راپۆرتی/ پەیامنێری گوڵان لە بەغدا

هەر لەگەڵ دەست بەكاربوونی حكومەتی تازەی عێراق بە سەرۆكایەتیی حەیدەر عەبادی، پێكهێنانی ژمارەی میلیشیا چەكدارەكان لە ژێر چەندین ناوی جیاجیادا زیادی كرد، لەوانەش حەشدی شەعبی كە لە ژێر چەتری سوپای عێراقدایە، بەپێی ئامارەكانیش ژمارەی چەكدارانی حەشدی شەعبی دەگاتە دوو ملیۆن كەس، لە كاتێكیشدا كە دیاردەی كوشتن و رفاندن لە پارێزگاكانی عێراق پەرەی سەندووە، بەتایبەتیش لە بەغدای پایتەختدا، میلیشیا كۆنەكانیش سەرلەنوێ سەریان هەڵداوەتەوە، لەوانە عەسائیبی ئەهلی حەق و چەكدارانی رێكخراوی بەدر.
بەها ئەلعەزیز كە چاودێرێكی سیاسییە لە بەغدا بە (گوڵان)ی گوت: «پێكهێنانی ئەو گرووپ و كۆمەڵە چەكدارە میللییانە لەلایەن حكومەتی عێراقەوە بە گەورەترین مەترسیی دادەنرێت كە لە قۆناغی داهاتوودا رووبەڕووی عێراق دەبێتەوە. ئەمە سەرەڕای ئەوەی كە دەبێتە سەرەتایەك بۆ جارێكی دیكەی سەرهەڵدانەوەی توندوتیژیی تایفەگەریی نێوان سوننە و شیعە».
لیژنەی حەشدی شەعبی لە عێراق رایگەیاندووە كە ژمارەی خۆبەخشان لە سەرتاسەری وڵات خۆی لە دوو ملیۆن دەدات، ئەندامێكی لیژنەكەش كە ناوی (ئەبو موجاهید ئەلركابی)یە ئاماژە بەوە دەكات كە تا ئێستاش پرۆسەی خۆبەخشی هەر درێژەی هەیە و بەپێی میكانیزمێكی گونجاو لە لایەن لیژنەكانی حەشدی شەعبی لە سەرتاسەری وڵات بەڕێوەدەچێت.
بەڵام محەمەد ئەلبەحری كە نووسەرێكی عێراقییە و لە ئەردەن نیشتەجێیە بە گوڵانی راگەیاند كە عێراق لە سایەی ئەو پڕۆسەیەی حەشدی شەعبی بە مەترسیدارترین قۆناغی ئەمنی و سیاسیدا تێدەپەڕێت، ئەمەشی بەوە ناوزەدكرد كە «حەشدی شیعەیە لە بەرامبەر حەشدی سوننە».
لە ئێستادا عێراق دووچاری هەرەسهێنانێكی بەرچاوی ئەمنی بۆتەوە كە ئەمەش وای لە نوری مالیكی سەرۆك وەزیرانی پێشووی حكومەتی عێراق كرد لە 10ی حوزەیرانی 2014 حاڵەتی ئامادەباشیی تەواو لە وڵات رابگەیەنێت، ئەمەش دوای داگیركردنی تەواوی پارێزگای نەینەوا لەلایەن چەكدارانی رێكخراوی داعش، دواتر پێشڕەوی كردنیان بەرەو پارێزگای سەلاحەددین و دەستبەسەرداگرتنی زۆربەی ناوچەكان و هەندێ ناوچەی دیكەی ئەنبار و فەلووجە.
لەلای خۆیەوە نیكۆلای ملادینۆڤ نوێنەری تایبەتی ئەمینداری گشتیی نەتەوە یەكگرتووەكان لە عێراق رایگەیاند كە لە سەرەتای ئەمساڵەوە (2014) تاكو مانگی تشرینی دووەم نزیكەی 12 هەزار كەس كوژراون و پتر لە 22 هەزاریش برینداربوون، ئەوەشی دووپاتكردەوە كە بەردەوام عێراقییەكان رۆژانە رووبەڕووی كوشتن و راوەدوونان و رفاندن و ئاوارەبوون و كردەوەی تیرۆریستی دەبنەوە، وێڕای بڵاوبوونەوەی گەندەڵی و هەژاری و شێوازی جۆراوجۆری دەمارگیری و تایفەگەری.
لەلای خۆیەوە پەرلەمانتار محەمەد كەربولی ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بە توندی رەخنەی گرت بەوەی كە حكومەت وێڕای ئەو هەموو داخوازییانەی ئاراستەی كراوە، بەڵام لە پڕچەككردنی عەشیرەتە سوننیەكان خاوی و سستی دەنوێنێ.
ئەو پەرلەمانتارە زیاتر دەڵێت: لە كاتێكدا هاوپەیمانیی هێزەكانی عێراق و ئیئتیلافی نیشتمانی بە رێزەوە ئەو بڕیارانە دەنرخێنن كە پێشتر دەرچوون، بەڵام رەوشی ئەمنی بەردەوام لە هەرەسدایە و دەستدرێژی زۆر دەكرێتە سەر گیان و ماڵ و مافی هاووڵاتیانی سڤیل كە كەوتوونەتە نێوان هەردوو بەرداشی داعش و حەشدی شەعبی و میلیشیاكان، بەتایبەتیش لە پارێزگاكانی دیالە و ئەنبار و پشتێنەی بەغدا و باكووری بابل.
بەغدا لەنێوان بەرداشی تایفەگەری و تیرۆركردندا
سیاسەتمەدار عەلی هادی لە روونكردنەوەیەكدا بۆ گوڵان گوتی: «چەند مانگێكە هەر لەگەڵ دەست بەكاربوونی حكومەتی تازەدا، كرداری كوشتن و رفاندن زۆرتر سەری هەڵداوە، نیشانەی گومان و پرسیاریش زیاتر دەخرێتە سەر گرووپەكانی حەشدی میللی». جەختی لەوەش كردەوە كە «سیاسەتی بەڕێوەبردنی ئەم وڵاتە دەیان هەڵە و چەوتی تێدایە و پێویستی بە چارەسەركردن و هاوسەنگیی هەیە لە نێوان پێكهاتەكاندا، هەروەها بیرۆكەی میلیشیاكان بەغدای كردۆتە چەند بەشێكەوە، لەوانە: عەسائیبی ئەهلی حەق و چەكدارانی موقتەدا سەدر و حزبی دەعوە، ئەمە بێجگە لە هێزی تایبەتی سەرۆك وەزیران و چەندین بەرپرسی دیكە، بۆیە كەس نازانێ ئەوانە كێن و كێ بەرپرسیانە و چۆن مامەڵە دەكەن».
لەلایەكی دیكەوە موسا ئیسماعیل كە چالاكوان و شارەزای ئەمنییە بە گوڵانی راگەیاند: ستراتیژیەتی تازە بریتییە لە دابەشكردنی وڵات، هەروەك ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا پێشتر رایگەیاندبوو، كە تاكە دەرهێنەرە بۆ كۆتایی هێنان بەو ململانێیەی كە لە عێراقدا دەگوزەرێت، بەڵام ئەمەیان بە ئاشكرا ناكات. هەروەها روونی كردەوە كە وەزارەتی بەرگری لە ئێستادا بەدەستی سوننەوەیە و ناوخۆش بە دەستی شیعەوەیە، كەواتە هەر لایەك بۆخۆی كاردەكات بۆ پێكهێنانی هێزێك كە گوێڕایەڵیی تایفەیەكی دیاریكراو بێت.
واشنتۆن و 100 هەزار چەكداری عەشایری
ئیدارەی ئەمریكا بە سەرۆك عەشیرەتەكانی عێراق و نوێنەرانی لایەنە چەكدارەكان و بەرپرسانی حكوومی راگەیاندووە كە بەنیازە هێزێكیان لە ناوچە سوننەنشینەكان بۆ پێكبهێنێت كە ژمارەیان 100 هەزار چەكدارە، لەلایەكی دیكەوە شاندەكە هەوڵدەدات ئەو چەكدارانە یاسایەك بیانگرێتەوە كە كۆنگریس دەیخاتە دەنگدانەوە بە پڕچەككردنی هێزی پێشمەرگە بێ ئەوەی بە بەغدادا تێپەڕێت.
ئەمەو هەرێمی كوردستان پێشتر خۆشحاڵیی خۆی بە پڕۆژەیاسایەك دەربڕیبوو كە كۆنگریسی ئەمریكا دیراسەی دەكات، بەپێی بڕیارەكە كۆشكی سپی رێگە دەدات كە بێ گەڕانەوە بۆ بەغدا هێزی پێشمەرگە پڕچەك بكرێت.
ئەوەشی نەشاردەوە كە هەوڵەكانی ئەمریكا بۆ راستەوخۆ پڕچەك كردنی عەشیرەتەكانی رۆژئاوا و پێشمەرگە دەبێتە هۆی بەهێزكردنی پارێزگا و هەرێمەكان لەسەر حیسابی ناوەند و جێبەجێكردنی پڕۆژەكەی ئەمریكایشە بۆ دابەشكردنی وڵات.
لەلای خۆیەوە قاسم عۆدە پەرلەمانتاری سەر بە كوتلەی ئەلمواتن كە نوێنەرایەتی پارێزگای دیالە دەكات، پێیوایە «رۆڵەكانی حەشدی شەعبی پاكن و دوورن لە ئەنجامدانی تاوان و ئەوەی دەگوترێ تەنیا پڕۆپاگەندەیە و مەبەست شێواندنی بانگەوازی مەرجەعیەتی ئایینییە». گوتیشی: «مەبەست لە ورووژاندنی ئەم جۆرە پڕوپاگەندانە شكاندنی هەیبەتی ئەو سەركەوتنانەیە كە حەشدی شەعبی بەدی دێنێت، هەروەها بۆ نانەوەی دووبەرەكییە لە نێوان تایفەكانی پارێزگای دیالە». داواشی لە فەرماندەیی ئۆپەراسیۆنی دیالە كرد بە دەستی پۆڵایین لەو چەتانە بدات كە ترس و دڵەڕاوكێ لەناو هاووڵاتیان دەنێنەوە.
وەزارەتی ناوخۆش دووپاتی دەكاتەوە كە خۆبەخشانی حەشدی شەعبی وەك هەموو كارمەندانی هێزە چەكدارەكان هەموو ماف و ئیمتیازاتێكیان هەیە، هۆشداریش دەدات بەرامبەر ئەو دەنگۆ و پڕۆپاگەندانە كە مەبەست كەمكردنەوە و رووخاندنی ورەو تواناو هیممەتی خۆبەخشانە.
دابەشكردنی وڵات
خلود یاسری كە ئافرەتێكی شارەزای سیاسییە، سەبارەت بە دۆخی سیاسی و ئەمنیی ئێستای عێراق رای خۆی بۆ گوڵان دەربڕی و گوتی: «لایەنە سیاسییەكان و حزب و تایفەكان لە عێراق بە بێ هەستكردن بەمە لەسەر دابەشكردن رێككەوتن، بۆیە وای دەبینین كە باشترین چارەسەر بۆ خەڵكی عێراق ئەوەیە هەر لایەك حوكمی ناوچەكەی خۆی بكات. دیارە كە لە ئێستادا سوننە بەوە رازییە كە شیعە بۆ رووبەڕووبوونەوەی داعش بەرگری لێ بكات، بەڵام هیچ رۆژێك شیعە قایل نابێت سوننە بەرگری لێ بكات بۆ رووبەڕووبوونەوەی میلیشیا و چەكداران وەكو عەسائیبی ئەهلی حەق و رێكخراوی بەدر و چەندانی دیكە». یاسری زیاتر دەڵێت: «پێویستە هەموو لایەك درك بە مەترسیی دابەشبوونی ئیداری بكەن كە لە عێراق جێبەجێ دەكرێت و مەرجەعەكانیش بە شێوەی ناڕاستەوخۆ ئاماژەی پێ دەكەن».
بەر لەچەند رۆژێكیش مەرجەعی باڵای ئایینی عەلی سیستانی داوای لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق كردبوو كە چەند یاسایەكی گرنگ دەربكات و چەكدارانی حەشدی شەعبیش پڕچەك بكرێن و مووچەكانیشیان بۆ خەرج بكرێت.
یەكەكانی حەشدی شەعبی حەیدەر عەبادی سەرۆك وەزیرانیان ئاگادار كردەوە كە حەزناكەن لە ژێر فەرمانی راوێژكارانی ئەمریكا شەڕبكەن، بەتایبەتیش كە راوێژكارانی ئێران سەركەوتنیان بەدەست هێنا لە سەركردایەتی كردنی ئۆپەراسیۆنەكانی دەركردن و راونانی داعش لە ناوچەكانی توركماننشینەكانی شیعە لە ئامرلی و دیالە و خورماتوو، هەروەها لە جەرف ئەلسەخر كە بازنەی باشووری بەغدایە. گرووپە چەكدارەكان بە شێوەیەك لە عێراق دابەش بوون، كە دیارە بەپێی ناوچە و تایفەگەرییە، كە ئەمەش رەنگدانەوەی هەیە بۆ سەر راوێژكارانی ئێران و ئەمریكا، بۆیە دەبینین كە شیعە پێیان باشە هاوكاریی ئێرانییەكان بكەن، كەچی سوننە پێیان باشە هاوكاریی ئەمریكییەكان بكەن.
بڕیار وایە ئەم هەفتەیە حكومەتی عێراق هەنگاوی دیكە بهاوێژێت، كە بریتییە لە هەڵمەتی فراوانی خۆبەخشی لە پارێزگاكانی رۆژئاوا و باكوور، ئەمەش بەپێی ئەو راسپاردانەیە كە لە لیژنەكانی ئاشتەوایی نیشتمانی دەرچووە، لەمیانی دیدارەكانی ئەمریكا لەگەڵ بەرپرسان و ئەوانەی كە ناڕازین و دەیانەوێ هاوسەنگییەك لە دامەزراوەی سەربازی بێتەدی.
دیارترینی ئەو گۆڕانكارییانەی كە حكومەت لە دامەزراوەی سەربازی ئەنجامی داوە، بریتییە لە دامەزراندنی قاسم ئەلمحەمەدی بە فەرماندەی ئۆپەراسیۆنەكان لە ئەنبار، كە خەڵكی پارێزگاكەیە و بۆ یەكەم جاریشە ئەفسەرێكی خەڵكی ئەو پارێزگایە باڵاترین پلەی سەربازی پێ بدرێت، وێڕای ئەمەش دامەزراندنی فەریق ریاز جەلال بە فەرماندەی هێزەكانی زەمینی كە خەڵكی موسڵە لە جیاتی فەریق عەلی غێدان. لەم رووەوە حەمید هاشم ئەندامی ئەندامی ئەنجومەنی پارێزگای ئەنبار حكومەتی فیدڕاڵی تۆمەتبار كرد بەوەی كە بە دووفاقیی مامەڵە لەگەڵ عێراقییەكاندا دەكات، لەبەر ئەوەی حەشدی شەعبی پڕچەك دەكات و لەبەرامبەریشدا رێگەنادات بە پڕچەككردنی جەنگاوەرانی عەشیرەتەكانی ئەنبار. كوردیش داوایان لە حكومەتی فیدڕاڵ كرد كە لەم قۆناغەدا بە شێوەیەكی كۆتایی كارەكەی یەكلایی بكاتەوە لەو گرووپە چەكدارانەی كە شەڕ لەگەڵ داعش دەكەن و لە سەروویانەوە حەشدی میللی، هەروەها میكانیزمێكی روون و ئاشكراش بۆ هەمانگی كردن لەسەر ئایندەی ئەو گرووپانە بگرێتەبەر.