دوای تاوانی ئەنفال و كیمیابارانكردنی هەڵەبجە، هەوڵی كورد بۆ ئەوە بوو ئەو تاوانە لەسەر ئاستی جیهان بە ژینۆساید بناسرێت، بۆ ئەوەی جارێكی دیكە كورد رووبەڕووی كارەساتی كۆمەڵكوژی و ژینۆساید نەبێتەوە، بەڵام هاتنی تیرۆریستانی داعش ئەو راستییەی پیشانداینەوە كە هەوڵی سڕینەوەی شوناسی كورد و درێژەپێدانی ژینۆساید لەسەر ناسنامەی كوردبوون پرۆسەیەكی بەردەوامە و هەركاتێك دوژمنانی كورد بۆیان هەڵبكەوێت درێغی ناكەن .
پرسی ژینۆسایدكردنی ئێزدییەكان و بردنی ژن و كچانی ئێزدی لەلایەن تیرۆریستانی داعشەوە، پرسێكە زیاتر لە رەهەندێكی هەیە و ئەوەی بەرامبەر بە ئێزدییەكان كراوە زۆر دڕندانەترە لەوەی بەرامبەر پێكهاتەكانی دیكەی وەك عەرەبی شیعەو تەنانەت برا كریستیانەكانیش كراوە، كە ئەوانیش قوربانی دەستی تیرۆریستانی داعشن، بەڵام لە پرسی ئێزدییەكاندا كێشەیەكی دیكە هاتۆتەئاراوە، ئەویش جیا لەوەی ژمارەیەكی زۆر لەسەر ئەوەی ئایینی خۆیان نەگۆڕیوە كۆمەڵكوژ كراون، لەهەمانكاتدا كچان و ژنانی ئێزدی وەك دەسكەوتی شەڕ براون و وەك كۆیلە بارزگانییان پێوەكراوە. ئەم حاڵەتە ئەگەر بەرامبەر كوردی ئێزدی لەسەر ئەو بنەمایە كرابێت، كە ئەوان هەڵگری ئایینێكی جیاوازن، ئەوا بێگومان پێشتر لەسەر دەستی رژێمی پێشووی بەعس و لە چوارچێوەی پرۆسە بەدناوەكانی ئەنفالدا بەرامبەر ژن و كچی دیكەی كوردانی دیكە كراوە كە ئەوان ئەو بیانووەشیان نەبووە كە ئایینیان جیاوازە، بەڵكو هەموویان موسڵمان بوون و پێڕەوی ئایینی ئیسلامیان كردووە. بۆیە بیانووەكان هەرچی بن، ئەوا پرسی كۆمەڵكوژی و پاشان هەوڵدان بۆ شكاندنی كەرامەتی نەتەوەییمان، پرسێكە تەنها خۆی لەوەدا چڕدەكاتەوە كە مەسەلەكە تەنها پەیوەندی بەوەوە هەیە ناسنامەی نەتەوەیی ئێزدییەكان كوردە و شانازی بە كوردبوونی خۆیانەوە دەكەن.
یەكبوون بۆ پارێزگاری لە كوردبوون
كاتێك دەڵێین كارە تیرۆریستیەكانی داعش بەرامبەر كوردانی ئێزدی رەهەندێكی زیاتری لە كردەوەیەكی تیرۆریستی هەیە بەرامبەر بە رقلێبوونەوە لە كورد و كوردبوون، ئەوە كارە تیرۆریستییەكانی خودی تیرۆریستانی داعشن كە پێمان دەڵێت: تیرۆریستانی داعش بەرامبەر بە عەرەبی شیعە و كریستیانەكانیش رەفتاری دڕندانەی كۆمەڵكوژییان ئەنجامداوە و سڵیان لەوە نەكردۆتەوە ئەو كارانەیان چەند قێزەوەن و دژی مرۆڤایەتین، بەڵام چ لە موسڵ و چ لەناوچەكانی دیكەش ئەو رەفتارە نامرۆڤایەتی و دڕندانەیەمان نەبینیوە كە دەرهەق بە ئێزدییەكان كراوە، ئەویش ئەوەیە راستە لە سبایكر تیرۆریستانی داعش زیاتر لە هەزار كەسیان پێكەوە كۆمەڵكوژ كردووە، راستە تیرۆریستانی داعش سەر و ماڵی كریستیانەكانیان داگیركردووە و ئاگاداریان كردوونەوە كە شارەكە بەجێبهێڵن، بەڵام نەمانبیستووە كە دەست بۆ شەرەف و كەرامەتی هیچ كام لەو خەڵكانە بەرن، بۆیە پرسیاری گرنگ لێرەدا ئەوەیە: ئایا ئەو هۆكارانە چین كە رێگەیانداوە ئەو كارە دەرهەق بە كوردانی ئێزدی بكەن؟ وەڵامی ئەو پرسیارە خۆی لەو واقیعەدا بەرجەستە دەكاتەوە كە تیایدا زۆربەی زۆری ئەو گوندانەی كە ماوەیەكی دوور و درێژە لە لایەن كورد و هێزی پێشمەرگەوە دەپارێزرێن و لە چوارچێوەی گیانی لێبوردەیی و پێكەوەژیان مامەڵەیان لەگەڵدا دەكرێت، ئەوا لەماوەیەكی كورتدا هەموویان چوونە پاڵ رێكخراوی تیرۆریستی داعش و بوونە بەردەباز بۆ ئەوەی داعش بتوانێت پێشڕەوی بكات و چەندین ناوچەی كوردستان داگیر بكات، كە دیارە كارەساتی داگیركردنی شنگال لەهەموویان بەسوێترە و زۆر زەحمەتە زامی شنگال و كارەساتی ئێزدییەكان سارێژ بێتەوە.
لەم روانگەیەوە ئەگەر لەلایەكەوە كارەساتی شنگال وەك تاوانێكی تیرۆریستی دژ بە مرۆڤایەتی سەیر بكرێت، ئەوا لەلایەكی دیكە هەست دەكەین پاڵنەری سەرەكی بۆ ئەو رەفتارە وەحشیگەری و دژە مرۆڤایەتییە رەگێكی بیری شۆڤینیزیمی عەرەبی لە پشتەوەیە، ئەو بیرە شۆڤێنیەی كە پێشتر ئەنفالی بەرامبەر كورد پیادەكرد و بەسەدان هەزاریان زیندەبەچاڵكرد و بەدەیان كچ و ژنی كوردیشیان بێ سەروشوێن كردو هەتا ئێستاشی لەگەڵدا بێت، نەتوانراوە بە تەواوەتی سۆراخیان بزانرێت.
بۆیە ناكرێت كارەساتی كوردانی ئێزدی لە چوارچێوە نەتەوەییەكەی وەك تاوانێك دژ بە بوونی كورد دەربهێنرێت و تەنها وەك كارێكی تیرۆریستی دژ بە گرووپێك خەڵكی بێتاوان لێكبدرێتەوە، ئەمەش لەبەر ئەوەیە ئەو تاوانەی دژ بە ئێزدییەكان ئەنجامدراوە، رقێكی شاراوەی كۆنەقینێكی شۆڤێنی لە پشتەوەیە و پرسەكە پەیوەندی بە جیاوازی ئایینی، یان خەلافەتی ئیسلامیی تیرۆریستانی داعشەوە نییە، بەڵكو پرسەكە پرسێكی نەتەوەییە و هەر كاتێك ئەو ئەقڵییەتە شۆڤێنیە هەلی بۆ هەڵبكەویت، ئەوجا لە ژێر هەر پەرەدە و بیانوویەك بێت، هەمان كارەسات بە سەر تەواوی هەموو ئەو كەسانە دووبارە دەكاتەوە كە بەزمانی كوردی قسە دەكەن یان وەك نەتەوەیەك لەم جیهانەدا بەرگری كوردبوونی خۆیان دەكەن.
بۆیە ئەوەی لەم كارەساتەوە فێر دەبین، ئەوەیە كە وەرچەرخان لە ئەقڵییەتی شۆڤینی عەرەبی لە دوژمنایەتی و نیەتی سڕینەوەی بەرامبەر بۆ پێكەوەژیان و ئاشتی و برایەتی، پرسێكە ئەقڵی سیاسیی دووچاری سەرسوڕمان دەكات، هۆكاری سادەش بۆ ئەمە ئەوەیە ئەو عەرەبانەی لە دژی كوردانی ئێزدی بوونە پشت و پەنای داعش، ئەو عەرەبانەن كە ساڵانێكی دوور و درێژە لە سایەی حوكمڕانی هەرێمی كوردستان و پارێزگاری هێزی پێشمەرگە سەر و ماڵ و كەرامەتیان پارێزراوەو، ئەمەش تەنها لەناوچەی شنگال نەبووە، بەڵكو لەهەموو ئەو ناوچانەی كە تا رادەیەك گوندە عەرەبەكان تێكەڵن لەگەڵ گوندە كوردەكاندا، لە جەولا تا شەنگال زۆربەی زۆریان هەمان هەڵوێستیان بەرامبەر كورد گرتۆتەبەر و بەرەی داعشیان دژی كورد هەڵبژاردووە، ئەوەی پێیانكراوە درێغیان نەكردووە، بۆیە ئەم كارەساتە وەك پەندێك ئەوەمان فێر دەكات كە هەمیشە مەترسییەكی راستەوخۆ لەسەر ناسنامەی كوردبوونمان هەیە و دووبارەبوونەوەی ئەو مەترسییەش پەیوەندی بە كات و ساتەوە هەیە، كە هەڵگرانی ئەقڵییەتی شۆڤێنی هێزیان هەبێت، یان هەلێكیان بۆ بڕەخسێت بۆ ئەوەی كوردی تێدا ژینۆساید بكەن.
تەنها رێگە بۆ دووبارەنەبوونەوەی ژینۆساید دامەزراندنی دەوڵەتی سەبەرخۆی نەتەوەییە
كاتێك توندوتیژی دەگاتە ئەو ئاستەی نەتەوەیەك بڕیاری كۆمەڵكوژی نەتەوەی بەرامبەری بدات، ئەوا مانای ئەوەیە كە پێكەوەژیان لەبری ئەوەی كێشەكە بەرەو چارەسەركردن ببات، ئەوا ئەو پێكەوە ژیانە هێندەی دیكە بارودۆخەكە ئاڵۆز دەكات و زەمینە بۆ كارەساتی زیاتر دەخولقێنیت، سەبارەت بەم لایەنە ئەگەر سەیری هەموو ئەو كێشە و كارەساتە خوێناوییانە بكەین كە لەنێوان نەتەوەكانی ئەم سەرزەمینە هەبوون و روویانداوە، ئەوا پەنابردن بۆ چارەسەركردنی كێشەكە جگە لە دەوڵەتی سەربەخۆ، ئەوانی دیكە هەموویان چارەسەری كاتی بوون، پاشان خوێناویتر كارەساتەكە دووبارە بۆتەوە.
لێرەوە دەكرێت ئاماژە بۆ هەموو ئەو ئەزموونانە بكەین كە بێجگە لە پەنابردن بۆ دەوڵەتی سەربەخۆ، هەوڵدراوە لە چوارچێوەی ئۆتۆنۆمی، یان فیدرالی چارەسەر بكرێت. دیارە مێژووی كێشە بەردەوامەكانی ئیسرائیل و فەلەستین و سرب و ئەلبانەكانی كۆسۆڤۆ و موسڵمان و هێندۆسەكانی كشمیر، هەموو ئەو راستییەمان پێدەڵین كە چارەسەری ئەو كێشانە بەبێ لێكجیاكردنەوەی لایەنە پێكناكۆكەكان و داڕشتنی سنوور لە نێوانیدا ئەوە كێشەكە هەر بە خەفەكراوی دەمێنێتەوەو، هەمووكاتێك مەترسیی ئەوەی لێدەكرێت خوێناویتر كێشەكە سەرهەڵبداتەوە، ئەمە چۆن بۆ واقیعی كورد لە كوردستاندا راستە، بەهەمان شێوە بۆ نەتەوەكانی دیكەی جیهانیش راستە و شەڕەكانی ئەم دواییەی نێوان ئیسرائیل و فەلەستین و كارەساتی غەزە و هێرشەكانی حەماس بۆ سەر ئیسرائیل، ئەو راستیەمان پێدەڵێن كە چۆن جوولەكە و عەرەب ناتوانن لەچوارچێوەی یەك دەوڵەتدا پێكەوە بژین، بەهەمان شێوە لەنێوان ئەو نەتەوانەش كە توندوتیژی نێوانیان دەگاتە ئەو ئاستەی لایەك سڵ لەهیچ نەكاتەوە و بێباكانە ژینۆساید بەرامبەر نەتەوەیەكی دیكە پیادەبكات، ئەمەش مانای ئەوەیە ئەو دوو لایە ناتوانن پێكەوە بژین و چەند هەوڵبدرێت كە بە شێوازی جۆراوجۆر كێشەكەیان بۆ ماوەیەك سڕبكرێت، ئەوا لە داهاتوودا خوێناویتر دووبارە دەبێتەوە.
ئەم پرسە ئەگەر بۆ سەدەی بیستەم و هەتا رووخانی دیواری بەرلین پرسێك بووبێت، ئاستەنگی گەورەی نێودەوڵەتی لەبەردەمدا بووبێت، بەوەی نەتوانرێت پەنا بۆ چارەسەری ریشەیی ببرێت و لایەنە پێكناكۆكەكان لە یەكتری جیابكرێنەوە، ئەوا بۆ جیهانی سەدەی بیست و یەكەم كە جیهان خۆی پابەندكردووە بەوەی رێگە نەدات كۆمەڵكوژی و ژینۆساید دووبارە بێتەوە، ئەوا دەبێت كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی رێز لە ئیرادەی ئەو نەتەوەیە بگرێت كە خۆی رێگەیەك هەڵدەبژێرێت بۆ ئەوەی جارێكی دیكە رووبەڕووی كۆمەڵكوژی و ژینۆساید نەبێتەوە.
ناساندنی تاوانەكانی دژی كورد وەك ژینۆساید
هەوڵەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان بۆ ناساندنی ئەنفال و كیمیاباران بە ژینۆساید لەسەر ئاستی وڵاتانی جیهان، ئاكامێكی گرنگی هەبووە و ژمارەیەكی بەرچاو لە پەرلەمانەكانی ئەوروپا ئەنفال و كیمیابارانكردنی هەڵەبجەیان بە ژینۆساید ناساندووە، هەروەها ئەم پرسە لەلایەن پەرلەمانی یەكێتی ئەوروپاشەوە پشتگیری لێكراوە بۆ ئەوەی پەرلەمانی یەكێتی ئەوروپا وەك ژینۆساید بیناسێنێت، بەڵام هێشتا هەوڵەكان هەر بەردەوامن كە ژینۆسایدی ئێزدییەكانیشی وەك بەشێكی نەتەوەی كورد هاتەسەر، ژینۆسایدی ئێزدییەكانیش زۆر لەو كارەساتە گەورەترە كە لەسەدەی رابردوو بەسەر ئەرمەنییەكان هات. لەمەش گرنگتر ئەوەیە كار لەسەر ئەو مەبەست و نیەتە بكرێت كە ئەمجارە و جارانی پێشتریش ئەنجامدراون بۆ ئەوەی بوونی نەتەوەیەك بسڕنەوە. ئەگەر هەر بۆ نموونە باسی كارەساتی ئەم جارەی شنگال بكەین و لەو سەدان هەزار ئاوارەیە بڕوانین كە بەناچاری روویان لە چیای شەنگال كرد، ئەوا بۆمان دەردەكەوێت تیرۆریستانی داعش بەوەندە وازیان لە كوردانی ئێزیدی نەهێناوە كە ماڵ و حاڵی خۆیان بەجێهێشت و روویان لە چیاكە كرد، بەڵكو ئەگەر بۆیان بلوایە و بەرگریی هێزی پێشمەرگە نەبوایە دەچوونە سەر چیاكەو هەموویان لەسەر چیای شنگال كۆمەڵكوژ دەكرد، وەك چۆن لە چەند گوندێكی ئێزدی كۆمەڵكوژیان كردن، یان ئەوانەی لە شەنگال كەوتنە بەردەستیان كۆمەڵكوژیان كردن، هەربۆیە پرسەكە لێرەدا هێندەی پەیوەندی بە نیەت و بیركردنەوەی ئەو لایەنە هەیە، كە ئەو كۆمەڵكوژی و ژینۆسایدەی ئەنجامداوە، هێندە پەیوەندی بە ژمارەی قوربانییەكانەوە نییە، بۆیە ئەگەر لە كارەساتی ئێزدییەكاندا چەند هەزار كەسێك كۆمەڵكوژ كرابن و چەند سەد كچ و ژن برابن و وەك كۆیلە مامەڵەیان پێوەكرابێت، ئەوا ئەگەر هەموو كوردیش بكەوتایەتە بەردەستی ئەو گرووپ و تاقمە دڕندەیە چارەنووسیان هەمان چارەنووسی ئەو كەسانە دەبوو كە بەردەستیان كەوتوون.
بۆیە ئەوەی لەم پرسەدا گرنگە و جێگەی هەڵوەستەیە ژمارەی قوربانییەكان نین، بەڵكو نیەت و بیركردنەوەی ئەو گرووپ و تاقمەیە بەرامبەر بوونی نەتەوەیەك و پرسەكەش لەوە گەورەترە كە پەیوەندی بە جیاوازیی ئایینی ئێزدییەكانەوە هەبێت، بەڵكو خاڵی گرنگ لێرەدا ئەوەیە كە ئەوان كورد بوون و شانازییان بەكوردبوونی خۆیانەوە كردووە.
بۆیە لەم چوارچێوەیەدا گرنگە جیهان بەگشتی ئەم پرسە وەك هەڕەشەیەك لەسەر بوون و ناسنامەی نەتەوەیەك سەیر بكات و بیناسێنێت، هەر لەسەر ئەم بنەمایەش هەوڵبدات كە شێواز و میكانیزمێك بدۆزیتەوە بۆ ئەوەی جارێكی دیكە كارەساتی لەو جۆرە دژ بە كورد دووبارە نەبێتەوە.