كوردستان ئەزمونێكی سیاسی بۆ بونیادنانەوەی
عێراق و ناوچەكە لە دوای سەركەوتنی شەڕەكە

«زۆر دوودڵم لەوەی چەكی پێشكەوتوو لەڕووی جووڵە و بزاوت و هێزی ئاگرینەوە بدرێت بە هەر حكومەتێكی عێراقی، لەبەر ئەوەی چەكی پێشكەوتوو، سەدام حوسێن و تانكەكانی سەدامم بیردەخاتەوە كە كوردستانی پێ كاولكرد، بەڵام ئەگەر پێشمەرگە بە هێزیش بێت و چەكی پێشكەوتوویشی پێبدرێت، لەو باوەڕەدا نیم تەماحی ئەوە بێت بەغدا داگیر بكات، بۆیە لەبری ئەوەی ئەمریكا چەكی زۆر پێشكەوتوو بدات بە حكومەتی عێراق، باشترە ئەو هێزە سەرەكییەی كە تیرۆریستانی داعش تێكدەشكێنێت، سوپای ئەمریكا بێت بە هاوكاری هەموو هێزەكانی دیكە، دوای تێكشكانی تیرۆریستانی داعشیش پێویستە ئەمریكا ببێتە میانگیرێكی راستگۆ بۆ گفتوگۆی نێوان ئەو لایەنانەی لە شەڕەكەوە سەرهەڵدەدەن، لەبری ئەوەی لایەنێك، یان پێكهاتەیەك باڵادەست بكات، لەبەر ئەوە دەبێت لەم رووەوە پتر لە سنووری سەربازی بیر بكەینەوە. پێشمەرگە تەواو بەتوانان لە بەرگریكردن لە خاك، مالیكیش ماوەیەكی زۆر پێش دروستبوونی داعش كارێكی كرد سوپای نیشتمانی عێراقی وەك هێزێكی نیشتمانی تێكبشكێت، ئێستاش ئەگەری دروستكردنەوەی سوپایەكی نیشتمانی زۆر مژدەبەخش، یان زۆر پرشنگدار نییە و ناشكرێت ئەو ماوە زۆرە چاوەڕوان بكەین. لەبەر ئەوە لەگەڵ ئەوەدا نیم كە چەك بدرێت بە حكومەتی عێراق بۆ ئەوەی داعش لە ناو ببردرێت، پێش ئەوەی دڵنیا بین عێراقی دوای ئەو شەڕە چۆن دەبێت».

تۆماس دۆنلی
سەرۆكی سەنتەری مارلین وێرە بۆ دیراساتی ئاسایش لە ئامۆژگای ئەمریكان ئەنتەر پرایس بۆ گوڵان 22/10/2014


پێشمەرگە ناسنامەی نیشتمانێك
لە شەڕی تیرۆریستانی داعشدا
كۆبوونەوەی چەند رۆژی رابردووی سەرۆك ئۆباما لەگەڵ سەرۆك ئەركانی 21 دەوڵەت لە كۆی 60 دەوڵەتی هاوپەیمان لە هاوپەیمانی نێودەوڵەتی دژی تیرۆریستانی داعش، لەگەڵ ئەوەی چەند ئاماژەیەكی راستەوخۆی تێدایە بەوەی كە ئەمریكا و هاوپەیمانان گەیشتوونەتە ئەو قەناعەتەی كە شەڕی تیرۆریستانی داعش تەنها بە هێزی ئاسمانی یەكلایی نابێتەوە و پێویستە بیر لە پێكهێنانی هێزێكی زەمینی بكرێتەوە كە لە سەر زەوی بتوانێت پێشڕەوییەكانی داعش رابگرێت، بۆ ئەمەش ئاماژە بە ئەزموونی هێزەكانی هاوپەیمان لەگەڵ هێزی پێشمەرگەی كوردستان دەكەن، بەوەی توانییان لەگەڵ هێرشە ئاسمانییەكانی هاوپەیمانان بێجگە لەوەی پێشڕەوییەكانی داعش رابگرن، لەهەمانكاتدا بەشێكی زۆری ئەو ناوچانەشی كە لەلایەن چەكدارنی داعشەوە داگیركرابوون، هەموویان ئازاد بكەنەوە، وەك بەنداوی موسڵ و زوممار و گوندەكانی دەوروبەری زوممار و مەخموور و رەبیعە و لەمەش زیاتر تەنها لە كوردستان دەستپێشخەریی شەڕ لە دەستی تیرۆریستانی داعش دەرهێنراوە و لە ئێستادا پێشمەرگە دەستپێشخەری هێرشی بەدەستەوەیەو لە كاتی گونجاودا بەپێی بەرنامەیەكی دیاریكراو ئەو ناوچانە ئازاد دەكاتەوە كە تیرۆریستانی داعش داگیری كردوون.
ئەم قەناعەتەی هاوپەیمانان بە بوونی هێزێكی چەكدار لەسەر زەوی بە هاوشێوەی پێشمەرگە لە شەڕەكانی كۆبانێ دووبارە ئەو راستییەی بەرجەستە كردەوە كە هێزی پێشمەرگە، یان شەڕڤانان ئەو هێزە راستەقینەیەن كە دەتوانن لەسەر خاكی خۆیان تا دوادڵۆپی خوێن شەڕ بكەن، لەمەش گرنگتر دوای پەیوەندییە تەلەفۆنییەكەی سەرۆك ئۆباما لەگەڵ رەجەب تەیب ئەرۆدگانی سەرۆكی توركیا سەبارەت بە هاوكاریكردنی بۆ شكاندنی گەمارۆی كۆبانێ و ناردنی هێز، سەرۆكی توركیا بەوە رازی بوو توركیا مۆڵەت بە هێزی پێشمەرگە بدات بە ناو خاكی توركیا بپەڕێتەوە بۆ كۆبانێ بۆ ئەوەی هاوكاری براكانی لە كۆبانێ بكات، هەروەك سەرۆكی توركیاش بە سەرۆكی ئەمریكای راگەیاندووە: پێشمەرگە هێزێكی دەستووری و نیزامییە، لەبەر ئەوە بوار دەدات بە ناو خاكی توركیادا بپەڕێتەوە بۆ كۆبانێ، ئەمەش نەك لە چوارچێوەی سوپای عێراقدا، بەڵكو لە ئاستی شەڕی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی دژی تیرۆریستانی داعش و بڕیاری پەرلەمانی كوردستانیش لەسەر راسپاردەی سەرۆكی هەرێمی كوردستان بۆ ناردنی پێشمەرگە بۆ كۆبانێ و سپاردنی جووڵە و سەركردایەتی ئەم هێزە بە وەزارەتی پێشمەرگەی كوردستان راستەوخۆ لە ژێر فەرمانی فەرماندەی گشتی هێزەی پێشمەرگەی كوردستان، ئەمەش مانای ئەوەیە كوردستان لە ستراتیژیەتی سەربازیی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی دژی تیرۆریستان وەك پێگەیەكی سەربەخۆ مامەڵەی لەگەڵ دەكرێت و تەنانەت ناردنی هێزی پێشمەرگە بۆ دەرەوەی سنوورەكانی عێراقیش پێوستی بە رەزامەندی حكومەتی بەغدا نییە.
ئەم ئاراستەیە بەو مانایە نییە هەرێمی كوردستان تەحەددای حكومەتی بەغدا دەكات، نەخێر، بەڵكو بەو مانایە كە لە ستراتیژیەتی شەڕی نێودەوڵەتی دژی تیرۆرستانی داعش، پێگەی سوپای عێراق لەو ئاستە نییە پشتی پێببەسترێت، لەمەش زیاتر ئەوەیە كە ئەو سیاسەتی بەرگرییەی نوری مالیكی سەرۆك وەزیرانی پێشووی عێراق بۆ پاراستنی خاكی عێراق دایڕشتبوو، دەركەوت نەك هەر سیاسەتێكی نانیشتمانی بووەو بووە هۆكاری ئەوەی عەرەبی سوننەی عێراق هێزەكانی داعشی لە سوپای عێراق خۆشتر بوێت، لە هەمانكاتدا لەدوای لابردنی (نوری مالیكی)یشەوە هەتا ئێستا حەیدەر عیبادی نەیتوانیوە هەنگاوی بەرچاو بۆ هێوركردنەوەی بارودۆخەكە هەڵبگرێت و لانیكەم ئاراستەی پرۆسە سیاسییەكە بەو جۆرە راست بكاتەوە كە عەرەبی سوننەی عێراق بەو ئاراستەیە هەنگاو هەڵبگرێت كە خۆی لە حكومەتی عێراقدا ببینێتەوە، هەروەها هەنگاویشی هەڵنەگرتووە وەك نییەتپاكی بۆ لابردنی گەمارۆی ئابووری لەسەر كوردستان، لە كاتێكدا هەرێمی كوردستان لە سەنگەری پێشەوەی شەڕە لەگەڵ تیرۆریستانی داعشدا. لەمەش مەترسیدارتر كە ئێستا هەموو شارەزایانی سیاسەتی ئاسایش و بەرگری لەسەر ئاستی جیهان هەڵوەستەی لەسەر دەكەن، شێوازی دابەشكردنی هەر دوو پۆستی وەزارەتی بەرگری و ناوخۆی عێراقە، لەبەر ئەوەی راستە حەیدەر عەبادی بەوە رازی بووە، وەزارەتی بەرگری بدرێتە عەرەبی سوننە، بەڵام وەزارەتی ناوخۆی سپاردووە بە یەكێك لە ئەندامانی رێكخراوی بەدر، ئاشكراشە رێكخراوی بەدر هێندەی تێكەڵاوی یەكێك لە وڵاتانی دراوسێی عێراقە و زیاتر سیاسەتی مەزهەبی پیادە دەكات، هێندە سیاسەتی نیشتمانی پیادە ناكات، بۆیە ئەمەش خۆی لەخۆیدا جێگەی مەترسییە بەوەی حكومەتی عێراق وەزارەتی ناوخۆ وەك وەزارەتی ناوخۆ و بەرگری بۆ عەرەبی شیعە ئاراستە بكات و وەزارەتی بەرگری پشتگوێ بخات، ئەمەش بەرەو ئەوەمان دەبات كە سوپای عێراق وەك سوپایەكی نیشتمانی كە هەموو عێراقییەكان بە سوپای خۆیانی بزانن لەسەر ئەرزی واقیع بوونی نییە و لەم كاتەشدا ناتوانرێت وەك سوپایەكی نیشتمانی بونیات بنرێتەوە.
شەڕی تیرۆریستانی داعش
لەناو نەخشەی سایكس پیكۆ ناكرێت
دبلۆمات و ستراتیژناسەكانی ئەمریكا هەموو كات سیاسەتی ئیدارەی ئەمریكا رووبەڕووی پرسیارێكی موحریج دەكەنەوە، ئەو پرسیارەش ئەوەیە: ئەگەر نەخشەی سایكس پیكۆ و پەیماننامەی ئاشتی پاریس لەسەر بنەمای ئەو نەخشەیە دژی چەمك و بیركردنەوەی (وۆردۆ ولسن)ی سەرۆكی ئەوكاتی ئەمریكا بووبێت، ئایا بۆچی ئیدارەی ئێستای ئەمریكا هێندە خۆی پابەندكردووە بە نەخشەی سایكس پیكۆ وەك میراتگری ئەو نەخشەیەی بەرگری لێدەكات؟ لەوانەیە بۆ ئێمەی كورد باسكردنی سایكس پیكۆ تەنها لەو روانگەیەوە بخوێنینەوە كە بۆتە لەمپەر و ئاستەنگ لەبەردەم دروستكردنی دەوڵەتی كوردستاندا، بەڵام ئەگەر ئەم تێڕوانینە بۆ ئێمەی كورد مافی خۆمان بێت وا سەیری بكەین، لە هەمانكاتدا بۆ گەورە هێزێكی وەك ئەمریكا كە شكۆی سۆپەرپاوەرێتی لەجیهاندا بەستراوەتەوە بە ئاشتی و سەقامگیری لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و سەرچاوەی وزە لە دەستی ئەمریكادا دەهێڵێتەوە، خوێندنەوەیەكی دیكەی بۆ بكرێت، لەو روانگەیەوە سەیر بكرێت، هەتا سنوورەكانی ئەم نەخشەیە بە پیرۆز سەیر بكرێت، ئاشتی و سەقامگیری لەو ناوچەیە بوونی نابێت، لە بنەڕەتیشدا كە ئەم نەخشەیە لەلایەن بەریتانیا و فەرەنسا بەو جۆرە داڕێژراوە بۆ ئەوە بووە كە لەو وڵاتانەی ئەوان داگیری دەكەن، شێوازی پێكهاتەی دانیشتووانەكەیان تێكەڵاو بێت و هەرگێز لە نێو دانیشتووانی ئەو وڵاتانە هێزێكی نیشتمانی دروست نەبێت كە بیر لە كۆتاییهێنان بەداگیركاری بكەنەوە، هەر بۆیە هەموو كات پشتگیری كەمینەیەكیان كردووە كە بە زەبری هێز حوكمڕانی ئەو وڵاتانە بكەن و سەرەنجامیش هەر بە زەبری هێز و لە چوارچێوەی كودەتای سەربازی رژێمەكان بگۆڕدرێن. راشكاوانەتر گۆڕانكاری لە دەموچاوەكان رووبدات، بەڵام گۆڕانكاری راستەقینەی سیاسی لە پرۆسەی سیاسیی هیچ كام لەو وڵاتانە روو نەدات.
ئەم حاڵەتە لە شەستەكانی سەدەی رابردوو هەتا گۆڕانكارییەكانی ساڵی 2011ی وڵاتانی عەرەبی وابووە كە چەند كەسێك لە چوارچێوەی رژێمێكی خۆسەپێندا حوكمڕانییان كردووە، هەر بۆ نموونە حوسنی موبارەكی میسر كە ماوەی 30 ساڵ سەرۆكی میسر بووە، سیستمی سیاسیی میسر هەر لە ساڵی 1952 كە جەمال عەبدولناسر كودەتای كردووە هەتا 2011 هەر یەك سیستم بووە، لەبەر ئەوەی دوای مردنی جەمال عەبدولناسر، ئەنوەر سادات هەر لەهەمان رژێم بوو كە بووە سەرۆك كۆمار و دوای كوشتنی (سادات)یش، موبارەك هەر لە هەمان حزب و لە هەمان رژێم بووە، دیارە (موعەمەر قەزافی)یش ماوەی 42 ساڵ لە 1969-2011 هەر خۆی سەرۆك بووە، (زەینولعابدین بن عەلی)یش كە ماوەی 24 ساڵ سەرۆكی تونس بوو، دووەم سەرۆكی تونس بووە دوای رزگاربوونی تونس لە ساڵی 1956، بوونی زەینولعابدین بە سەرۆك راستە بە كودەتایەكی سپی بووە بەسەر بورقیبەدا، بەڵام كودەتاكەی عابدین وەك كودەتاكەی سەدام حوسێن بوو لە ساڵی 1979 بەسەر (ئەحمەد حەسەن بەكر)دا، دیارە سەرۆكی ئێستای سووریاش كوڕی سەرۆكی پێشووی ئەو وڵاتە (حافز ئەسەد)ـە كە ئەوانیش زیاتر لە 45 ساڵە حوكمڕانی سووریا دەكەن. بارودۆخی جەزائیریش ئاشكرایە چۆن حوكمڕانی دەكرێت، ئەوەی دەمێنیتەوە حوكمڕانی ئەمیر و پاشاكانی وڵاتانی عەرەبییە، كە ئەوانیش وەك ئەمیر و پادشاكانی رۆژئاوا حوكمڕانی ناكەن، بەڵكو وەك ئەمیر و پادشای رەها لەگەڵ میللەتی خۆیان مامەڵە دەكەن و خۆیان خاوەنی هەموو دەسەڵاتێكن.
لەماوەی ساڵانی 1956-2011 كە ئەمریكا خۆی خاوەنی هەژموونی یەكەم بووە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باكووری ئەفریقیا، لەماوەی ئەم 55 ساڵەدا هەموو هەوڵی بۆ ئەوە بوو كە پارێزگاری بە ئەمری واقیعی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە بكات بۆ ئەوەی بارودۆخەكە رابگرێت، بەڵام دوای گۆڕانكارییەكانی ساڵی 2011 و رووخانی رژێمەكانی میسر و لیبیا و تونس و ئاژاوەكانی سووریا، دەركەوت كە چیتر ناتوانرێت لەناو ئەو نەخشەیە ئاشتی و سەقامگیری دووبارە بونیات بنرێتەوە، لەمەش زیاتر دەركەوت پشتگیری ئەمریكا بۆ رژێمەكانی هاوشێوەی میسر و تونس و لیبیا و عێراق، چ كارەساتێك بە دوای خۆیدا دەهێنێت، هەروەها پشتگیری ئێستای بۆ رژێمی ئەمیر و پادشاكانیش چ دیاردەیەكی دروستكردووە، لیسلی گلپ گوتەنی ئەو رژێمی ئەمیر و پادشایانەی كە ئەمریكا بە هاوپەیمانی خۆیانی دەزانێت بە ملیۆنەها دۆلار پشتگیری رێكخراوە تیرۆریستی و جیهادییەكان دەكەن بە داعش و ئەوانەشی لە دەرەوەی داعشن. ئەمانە پێمان دەڵێن:
1. ئەو رژێمە ئەمیری و پادشاییانەی كە ئێستا ئەمریكا پشتگیرییان دەكات و بە دۆست و هاوپەیمانی ئەمریكا دادەنرێن، لەدوای گۆڕانكارییەكانی ساڵی 2011 وڵاتانی عەرەبی گەیشتوونە ئەو قەناعەتەی ئەوەی دەیانپارێزت ئەمریكا نییە، بەڵكو ئەو دۆستانەیە كە بە رێگەی هاومەزهەبی كۆیان دەكاتەوە، بۆیە لەهەموو حاڵەتێكدا پێویستە مەزهەبی سوننە لە دەوری مەزهەبی سوننە كۆ بێتەوە و شیعە لە دەوری شیعە.
2. لە سووریادا ئەم حاڵەتە تەواو بەرجەستە بووە، جێگەی خۆیەتی بپرسین: ئایا بۆ موعمەر قەزافی رووخا، بەڵام بەشار ئەسەد مایەوە؟ ئایا سوپاكەی ئەسەد لە سوپاكەی قەزافی بەهێزترە؟ لە كاتێكدا بەشار ئەسەد پزیشكی چاوە، بەڵام موعەمەر قەزافی پلەدارێكی سەربازی بووە بە پلەی عەقید و ماوەی 10 ساڵ خۆی سەرۆكی ئەنجوومەنی سەركردایەتی شۆڕش بووە لە لیبیا و پاشان وەك فەرماندەی كۆماری جەماوەری لیبیا خۆی ناساند، بۆیە مانەوەی ئەسەد لە سووریا راشكاوانە پێمان دەڵێت: ئەوەی ناهیڵێت رژێمی ئەسەد بڕووخێت، هاومەزهەبی سەرۆكی سووریایە لەگەڵ كۆماری ئیسلامی ئێران، هەروەها هاومەزهەبییە لەگەڵ حزبوڵڵای لوبنانی، ئەوەش نەشاردراوەتەوە كە حزبوڵڵا بەئاشكرا هێزی بردە دیمەشق و نەیهێشت دیمەشق بكەوێتە مەترسییەوە، بە هەمان شێوە لە عێراقیش دوای ئەوەی داعش موسڵی داگیركرد، بە ئاسانی دەگەیشتە بەغدا، بەڵام ئەوەی نەیهێشت بەغدا بكەوێتە دەستی تیرۆریستان، هاومەزهەبی حكومەتی بەغدا بوو لەگەڵ كۆماری ئیسلامی ئێران، نەك ئەمریكا.
3. ئەگەر بە دیوێكی دیكە هاوكێشەكە بخوێنینەوە، دەبێت بپرسین: ئایا بۆچی داعش توانی بە ئاسانی موسڵ داگیر بكات، بەڵام نەیتوانی ئامرلی داگیر بكات؟ هۆكارەكەی ئەوەیە عەرەبی سوننەی عێراق، رێكخراوی تیرۆریستی داعش هێندەی وەك رێكخراوێكی سوننە سەیر دەكەن، هێندە وەك رێكخراوێكی تیرۆریستی سەیری ناكەن، باشترین نموونەش خۆبەدەستەوەدانی بنكەی سەربازی فیرقەیەكی دیكەی عێراقی بوو لە هیت لە سنووری پارێزگای ئەنبار لەچەند رۆژی رابردوودا، كەواتە ئەگەر ئەمریكا بیەوێت لەسەر بنەمای تیرۆر و دژە تیرۆر ئەم شەڕە پێناسە بكات، ئەوا ئەم شەڕە رێگە بەو پێناسەیە نادات.
4. با بپرسین: بۆچی شەنگال و جەلەولا داگیركرا؟ لەمەش زیاتر بۆچی ئازادكردنەوەیان كاتی دەوێت و ئاسان نییە؟ وەڵامی ئەمەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە ئەو ناوچانە و دەوروبەری ئەو ناوچانە تێكەڵاون، عەرەبی سوننە پێش هەر لایەك بڕیاری خۆی داوە كە دەبێت خۆی لەگەڵ سوننە یەكلایی بكاتەوە، بۆیە لەم روانگەیەوە و بە هاوكاری هۆزەكانی عەرەب لەو ناوچانە (كە كورد مەزندەی نەدەكرد عەرەبی سوننە بەو جۆرە رەفتار بكات و خیانەت لە پێكەوەژیانی ئاشتییانە بكات) توانییان ئەو ناوچانە داگیربكەن، ئەوجا لەبەر ئەوەی ئەو ناوچانە قووڵاییەكی جوگرافی تێكەڵاوی هەیە، ئەوا بۆتە لەمپەر و ئاستەنگ كە نەتوانرێت بە ئاسانی پێشمەرگە رزگاریان بكاتەوە. ئەم رووداوانە لایەنی كوردیشی گەیاندە قەناعەت، بەتایبەتی دوای ژینۆسایدكردنی ئێزیدییەكان و ئاوارەبوونیان دیاردەی سەیرتری بەدوای خۆیدا هێنا، ئەویش ئەوە بوو تەنانەت حكومەتی بەغداش وەك پێویست هاریكاری پێشمەرگەی نەكرد، هەروەها هاریكاری حكومەتی هەرێمی كوردستانی نەكرد بۆ ئەوەی باری ئاوارەكان ئاسان بكات، ئەمە گەیشتە ئەو ئاستەی خاتوو ڤیان دەخیل لەناو ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بە گریان سەرنجی هەموو جیهان بۆ كارەساتی كوردانی ئێزدی بهەژێنێت، بۆیە ئەم رووداوە ئەوەشی بە كورد سەلماند كە بێجگە لە كورد و یەكبوونی كورد هیچ هێزێكی دیكە كوردی پێناپارێزرێت، راستە لەم شەڕە نێودەوڵەتییە فراوانەی دژ بە تیرۆر كورد و هێزی پێشمەرگە پێویستی بە هاوكاری لۆجیستی و سەربازیی دەوڵەتانی هاوپەیمانان هەیە، بەڵام ئەوەی لەسەر زەوی دەتوانێت كورد بپارێزێت، تەنها ئیرادەی كورد و لوولەی تفەنگی پێشمەرگەیە.
5. ئەم قەناعەتە لای كورد لە شەڕی كۆبانێ چوارچێوەی تیۆری گۆڕی بۆ ئەمری واقیع، لەبەر ئەوەی دەركەوت تەنها لایەنێك بتوانێت پشتگیری كۆبانێ بكات، ئیرادەی كوردە لە هەر چوارپارچەی كوردستان، بۆیە هەر لەسەرەتای شەڕی كۆبانێ بەڕێز مسعود بارزانی سەرۆكی هەرێمی كوردستان، رایگەیاند، بەرگریكردن لە هەولێر و كۆبانێ هیچ جیاوازییەكی نییە، لەسەر ئاستە جیاوازەكانیش كەوتە هەوڵدان بۆ ئەوەی رێگەیەك بدۆزرێتەوە هاوكاری شەڕڤانانی كۆبانێ بكرێت، لەدوای ئەو بانگەوازەی سەرۆكی هەرێمی كوردستان، هەوڵەكان بۆ پشتگیریی كۆبانێ لەسەر سێ ئاست خۆی خستەڕوو:
لەسەر ئاستی سۆزی شەقام بۆ پشتگیریی كۆبانێ كە هەموو شارەكانی رۆژهەڵات و باكوور و باشووری كوردستانی گرتەوە، ئەم سۆزە خۆڕسكە بەجۆرێك لەدایكبوو كە ئەو بانگهێشت و بانگەوازەی لە ئامەد گوێمان لێدەبوو، هەمان بانگەواز بوو كە لە زاخۆ، دهۆك، هەولێر، سلێمانی، خانەقین، مهاباد و كرماشان و شارەكانی دیكەی رۆژهەڵاتی كوردستان گوێمان لێی دەبوو، ئەمەش زەمینەیەكی لەباری رەخساند بۆ بارودۆخێكی نوێ هەم لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی و هەمیش لەسەر ئاستی ناوخۆی هەمووی كوردستان.
جۆرێكی دیكەیان موزایەدەی سیاسیی حزبی بوو، قۆستنەوەی بارودۆخەكە بوو بۆ بەكارهێنانی ئەو سۆزە نیشتمانییە بۆ بەرژەوەندی تەسكی حزبایەتی و دروستكردنی نفووزی سیاسی لەو ناوچانەی ئەو حزبانە نفووزی سیاسیان نییە، ئەم جۆرەیان هەڕەشەی لەسەر یەكگرتوویی خیتابی سیاسی كوردستانی دروستكرد، بەڵام لۆژیكی سەرۆك بارزانی و سەركردایەتی سیاسیی هەرێم لەو دەنگۆ و موزایەدە سیاسییانە گەورەتر بوون.
هەوڵی سێهەمیان كە شەخسی سەرۆكی هەرێمی كوردستان سەرپەرشتی دەكرد، لەسەر سێ ئاست بوو، یەكەمیان بەو سیفەتەی سەرۆكی هەرێمی كوردستان فەرماندەی گشتی هێزی پێشمەرگەی كوردستانە و راستەوخۆ لەگەڵ ژووری عەمەلیاتی هاوبەش لەگەڵ هاوپەیمانان پەیوەندی هەیە بۆ چۆنیەتی داڕشتنی شەڕی دژی تیرۆریستانی داعش لە كوردستان، هەوڵی زۆریدا كە هاوپەیمانان هێرشە ئاسمانییەكانیان بۆ سەر تیرۆریستانی داعش لە دەوروبەری كۆبانێ دەست پێبكەن، ئەمەش كرا، هەروەها هەوڵدان بوو بۆ گەیاندنی كۆمەكی سەربازی لە رێگەی ئاسمانەوە بۆ كۆبانێ، ئەمەشیان كرا، هەوڵی دووەمی بارزانی قسەكردن بوو لەگەڵ توركیا، لەبەر ئەوەی كۆبانێ تەنها یەك رێگەی هەبوو ئەویش سنووری توركیا بوو، بۆ ئەوەی سنوور بكاتەوە، هەم خەڵكی سڤیلی كۆبانێ بگەنە باكووری كوردستان، هەمیش رێگە بدات ئاوارەكانی كۆبانێ بێنە وڵاتی خۆیان لە باشووری كوردستان، هەوڵی سێهەمی بارزانی هەوڵدان بوو بۆ رێككەوتن لە نێوان لایەنە سیاسییەكانی كوردی رۆژئاوا، ئەمەش وەك لە چەند رۆژی رابردوو بینیمان رێككەوتنی دهۆك ئیمزا كرا و پاشانیش بڕیار درا پێشمەرگە بۆ هاوكاری براكانیان بنێرنە كۆبانێ.
6. ئەگەر هەر لەم چوارچێوەیەدا هەڵوێستی كۆماری توركیا لە بەرامبەر داعش هەڵبسەنگێنین، ئەو پرسیارە دێتە ئاراوە كە ئایا دەتوانین چ خوێندنەوەیەكی وردی بۆ بكەین؟ بێگومان هەڵوەستەكردن لەسەر سیاسەتی توركیا بەرامبەر بەداعش، راشكاوانەتر راستییەكانمان بۆ دەردەخاتەوە، لەبەر ئەوەی ئەگەر سەیری ئەو داوایانەی توركیا بكەین كە راشكاوانە بە هاوپەیمانانی ناتۆ و هەروەها راشكاوانەش بە سەرۆك و ئیدارەی ئەمریكای راگەیاندووە، هەست دەكەین توركیا هێندەی لە روانگەی مەزهەبی سوننەوە سەیری هاوكێشە سیاسییەكە دەكات، هێندە وەك دەوڵەتێك سەیری ئەو هاوكێشەیە ناكات كە زیاتر لە 50ساڵە ئەندامی ناتۆیە و كاندیدە بۆ ئەندامیەتی یەكێتی ئەوروپا، بۆیە لەم روانگەیەوە زۆر بە ئاسانی لەوە تێدەگەین و توركیاش نەیشاردۆتەوە، ئیخوان موسلمین و رێكخراوی داعش لە رژێمێكی وەك ئەسەد بە باشتر دەزانێت، هەروەك چۆن لە میسریش حوكمڕانیی ئیخوانەكانی لە هەڵبژاردنی عەبدولفەتاح سیسی بە باشتر دەزانی، دوای دوورخستنەوەی محەمەد مورسی سەرۆكی میسر كە ئیخوان بوو، ئێستاشی لەگەڵدا بێت پەیوەندییەكانی توركیا و میسر ئاسایی نییە. بۆیە توركیا دەخوازێت ئاكامی ئەم شەڕە گۆڕینی رژێمی ئەسەد بێت، نەك بۆ حوكمڕانییەكی دیموكراتی، بەڵكو بۆ حوكمڕانییەك كە لە ئیخوان موسلمینەوە نزیك بێت، هەر لەسەر ئەم بنەمایەش دەخوازێت كۆبانێ بكەوێت، بۆ ئەوەی هاوپەیمانان رازی بن، مەرجەكانی توركیا پەسەند بكەن.
ئەم باكگراوەندە گرنگ بوو بۆ ئەوەی لە جەمسەربەندی هاوكێشەكانی ناوچەكە و لە تێڕوانینی توخمەكانی ناو ئەم هاوكێشەیە تێبگەین، لەوانەیە وا هەست بكرێت ئەم هەڵە ئەنقەستەی ناو نەخشەی سایكس پیكۆ پێشتر هەستی پێنەكراوە، لە وەڵامی ئەمەشدا دەڵێین: پێش دامەزراندنی كۆمەڵەی گەلان، هەست بەوە كراوە، نەخشەی سایكس پیكۆ، ئاشتیی هەمیشەیی دروست ناكات، تەنانەت دژی 14 خاڵەكەی وۆردۆ ویلسنی سەرۆكی ئەوكاتی ئەمریكا بوو، بۆیە هەر ئەوكات هەوڵدرا نەخشەیەكی دیكە بۆ ناوچەكە دابڕێژرێتەوە كە بە نەخشەكەی لۆرانسی عەرەب ناسراوە و لەو نەخشەیەدا حیساب بۆ ئەو جەمسەربەندییە كراوە كە ئێستا بە خۆڕسكی لە هاوكێشەكە و لە تێڕوانین بۆ هاوكێشەكە رەنگی داوەتەوە، بەڵام بەرژەوەندیی ئەو كاتی دەوڵەتانی گەورەی وەك فەرەنسا و بەریتانیا، (سایكس پێكۆ)یان كرد بە ئەمری واقیع و بۆ ماوەی سەدەیەك گەلانی ناوچەكە باجەكەیان دا. هەر بۆیە بۆ ئێستاش كە شەڕی تیرۆریستانی داعش بە تەواوەتی لەسەر ئەرزی واقیع نەخشەیەكی دیكەی دروستكردووە، ئەوا دەبێت لەسەر ئەو نەخشە تازەیە كار بكرێت، ئەگەرنا هاوپەیمانان جەنگی تیرۆریستانیش ببنەوە، بەڵام شەڕەكە دەدۆڕێنن.
سوودوەرگرتن لە هەرێمی كوردستان
بۆ چارەسەری سیاسییانە لە ناوچەكە
لە ژمارەی مارت و نیسانی 2014 هەردوو تۆێژەرەری گەورە (مارینا ئۆتاوای و دیڤید ئۆتاوای) توێژینەوەیەكی گرنگیان لە گۆڤاری (فۆرین ئەفێرز) بڵاوكردەوە. ئەو توێژینەوەیە نزیكەی 70 رۆژ پێش داگیركردنی موسڵ لەلایەن تیرۆریستانی داعش بڵاو كراوەتەوە، هەر ئەوكات لەبەر گرنگی ئەو توێژینەوەیە گوڤاری گوڵان بە كوردی بڵاوی كردەوە. لەو توێژینەوەیەدا كە دوو كەسی زۆر شارەزا لەسەر بارودۆخی ناوچەكەیان نووسیبوو، راشكاوانە ئاماژەیان بەوە كردبوو كە نەخشەی سایكس پیكۆ كۆتایی پێهاتووەو ئێستا لە دووڕیانێكدایە، یان ئەوەیە ناوچەكە دەبێتە شەڕ و توندوتیژی و لە ئاكامدا ئەم نەخشەیە بوونی نامێنت، یان ئەوەتا دەكرێت پیش ئەوەی ئەمە رووبدات، لەناو نەخشەی دەوڵەتە تەقلیدییەكانی ناوچەكە سوود لە ئەزموونی هەرێمی كوردستان وەربگیردرێت، بە شێوەیەكی زۆر تایبەتیش بۆ هەردوو دەوڵەتی سووریا و عێراق، هەروەها جەخت لەوە كرابووەوە كە رەوانەكردنی نەوتی هەرێمی كوردستانیش بە شێوەیەكی سەربەخۆ بە رێگەی بۆڕی بەسەر خاكی توركیادا، گۆرانكاڕییەكی دیكە لە پەیوەندیی باشوور و باكووری كوردستان دروست دەكات، پاراستنی بۆڕییە نەوتییەكان و بەرژەوەندییەكانی كورد و تورك، پێویستی بەوە دەبێت توركیا پرۆسەی ئاشتەوایی لەگەڵ كوردی باكوور بەرەوپێشەوە ببات و چارەسەری بكات، لەمەشدا دیسان هۆشداری ئەوە درابوو، ئەگەر توركیا كێشەی كورد چارەسەر نەكات، ئەوا بەرژەوەندییەكانی سەلامەت نابن.
بەداخەوە بەر لەوەی تیرۆریستانی داعش موسڵ داگیربكەن و چەك و تەقەمەنی و كەلوپەلی شەش فیرقەی عێراقیان دەست بكەوێت، هەروەها پێش ئەوەی تیرۆریستانی داعش چەند فیرقەیەكی سوپای رژێمی ئەسەدیان بكەوێتە دەست و پارێزگا و ناوچەیەكی فراوان لە سووریا داگیر بكەن، هەنگاوەكان بۆ دابەشكردنی نەرم و دوور لە توندوتیژی نەك هەنگاوی بۆ هەڵنەگیرا، بەڵكو ئیدارەی ئەمریكا نەیتوانی لە عێراقدا كارێك بكات كە نوری مالیكی زیاتر عێراق بەرەو لێواری هەڵدێر نەبا، هەروەها نەیتوانی گوشارێك لەسەر بەغدا دروست بكات، بۆ ئەوەی پەراوێزخستنی عەرەبی سوننە كۆتایی بێت و كێشەكانی نێوان هەولێر و بەغداش بە دیالۆگ و ئاشتییانە چارەسەر بكرێت.
كەواتە دوای ئەم كەمتەرخەمییەو روودانی ئەوەی نەدەخوازرا رووبدات و روویدا، ئیدی لە ئێستادا ناتوانرێت لەسەر گریمانەی یەكەمی توێژینەوەی ماریناو دیڤید بەدواداچوون بكەین و تەنها رێگە ئەوەیە شرۆڤەی گریمانەی دووهەم بكەین، كە ئەگەر شەڕێكی خوێناوی لە ئەنبارەوە تا سەر دەریای سپی ناوەڕاست دروست بوو، چۆن چارەسەر دەكرێت. سەبارەت بەم لایەنە پڕۆفیسۆر لیسلی گلب (كە بێجگە لەوەی سەرۆكی فەخری ئامۆژگای ئەنجوومەنی پەیوەندییەكانی دەرەوەیە لە واشنتۆن، لە هەمانكاتدا لەسەر ئاستی سیاسی یەكێكە لەو سیاسەتمەدارانەی كە بۆچوونەكانی كاریگەری لەسەر ئیدارەی ئەمریكا بەگشتی و ئیدارەی ئێستای ئەو وڵاتە هەیە، هەروەها لەگەڵ جۆزیف بایدنی جێگری سەرۆك ئۆباما، چەند ساڵێك پڕۆژەی هاوبەشیان بۆ عێراق هەبووە و پڕۆژەكەشیان لە لیژنەی پەیوەندییەكانی دەرەوەی كۆنگرێس كە خودی جۆزیف بایدن سەرۆكی ئەو لیژنەیە بووە، دەنگی پێدراوە و پەسەندبووە)، هەفتەی رابردوو دووبارە جەختی لەسەر ئەوە كردەوە تەنها رێگە بۆ عێراق پیادەكردنی ئەو شێوازی فیدڕاڵیزمەیە كە حكومەتی فیدڕاڵی دەسەڵاتی زۆر سنووردار و كەم بێت و حكومەتی هەرێمە فیدڕاڵییەكان دەسەڵاتیان زۆر و فراوان بێت، پڕۆفیسۆر لیسلی گلب لەو وتارەیدا بێئومێدی خۆی لەوە پیشاندابوو كە ئیدارەی ئەمریكا بۆ ئەم هەوڵە ناتوانێت هەنگاوی پێویست هەڵبگرێت، بۆیە لەم هەفتەیەدا وتارێكی دیكەی بڵاوكردۆتەوە بە ناونیشانی: «تەنها رێگە بۆ شكستپێهێنانی داعش هاوپەیمانییە لەگەڵ ئەسەد و ئێران»، لەم وتارەشدا وێڕای وردەكاری زۆر لەسەر هێزی پێشمەرگە و هێزەكانی عێراق و چەكدارانی موعارەزەی سووری كە لەلایەن توركیاوە پشتیوانی دەكرێن، راشكاوانە جەختی لەوە كردۆتەوە، لەگەڵ ئەوەی رژێمەكەی ئەسەد هێزی دژەئاسمانی خۆی دژی فڕۆكەكانی ئەمریكا بەكارنەهێناوە كە دێنە ئاسمانی سووریا و بنكەكانی داعش بۆردومان دەكەن، بەڵام هێزەكانی ئەسەد كە ژمارەیان زیاتر لە 100 هەزار سەرباز دەبێت و زیاتر لە 300 فڕۆكەی شەڕكەری سیخۆی هەیە، هێرشەكانیان بۆ سەر داعش كز كردووە و لەسەر چەكدارانی موعارەزەی سووریا توندی كردووە، ئەمەش لە پێناوی ئەوەی ئاكامی شەڕی داعش نەبێتە هۆكاری رووخانی رژێمەكەی ئەسەد. پڕۆفیسۆر گلپ هۆشداری دەداتە ئیدارەی ئەمریكا و بەبیری دەهێنێتەوە، چۆن ئەمریكا بووە هاوپەیمانی ستالین لە دژی هیتلەر، لە ئێستاشدا هیچ رێگەچارەیەكی لەبەردەمدا نییە، بیجگە لە هاوپەیمانی لەگەڵ ئەسەد و ئیران بۆ تێكشكانی داعش، بەڵام گلپ ئەوەشی نەشاردۆتەوە ئەم رێگەیە وادەكات جەنگەكە ببەنەوە، بەڵام ناتوانن بڵێن شەڕەكە دەبەینەوە.
ئەم رەشبینییەی گلپ لەماوەی كەمتر لە 10 رۆژدا ئەوەمان پیشاندەدا، هێشتا بەرژەوەندییەكان رێگە بەوە نادەن بەشێوەیەكی نەرم بیر لە چارەسەر و دابەشكردنەوەی نەخشە كۆنەكە بكرێتەوە، بۆیە پڕۆفیسۆر تۆماس دۆنلی لە دیمانەیەكی تایبەتی گوڵاندا كە لەگەڵ ئەم راپۆرتە بڵاو دەبێتەوە، راشكاوانە جەختی لەسەر ئەوە كردۆتەوە كە دەبێت ئەمریكا خۆی راستەوخۆ بێتە ناو شەڕەكە و بە هاوكاری هێزەكانی پێشمەرگە و هێزە سوننە میانڕەوەكان و شیعە ئەم جەنگە كۆتایی پێبهێنێت و پاشان بە سوودوەرگرتن لە ئەزموونی كوردستان و بە سەرپەرشتی و میانگیریی راستگۆیانەی ئەمریكا دووبارە ناوچەكە و عێراق رێكبخاتەوە.
كەواتە هەموو بۆچوونەكان ئەو راستییەمان پێدەڵێن كە ئێستا بەڕێز مسعود بارزانی سەرۆكی هەرێمی كوردستان لە بەرەكانی شەڕی دژی تیرۆریستانی داعشەوە ستراتیژیەتی بۆ دادەڕێژێت و لەسەر بنەمای یەكڕیزی نێو ماڵی كورستان و فیداكاری هێزی پێشمەرگە هەنگاوی بۆ هەڵدەگرێت، ئەویش پاراستنی ئەزموونی باشووری كوردستانە وەك پێگەیەك بۆ هاوكاری هەموو كورد، هەتا ئەم شەڕە كۆتایی دێت، پاشانیش لە رێكخستنەوەی سیاسی ناوچەكە، ئەزموونی باشووری كوردستان نەخشەڕێگە بۆ پارچەكانی دیكەش دیاری بكات.