جوانترین پێناسە بۆ نیشانەی گەورەیی شانشینی مەزنی بەریتانیا و كارێگەری لەسەر سیاسەتی جیهانی ئەو وتە بەرزەی (مەهاتما گاندی)یە كە دەڵێت: «ئەگەر دوو ماسی لەناو دەریاش بەشەڕ هاتن، دەستی ئینگلیزی لەپشتەوەیە». لەم روانگەیەوە ئەگەر سەیری مێژووی سیاسیی جیهان بكەین لە سەدەی حەڤدەهەمەوە تاوەكو كۆتایی شەڕی دووەمی جیهان بەتایبەتی و بەشێوەیەكی گشتی هەتاوەكو ئێستاش، دەبینین جێگەپەنجەی سیاسەتی بەریتانیا بە هەموو بستێكی ئەم جیهانەوە دیارەو ئەو ئیمپراتۆریەتە بووە كە خۆری لێ ئاوا نەبووەو تەنانەت شۆڕشی ئەمریكا بۆ سەربەخۆیی، شۆڕش بوو بۆ جیابوونەوە لە بەریتانیا.
بەریتانیا بۆ ماوەی 100ساڵ حوكمڕانی (هۆنك كۆنگ)ـی كردووە، ئەمە بێجگە لەوەی نیمچە دورگەی هیندستان لە پەنجاكانی سەدەی هەژدەهەم هەتا كۆتایی جەنگی جیهانی دووەم لە ژێر حوكمڕانی ئەو وڵاتەدا بووە، لەمەش زیاتر لە جەنگی جیهانی یەكەمەوە داڕێژەری نەخشەی (سایكس پیكۆ)یە، كە نەك تەنها رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەڵكو رۆژهەڵات و ناوەڕاستی ئەوروپاشی داگیر كرد.
بەریتانیا لە هەشتاكانی سەدەی رابردوو دوای ئەوەی ئەرژەنتین چووە ناو دورگەی فۆكلاند، بەشەڕ ئەو دورگەیەی داگیركردەوە، تەنانەت پێش دەستپێكردنی شەڕی فۆكلاند، وتووێژەكانی ناو پەرلەمانی بەریتانیا ئەوە بووە كە شەڕەكە تەنها بۆ داگیركردنەوەی دورگەی فۆكلاند بێت، یاخود لەگەڵ داگیركردنەوەی فۆكلاند ئەرژەنتینیش داگیر بكرێت.
بەریتانیا لەگەڵ ئەوەی لەدوای شەڕی دووەمی جیهان و لەگەڵ دەسپێكی شەڕی سارد هەندێك هاتەدواوە، بەڵام هەر ئەندامی هەمیشەیی ئەنجومەنی ئاسایش بووەو بەشێكی گرنگ و سەرەكی بووە لەو شەڕە و پاڵپشت و پارسەنگی ئەمریكا بووە، لە دوای رووخانی دیواری (بەرلین)یشەوە، هەموو كات بەریتانیا ئەو هێزە بووە كە توانیویەتی ئاراستەی سیاسەتی جیهانی بگۆڕێت و لە چەندین كێشەی گرنگی وەك شەڕی رووخانی رژێمی سەدام حوسێن لە دەرەوەی ئەنجومەنی ئاسایش هاوپەیمانی ئەمریكا بووە.
بەریتانیا لەگەڵ ئەوەی ئەندامی یەكێتی ئەوروپایە، بەڵام تەنها دەوڵەتە لە ئەوروپا كە دراوی خۆماڵی خۆی واتە (پاوەند) بەكاردەهێنێت و هەتا ئێستا دراوی خۆی نەخستۆتە پاڵ دراوی یەكێتی ئەوروپا كە دراوی یۆرۆیە.
ئەم دەوڵەتە مەزنە كە هەتا ئێستاش یەكێكە لە پێنج ئەندامە هەمیشەییەكەی ئەنجومەنی ئاسایش و یەكێكە لە گرووپی هەشت دەوڵەتە پیشەسازییەكەی جیهان، ئێستا لەبەردەم راپرسی سكۆتلەندییەكان بۆ سەربەخۆیی بەجۆرێك هەژاوە، وەك ئەوەی جیابوونەوەی سكۆتلەندا لە بەریتانیا بە جارێك هەموو خۆری ئەو ئیمپراتۆریەتە مەزنە ئاوا بكات.
سكۆتلەندا بۆ دەیەوێت لە بەریتانیا جیابێتەوە؟
لەسەرەتای سەدەی حەڤدەهەمەوە تا كۆتاییەكانی سەدەی بیستەم، سكۆتلەندا خاوەنی پەرلەمان نەبووە، دوای هاتنە دەسەڵاتی پارتی كرێكارانی بەریتانیا لە نیوەی دووەمی نەوەدەكانی سەدەی رابردوو، سكۆتلەندا لەساڵی 1998، دوای نزیكەی 300 ساڵ بووەوە بە خاوەنی پەرلەمانی خۆی، ئەم پەرلەمانە بووە خاوەنی كۆمەڵێك دەسەڵات بۆ داڕشتنی سیاسەتی لۆكاڵ لە سكۆتلەندا و لە ساڵی 2013 یاسای راپرسیی گشتی بۆ سەربەخۆیی، یان مانەوە وەك بەشێك لەگەڵ بەریتانیای پەسەند كرد، بەپێی ئەم راپرسییە لە گەلی سكۆتلەندا دەپرسرێت: ئایا سكۆتلەندا شایستەی ئەوەیە ببێتە دەوڵەتێكی سەربەخۆ؟ وەڵامی ئەم پرسیارەش بە ( بەڵێ، یان نەخێر) لەلایەن هاووڵاتیانی سكۆتلەنداوە لە رۆژی 18ی ئەیلوول دەدرێتەوە.
بەپێی راپرسییەكانی دەزگای یۆگۆڤ( YOU GOV)، لە سەرەتای مانگی ئاب ـەوە هەتا هەینی رابردوو (12/9/2014)، ئاستی هەڵكشانی بەڵێ بۆ (سەربەخۆیی سكۆتلەندا) لە بەرامبەر نەخیر (باشترە لەگەڵ بەریتانیا بمێنێنەوە)، روو لە هەڵكشانە و رێژەكە لە نێوان 50-51% بە بەڵێ لە بەرامبەر 49-48% بە نەخێرە، بەڵام لە دوای رۆژی هەینییەوە دوای ئەوەی سەركردەی حزبە سیاسییەكانی بەریتانیا روویان لە سكۆتلەندا كردو گوتیان ئامادەن دەسەڵاتێكی زۆر زیاتر بدەنە پەرلەمانی سكۆتلەندا، تەنها لەبەر ئەوەی دەنگ بە بەڵێ نەدەن بە سەربەخۆیی، خەریكە ئاستی هەڵكشانی مانەوە لەگەڵ بەریتانیا روو لە هەڵكشان دەكاتەوە، ئەمە لەگەڵ ئەوەی زۆربەی چاودێران پێیانوایە لێكنزیكی نێوان (بەڵێ و نەخێر) وایكردووە، هەتا رۆژی پێنجشەمەی داهاتوو و كۆتایی ئەنجامدانی راپرسییەكە، نەزانرێت دەنگدەران بە كام لا (بەڵێ، یان نەخێر) خۆیان یەكلایی دەكەنەوە.
ئەوەی لێرەدا دەبێتە جێگەی هەڵوەستە و پرسیار دروست دەكات، ئەوەیە كە ئایا هۆكاری سەرەكی لە پشت جیابوونەوەی سكۆتلەندا لە بەریتانیا چییە؟ ئەمە لە كاتێكدا سكۆتلەندا هاوشانی بەریتانیا لە ناو پەرلەمانی یەكێتی ئەوروپا نوێنەرایەتی هەیە، پەرلەمانتارەكانیشی لەناو یەكێتی ئەوروپا نوێنەرایەتی سكۆتلەندا دەكەن، هەروەها پەرلەمانی سكۆتلەندا دەسەڵاتەكەی تا ئەو ئاستەیە كە توانای ئەوەی هەیە پاوەندی تایبەتی خۆی چاپ بكات و هەموو یاساكانی ناوخۆی سكۆتلەنداش دەربكات، لەمەش زیاتر سكۆتلەندا ناوەندی گەورەترین چەك و ئابووری بەریتانیاشە، بەڵام وێڕای هەموو ئەمانەش سكۆتلەندییەكان مافی دەوڵەتی سەربەخۆ بە مافێكی خۆیان دەزانن و لەگەڵ ئەوەی ژمارەی دانیشتووانیان لە 5-6 ملێۆن كەس تیپەڕ ناكات، بەڵام دەیانەوێت وەك شانشینی بەریتانیا خاوەنی سەروەری و سەربەخۆیی خۆیان بن.
ئەوەی لێرەدا گرنگە ئەوە نییە كە سكۆتلەندییەكان بە (بەڵێ، یان نەخێر) دەنگ دەدەن، بەڵكو ئەوەی گرنگە ئەوەیە چۆن مامەڵە لەگەڵ خواستی گەلێكی وەك گەلێكی سكۆتلەندی دەكرێت، لەمەش گرنگتر ئەوەیە گەلی سكۆتلەندا ماوەی زیاتر لە 300ساڵ بوونە بەشێك لە بەریتانیا، تەنها 16 ساڵە پەرلەمانی خۆیان هەیە، بەڵام هەتا ئێستا گوێبیستی ئەوە نەبووین كە سكۆتلەندییەكان ئەو مافەیان نییە دەنگ بۆ سەربەخۆیی بدەن، یان ئارەزوومەندانە لەگەڵ بەریتانیا بمێننەوە، بەپێچەوانەوە لەگەڵ ئەوەی سەربەخۆیی سكۆتلەندا لەسەر ئاستی یەكێتی ئەوروپا و ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی كاریگەری لەسەر پێگەی بەریتانیا دەبێت، بەڵام بەریتانیا بە هەموو توانایەكەوە لە هەوڵی ئەوەدایە كە داواكاری گەلی سكۆتلەندا بە ئاستێك بەرز بكاتەوە، بۆ ئەوەی گەلی سكۆتلەندا بگاتە ئەو قەناعەتەی كە مانەوە لە چوارچیوەی بەریتانیا، زیاتر لە بەرژەوەندی سكۆتلەندایە، نەك سەربەخۆبوونی.
ئەگەر سكۆتلەندییەكان مانەوەیان هەڵبژارد؟
ریفراندۆم، یان راپرسی لە وڵاتانی رۆژئاوا وەك ئەو راپرسییەی چەند ساڵێك لەمەوپێش لە (هەرێمی كویبكی كەنەدا)ش بینیمان، ئاكامەكەی وەك راپرسییەكانی كوردستان و باشووری سودان دیار نییە، راشكاوانەتر بەوجۆرە نییە كە پێشوەختە بزانرێت 99%ی خەڵكەكەی دەنگ بۆ جیابوونەوە، یان سەربەخۆیی دەدەن. بۆیە ریفراندۆمەكەی سكۆتلەندا هاوشێوەی ریفراندۆمەكەی كوبیك، هەتا دوای ئەنجامدانی راپرسییەكە نازانرێت هاووڵاتیان بە كام ئاراستە دەنگ دەدەن، بۆیە ئەم جۆرە راپرسییە ئەوەمان پیدەڵێت: گرنگی پێكەوەژیانی ئارەزوومەندانە و هەروەها رێزگرتنی نەتەوەی سەردەست لەو نەتەوەی بە ژمارە كەمترە، زۆرجار وا دەكات كە هاووڵاتیانی ئەو نەتەوەیە پێكەوەژیانی ئارەزوومەندانەیان لە سەربەخۆیی پێ باشتر بێت، لە ئێستاشدا كە پارتی ناسیۆنالیستی سكۆتلەندی لەوپەڕی بانگەشەیە بۆ ئەوەی هاووڵاتیان دەنگ بە بەڵێ بۆ سەربەخۆیی بدەن، بەڵام لەبەر ئەوەی هەوڵەكانی بەریتانیا بەو ئاستەیە كە دەسەڵاتەكانی پەرلەمانی سكۆتلەندا فراوانتر بكرێت، ئەوا وەك دەبینین لە دوای رۆژی هەینییەوە جارێكی دیكە بژاردەی مانەوە باشترە لەگەڵ بەریتانیا هەڵكشاوە لەبەرامبەر بەڵێ بۆ سەربەخۆیی سكۆتلەندا. ئەمەش مانای ئەوەیە پاراستنی یەكپارچەیی لە وڵاتانی فیدراڵی و فرەییدا بە رێزگرتن لە خواست و داواكارییەكانی ئەو نەتەوەیە دەپارێزرێت كە پێكەوەژیانی ئارەزوومەندانەی هەڵبژاردووە، نەك بە سەركوتكاری و گەمارۆخستنەسەریان.
بۆیە هاووڵاتییانی سكۆتلەندا لەم بارودۆخەی وڵاتەكەیاندا، لەنێو خواستە نەتەوەییەكانیان و بەرژوەندی نەتەوەییان بۆ ئایندە بڕیار لەسەر چارەنووسی خۆیان دەدەن، كە وەڵامدانەوەی بەریتانیاش بۆ خواستەكانیان و دەسەڵاتەكانیان لەو ئاستەدا بێت كە هەستی نەتەوەیی سكۆتلەندییەكان و بەرژەوەندی نەتەوەییان بپارێزێت، ئەوا جێگەی سەرسوڕمان نابێت، ئەگەر رێژەی دەنگدەرانی (مانەوە باشترە لەگەڵ بەریتانیا) لە بەرامبەر (بەڵێ بۆ سەربەخۆیی سكۆتلەندا) لە رۆژی پینج شەمەی داهاتوو زیاتر بێت.
ریفراندۆمی سكۆتلەندا
قۆناخێكی دیكە بۆ رێزگرتن لە مافی سەربەخۆیی
ریفراندۆمەكەی سكۆتلەندا بەهەر ئاكامێك كۆتایی بێت، ئەوا گۆڕانكاری گەورە لەسەر ئاستی ئەوروپا و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەدوای خۆیدا دێنێت، پێش هەموو شت ئەگەر نەخشەی بەریتانیا هەر گۆڕانكارییەكی تێدا دروست بێت، كاریگەری گەورە لە باڵانسی جیهانی دروست دەكات، بەتایبەتی ئەگەر سكۆتلەندا سەربەخۆ بێت، ئەوا لەسەر ئاستی ئەوروپا لەوانەیە چیتر لە بەریتانیا قبوڵ نەكرێت بەتەنها پاوەند بەكار بهێنێت، هەروەها ئەو هەژموونەی بەریتانیا وەك دورگەیەك هەیەتی لە رۆژئاوا وەك خۆی نامێنێتەوە، بەتایبەتی لە پرسی پەنابەراندا، لەبەر ئەوەی دوای جیابوونەوەی سكۆتلەندا، سكۆتلەندا پێویستی بە دەستی كاری زیاتر دەبێت و لەوانەیە ژمارەیەكی زۆری پەنار وەربگرێت، لەمەش زیاتر لەبەر ئەوەی سكۆتلەندا دوای جیابوونەوەی لە بەریتانیا پێویستی بەوە دەبێت، وەك ئەندامێكی نوێ لە یەكێتی ئەوروپا وەربگێرێتەوە، ئەوا لەم حاڵەتەدا سكۆتلەندا دەبێت بە هەموو مەرجەكانی یەكێتی ئەوروپا رازی بێت، ئەمەش وادەكات كە گۆڕانكاری بەسەر پێگەی بەریتانیا لەسەر ئاستی ئەوروپا و جیهان بێت.
لایەنێكی دیكە كە ئەم ریفراندۆمەی سكۆتلەندا دەرگای لەسەر دەكاتەوە، ئەو ریفراندۆمانەی دیكەیە كە لە داهاتوودا لە ئەوروپا دەكرێت، بەتایبەتی ریفراندۆمی هەرێمی كەتۆلۆنیا لە ئیسپانیا، دیارە لەم هاوكێشەیەدا پێدەچێت ئیسپانیا نەتوانێت بە هاوشێوەی بەریتانیا خواستی كەتەلۆنییەكان بۆ سەربۆخۆیی كەم بكاتەوە، بۆیە لە ئێستاوە ئیسپانیا نیگەرانی ئەوەیە ئەگەر ریفراندۆمی سكۆتلەندا دەنگ بە سەربەخۆیی بدات، ئەوا ئەمە دەبێتە هۆی ئەوەی كە كەتەلۆنییەكانیش دەنگ بەسەربەخۆیی بدەن، لەم حاڵەتەشدا ئەگەر بەریتانیا رێز لە ئیرادەی دەنگدەرانی سكۆتلەندا بگرێت، ئەوا ئیسپانیا ناتوانێت رێز لە ئیرادەی دەنگدەرانی كەتەلۆنیا نەگرێت.
سایكس پیكۆ لە نەخشەی شانشینی مەزنی بەریتانیا پیرۆزتر نییە
ئەگەر دەنگدانی سكۆتلەندا بۆ سەربەخۆیی، ئەگەری گۆڕانكارییە لە نەخشەی شانشینی مەزنی بەریتانیا، لەبەرامبەر ئەم گۆڕانكارییە چاوەڕوانكراوە، سەرنج دەدەین هیچ لایەك بە پیرۆزی سەیری نەخشەكەی بەریتانیا ناكات، بەوەی دوای ئەم ریفراندۆمە چ گۆڕانكارییەكی بەسەردا دێت. بۆیە لێرەدا پرسیار ئەوەیە: ئەگەر نەخشەی ئەو وڵاتەی كە خۆی خاوەنی سایكس پیكۆیە لە بەردەم ئیرادەی دەنگدەرانی وڵاتەكەی خۆی پیرۆز نەبێت، ئایا بۆ دەبێت بۆ گەلانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست نەخشەیەكی دروستكراوی وەك سایكس پیكۆ كە سەرچاوەی ئاژاوە و ناسەقامگیری هەموو ناوچەكەیە لە ماوەی 100ساڵی رابردوودا، پیرۆز بێت و نەتوانرێت دەسكاری بكرێت؟ لەم روانگەیەوە سەركەوتنی ریفراندۆمی سكۆتلەندا بۆ گۆڕینی نەخشەی شانشینی بەریتانیای مەزن، یان هەوڵدانی بەریتانیا بۆ ئەوەی خواستی گەلی سكۆتلەندا جێبەجێ بكات، بۆ ئەوەی پارێزگاری لە نەخشەی شانشینی بەریتانیا بكات، هەموویان دەبنە سەرەتایەك بۆ چۆنیەتی بیركردنەوە لە رێكخستنەوەی گەلانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش لە چوارچێوەی نەخشەی سایكس پیكۆدا، لەبەر ئەوەی ئەگەر بۆ ناو شانشینی بەریتانیا و بۆ پاراستنی نەخشەی ئەو شانشینە، وا پێویست بكات ئیرادەی خەڵكی ئەو ناوچەیە لەبەرچاو بگیرێت و خواستەكانیان جێبەجێ بكرێت، ئەوا بۆ رێكخستنەوەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەگشتی و چارەسەكردنی كێشەی كورد لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەتایبەتی لە باشووری كوردستان و پەیوەست بە پەیوەندییەكانی نێوان هەرێمی كوردستان و عێراق، ئەوا، یان دەبێت بەوجۆرە بیر لە پاراستنی یەكپارچەیی عێراق بكرێتەوە، كە گەلی كوردستان لە عێراقدا هەموو مافەكانی پارێزراو بێت و وەڵامی مافە دەستوورییەكانی بدرێتەوە، یان دەبێت بوار بە گەلی كوردستان بدرێت وەك گەلی سكۆتلەندا خۆی چارەنووسی خۆی دیاری بكات.