بدەن، بەمەش كوردستان دەگاتە دواوێستگەی قۆناخی گواستنەوە كە ماوەی زیاتر لە 20 ساڵە دەستی پێكردووە، بە كۆتایی هێنانی ئەم قۆناخەش بەسەركەوتوویی، جیهان لەسەر ئاستی سیاسی بە بەرچاوڕوونی و دیدێكی گەورەترەوە سەیری رۆڵی پڕبایەخی سیاسییانەی هەرێمی كوردستان دەكات و باشتر حیساب بۆ هەنگاوەكانی ئایندەی دەكات.
هەروەك چۆن قارەمانیەتی پێشمەرگە و سەرۆكایەتیی سەرۆك بارزانی راستەوخۆ لە بەرەكانی شەڕ و كارەساتی كوردی ئێزیدی و خوێنی پێشمەرگە شەهیدەكان لە شەڕی دژی داعش بوونە بەهێزترین فاكتەر لەسەر ئاستی دنیا بۆ ریزگرتن لە كوردستان و پێشمەرگە، بۆیە لەم راستەوە گرنگە پێگە و هەڵوێستی تەواوی هێزە سیاسییەكانی كوردستان لە هەمبەر پرسی دەستوور، تەواوكاری ئەو رۆڵە گەورەی هێزی پێشمەرگەی كوردستان بێت.
دیارە هەڵگرتنی هەنگاوی گەورەی نیشتمانی، قوربانی گەورەی دەوێت و لە بەرامبەریشدا كۆمپرۆمایز و سازانی گەورەشی دەوێت، بۆیە لە پرۆسەی دەستووردا هەڵسەنگاندنی راست و دروست و دڵسۆزانە دەكەوێتە بەردەستی خەڵك و هەر ئەوانیش بڕیاری گەورە و كۆتایی لەسەردەدەن، ئەم بڕیارەش كە گەلی كوردستان دەیدات، هەر بڕیارێك بێت، هەموو لایەنەكان براوە دەبن، لەبەر ئەوەی گەلی كوردستان براوە دەبێت. هەر بۆیە كۆمپرۆمایز و سازانی گەورەی نێوان هێزە سیاسییەكان لەسەر پرسێكی گرنگ و چارەنووسسازی وەك نووسینەوەی دەستوور ئومێدێك بۆ خەڵكی كوردستان دروست دەكات و هەڵویستی حزبەكانیش لە چاوی خەڵكی كوردستاندا هەر بە گەورەیی دەمێنێتەوە. بەپێچەوانەوەشە ئەگەر خوانەخواستە پێداگیری لەسەر بەرژەوەندی و تێڕوانینی حزبی تەسك بكرێتەوە لەبەر هەر هۆیەك و هەر پاساوێك ئەوا ویژدانی گەلی كوردستان دەبێتە ئەو دادگایەی كە رەحم بە هیچ لایەك نەكات، گرنگە ئەزموونی ئێستا و رابردوومان و پێگەیشتوویی قۆناخی سیاسیمان ئەوە لای هەموولایەكمان بكاتە راستییەكی ئاشكرا، ئەگەر بمانەوێت دەستوورێك بنووسینەوە، بەرهەمی سازانی هەموو لایەكمان بێت، ئەوا ئەمە پێویستی بە دان و ستاندێكی نەرم و نیانی نێوان لایەنە سیاسییەكان هەیە و باشترین ئەركیش ئەوەیە كە هەموو لایەك بیر لە ئامانجی هاوبەشی نیشتمانی بكاتەوە و هەست بكات كە براوەی هاوبەشە.
دیارە گەیشتن بە سازان لە نووسینەوەی دەستوور دەستپێكی قۆناغیكی نوێیە بۆ هەموو لایەك، قۆناغیك كە متمانەیەكی زیاتر لە نێوان هێزەكانی كوردستان دێنێتەئاراوە، ئەو متمانەیەش دەبێتە هەوێن و بناخە بۆ گواستنەوەی كۆمەڵگە بۆ ئەو ئاستەی كە بتوانێت بەرپرسیاریەتی بۆ قۆناخی كاراكردنی گشت دامەزراوەكان لە ئەستۆ بگرێت، مەترسییەكانی دەرەوە و ناوەوە بڕەوێنێتەوە.
دوای ئەوەی هەنگاوەكان بە شێوەیەكی ئەرێنی بەرەو بەدەستهێنانی پرۆژەی دەستوورێكی نوێ سەركەوتوو بوون، ئەوا دۆزینەوەی چارەسەری گونجاویش بۆ پرسی سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستانیش ئاسانتر دەبێت.
لێرەدا گرنگە زۆر بە جددی جەخت لەسەر پرۆسەی بەهێزكردنی متمانەی نێوان لایەنە سیاسییەكان بكەینەوە، گەیشتنیش بە سازان لە پرسی دەستووردا دەبێتە بناخەیەكی بەهێز لە نێوان هەموولایەكمان و ئیدی ئەو بوارە نامێنێت كە بەگومانە لەسەر پرسە نیشتمانییەكان مامەڵە لەگەڵ یەكتری بكەین. هەروەها ناكرێت چیدی پێشنیارەكان بۆ چارەسەریی پرسە ستراتیژییەكان بێ تێڕوانینی جددی و بابەتییانە هەروا بەئاسانی ڕەتبكرێنەوە، هەر بۆیە ئەو كاتەی بیر لە ڕێگەی یەكەم، یان دووەم دەكرێتەوە بۆ چارەسەری پرسی سەرۆكایەتیی هەرێم، ئەوا زۆر ئاسایی دەبێت، رێگەی سێیەم، یان چوارەمیش بێتەئاراوە و بیری لێ بكرێتەوە. هەربۆیە ئەگەر رێگەی یەكەم كە هەڵبژاردنی راستەوخۆی سەرۆكی هەرێمی لەبەر هۆكاری بابەتی مومكین نەبێت و هەڵبژاردنی ناو پەرلەمانیش لەبەر هۆكاری خودی گونجاو نەبێت، ئەوا ئەوكاتە رەوایە كە بیر لە رێگەی سێیەم بكرێتەوە، كە ئەویش گرێدانی كۆنگرەیەكی نیشتمانییە لە هۆڵی شەهید سەعد عەبدوڵڵا لە هەولێر، یان گرێدانی كۆنگرەكە لە كەركووك، ئەم كۆنگرەیەش لە سەر بنەمای ئاكامی هەڵبژاردنەكانی كوردستان بە بەشداری پەرلەمانتارانی كوردستانی لە پەرلەمانی بەغدا، هەروەها سەركردایەتی هێزە سیاسییەكانی كوردستان، لەم كۆنگرەیەدا بە شێوەیەكی كاتی بۆ چوارساڵی داهاتوو ئەم پرسە بە شێوازێكی شارستانی و نیشتمانییانە چارەسەر بكرێت.
لە دوماهیدا گرنگە هەموو لایەكمان درك بەو راستییە بكەین كە هەنگاوی یەكەم بۆ بەدەستهێنانی دەستووری نوێ پێویستی بە بەهێزكردنی متمانەی نێوان هێزە سیاسییەكان هەیە، چونكە ئەم دەستوورە پێویستی بە سازانی هاوبەش و كۆمپرۆمایزی هاوبەش هەیە، ئەم دووانەش بە بێ متمانەیەكی گەورەی نێوان لایەنە سیاسییەكان دروست نابێت. گەیشتن بەم سازان و كۆمپرۆمایزە دەبێتە سەرەتای قۆناغێكی نوێی سیاسی لە هەرێمی كوردستان، هەروەها دەبێتە ئەزموونێكی دیكەی چاوەڕوانكراو بۆ چارەسەركردنی پرس و قەیرانە سیاسییەكان لە داهاتوودا.

*جێگری سەرۆكی پەرلەمانی كوردستان