ڤیاس دورگەپێرساد پڕۆفیسۆری كارگێڕیی گشتییە لە زانكۆی جوهانسبێرگ لە وڵاتی ئەفریقیای باشوور، پێشتریش لە چەند زانكۆیەكی هیندستان وانەبێژ بووە، خاوەنی چەندین توێژینەوەیە لە بواری تیۆرەكانی كارگێڕیی گشتی و حوكمڕانیی باش و بەها دیموكراتییەكان. گوڵان لە میانەی دیمانەیەكدا چەند پرسێكی لەگەڵدا تاوتوێكرد، كە پەیوەست بوون بە بابەتی حوكمڕانیی باش و ئاستەنگەكانی بەردەم بەدیهێنانی، ئەویش بەمجۆرە وەڵامی پرسیارەكانی دایەوە.

* هەروەك ئاشكرایە لە ئێستادا پرسی حوكمڕانیی باش بۆتە بابەتی مشتومڕێكی بەرفراوان، ئەم چەمكە لێكدانەوە و پێناسەی جیاوازی بۆ دەكرێت، بەڵام ئێمە دەمانەوێت بپرسین، گرنگترینی ئەو بەربەستانە چین كە رووبەڕووی هەوڵەكانی هێنانەئارای حوكمڕانیی باش دەبنەوە؟
- ئەوەی دەكرێت لەم بارەیەوە ئاماژەی پێ بكەین، ئەوەیە كە ئاستەنگی سەرەكی لەم رووەوە بریتییە لە گەندەڵیی سیاسی، كە ئەویش دەرئەنجامی خراپ بەكارهێنانی دەسەڵاتە. ئەمە هاوشان بە بەكارهێنانی داهاتی گشتی لەلایەن كارمەندانی دەوڵەتەوە، لە هەمان كاتدا دەتوانین ئاماژە بە مەحسوبییەت و مەنسوبییەت بكەین، لە كاتی دامەزراندن لە دامەزراوەكانی حكومەتدا. هەموو ئەم رەفتارانە كە دژ و پێچەوانەی ئەخلاقییەتی كاركردنن، بوونەتە بەربەست لەبەردەم بە دامەزراوەییكردنی حوكمڕانیی باش، نەك تەنیا لە ئەفریقیای باشوور، بەڵكو لەو وڵاتانەشدا كە بە دەست نەبوونی شەفافییەتی سیاسی، سیستمێكی دادوەریی لاواز و ئاستێكی بەرزی بیرۆكراسییەتەوە گرفتارن.
* ئەگەر بە شێوەیەكی تایبەت باس لە بارودۆخی وڵاتی ئەفریقیای باشوور بكەین، ئایا ئەم وڵاتە چ تایبەتمەندی و جیاوازییەكی هەیە و بۆچی تا ئێستا ئەم وڵاتەش نەیتوانیوە بۆ بەدیهێنانی حوكمڕانی باش، سەركەوتووانە هەنگاو هەڵبگرێت؟
- ئەگەر بە شێوەیەكی گشتی ئەم مەسەلەیە شرۆڤە بكەین، ئەوا دەكرێت دوو ئاست دەستنیشان بكەین، یەكەمیان پەیوەستە بە ئاستە شەخسییەكەوە، بە تەماحكاری و نەبوونی ئەو بەهایانەی دەبنەهۆی ئەوەی كەسەكە هەمیشە ئارەزووی بەدەستهێنانی دەسەڵات و داهات و پارە و پێگەی زیاتر و ژیانێكی پڕ لە رەفاهییەت بكات. ئەم ئارەزووانە دەبنە هۆی ئەوەی ئەو خەڵكانەی بیركردنەوەی نائیتیكیانەیان هەیە لە رێی بەرتیل و كرداری دارایی ناڕەواوە گوزارشت لەم بیركردنەوانەی خۆیان بكەن، یان بە شێوەیەك رەفتار بكەن كە لە رووی پیشەییەوە قابیلی قبووڵ نین. ئاستی دووەمیان پەیوەستە بە ئاستە پیشەییەكەوە، ئەویش پەیوەندیدارە بە پابەندنەبوون بە رێساكانی پیشەوە. واتە ئەگەرچی رێكاری دژ بە گەندەڵی لەئارادان، بەڵام كاتێك وەك پێویست چاودێری و هەڵسەنگاندن بۆ جێبەجێبوونی ئەم رێكارانە ناكرێت، ئەوا لە مەودای دووردا كێشەكە ئاڵۆزتر دەبێت. كەواتە ئەگەر وەڵامی پرسیارەكەتان بدەمەوە، ئەوا ئەمە تا راددەیەكی دیاریكراو لە ئەفریقیای باشووردا روودەدات، كە وڵاتەكە ئیرادەی سیاسی نییە بۆ كۆنتڕۆڵكردنی گەندەڵی. هەروەها چەندین كەسایەتیی سیاسی هەن كە حاڵی حازر دەزگاكانی راگەیاندن پەردەی لەسەر كەیسەكانیان لاداوە، كە لە جۆرێك لە جۆرەكانی گەندەڵی و خراپ رەفتاركردنەوە تێوەگلاون، بەڵام پرۆسەی لێكۆڵینەوە لەبارەیانەوە سست و خاوە، ئەو حاڵەتەش لە ئارادایە كە پێی دەوترێت «پاڵپشتی دەستەجەمعی» بۆ برایانی بواری گەندەڵی، لەبەر ئەوە كەس نایەوێت دۆسیەی ئەوی دیكە هەڵبدرێتەوە، چونكە دۆسیەی خۆیشی ئاشكرا دەبێت.
* پرسی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی بەشێكی دانەبڕاو و لێك جیانەكراوەی پرۆسەی حوكمڕانیی باشە، ئێوە چۆن لەم پرسە دەڕوانن؟
- ئەوەی پەیوەست بێت بە بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵییەوە، ئەوا پێویستە بەرپرسە هەڵبژێردراوەكان شێوازی بیركردنەوەی خۆیان بگۆڕن، واتە لە بری ئەوەی تەنیا بیر لە ئەجێندای شەخسیی خۆیان بكەنەوە، دەبێت سەبارەت بە چۆنێتی دەستەبەركردنی ئاستێكی شیاوی خزمەتگوزاری بۆ خەڵك بیر لە ئەجێندا گشتییەكە بكەنەوە. دواتر پرسی حوكمڕانی ئەوە دەخوازێك كە بەرپرسە هەڵبژێردراوەكان بەو شێوەیە دەسەڵاتی خۆیان بەكاربهێنن كە خزمەت بە بەرژەوەندیی ئەو كەسانە بكات كە هەڵیانبژاردوون، نەك خراپ بەكارهێنانی دەسەڵات بۆ بەرژەوەندی و قازانجی خۆیان.
* زۆر باس لە لایەنە زیانبەخش و وێرانكارەكانی گەندەڵی دەكرێت، بە تێڕوانینی ئێوە زیانبەخشترین دەرهاویشتەی گەندەڵی چین و لە چ بوارێكدا رەنگدەدەنەوە؟
- ئەگەر ئێمە بگەڕێینەوە بۆ ئامارەكانی هەڵبژاردنی پەڕلەمانی ساڵی 2019ی ئەفریقیای باشوور، ئەوا دەبینین لە ئاست پارتە سیاسییە دڵخوازەكانیاندا گۆڕانكاری لە مەیلی خەڵكدا دروست بووە. ئەم گۆڕانكارییەش بەڵگەیە لەسەر ئەوەی كە پێوەری متمانەكردن گومانهەڵگرە. لە رابردوودا تەنیا پێوەری «پابەندبوونی عاتیفیی مێژوویی» لە ئارادا بوو، كە خەڵكی پەیوەست دەكرد بە ئایدیۆلۆژیای پارتە سیاسییە دڵخوازەكەیانەوە، بەڵام بە تێپەڕبوونی كات رای گشتی كامڵ بووە و گەنجانیش هۆشیار بوونەتەوە و ئێستا سەودایان لەگەڵ ئایدیۆلۆژیا جیاوازەكاندا هەیە و خۆیان سەرقاڵ كردووە بە پرسەكانی پەیوەست بە هەلی كار و یەكسانی جێندەری و گەشەی ئابووری و چەند بابەتێكی دیكە. كاتێك پارتێكی سیاسی خواست و ویستەكانی ئەوان بەدی ناهێنێت، ئەوا ئاستی متمانە بەو پارتانە دادەبەزێت. لەوەش زیاتر مەسەلەكە هەر تەنیا لەدەستچوونی متمانە نییە، بەڵكو ئەو داهاتەی خەڵكی بە كۆششێكی زۆر بەدەستیان هێناوە، لەلایەن چەند دەستەیەكەوە خراپ بەكار دەهێندرێت، كە خۆیان بۆ ئەوە دامەزراون كە لێكۆڵینەوە لە گەندەڵی بكەن، بەڵام زۆری پێ ناچێت كە خەڵك ئارامییان نامێنێت، كاتێك دەبینن كاری ئەم دەستانە دەرئەنجامێكی دیاریكراویان لێ ناكەوێتەوە.
* ئێوە هەندێ بە گومان و رەشبینییەوە لە كاری ئەم دەستانە دەڕوانن، بۆچی پێتان وایە ناتوانن ئەركی خۆیان ئەدا بكەن؟
- لە راستیدا رێكارەكان لە ئارادان، بەڵكو هێڵێكی گەرمی دژ بە گەندەڵییش دانراوە و دەستەی لێكۆڵینەوەش دامەزراون، لە هەمان كاتدا راگەیاندنیش رۆڵێكی گرنگی لە ئاشكراكردنی كردەوە گەندەڵكارییەكاندا هەیە. لە ئێستاشدا بەرپرسانی باڵا و كەسانی نوخبە رووبەڕووی تۆمەتباركردن دەبنەوە، كەواتە لە ئێستادا رێكاری دادوەری و یاسایی هەن بۆ راستكردنەوەی رەفتارە نائیتیكییەكان، بەڵام ئەم رێكارانە پێویستیان بەوەیە كە بە شێوەیەكی كارا چاودێری و هەڵسەنگاندنیان بۆ بكرێت، دەبێت راگەیاندن لەم پرۆسەیەدا بەشدار بێت و دەبێت رای گشتیش هۆشیار بێت. ئەگەر روونكردنەوەی زیاتر لەم بارەیەوە بدەین، ئەوا ئەم كارە پێویستی بە هەوڵێكی دەستەجەمعی هەیە، واتە دەبێت خەڵكی دەنگی ناڕەزایەتی بەرز بكەنەوە و بەرگری لە مافەكانیان بكەن، دەبێت راگەیاندن هەڵەكان ئاشكرا بكات و دەبێت دەسەڵاتی دادوەری بێ هیچ سازشێك و بە شێوەیەكی كارا سەروەریی یاسا جێبەجێ بكات. لەسەر ئاستی دامەزراوەییش دەبێت رێكاری راستكردنەوە دابڕێژدرێت و پیادە بكرێت.
* ئەوەی ئاشكرایە هەندێ وڵات هەن كە بوونەتە ئەزموونێكی پرشنگداری بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی، ئایا تا چ راددەیەك دەكرێت سوود لە ئەزمونی ئەم وڵاتانە وەربگیرێت؟
- لە پەیوەندی بە پلەبەندیی گەندەڵییەوە، هەندێ وڵات هەن لە دۆخێكی باشدان و پێوەری حوكمڕانیی باشیان لە خۆیاندا بەدی هێناوە، بۆ نموونە: دەكرێت ئاماژە بە دانیمارك و نیوزیلاندا بكەین، كە لەو وڵاتانەن كەمترین گەندەڵییان تێدایە، بەڵام گەندەڵی لە هەموو شوێنێك و لەسەر ئاستی بەرتەسك و بەربڵاو بوونی هەیە، ناكرێت هیچ وڵاتێك بدۆزینەوە كە خاڵی بێت لە گەندەڵی و بە تەواوەتی لە گەندڵی پاك كرابێتەوە. ئەوەی پەیوەندیی بە ئەفریقیاوە هەبێت، ئەوا ئاماژە بەوە دەكرێت كە بۆتسوانا وڵاتێكە ئاستێكی بەرزی گەندەڵی تێدا نییە و رەنگە هۆكارەكەش بۆ بوونی سەركردایەتییەكی بەهێزی سیاسی لەو وڵاتەدا بگەڕێتەوە، هەروەها دەسەڵاتێكی دادوەریی كارای هەیە كە رووبەڕووی رەفتار و كردەوە خراپەكان دەبێتەوە.
* ئێوە چۆن لە پرسی پەیوەندیی حوكمڕانیی باش لەگەڵ سەرچاوە سرووشتییەكاندا دەڕوانن، مەبەستمان ئەوەیە هەندێ جار هەندێ دەوڵەت دەبینین كە زۆر دەوڵەمەندن بە سەرچاوەی سرووشتی، بەڵام حوكمڕانیی باشیان نییە، بە پێچەوانەوە هەندێ وڵات هەن هەرچەندە سەرچاوەی سرووشتییان نییە، بەڵام توانیویانە حوكمڕانیی باش بنیات بنێن؟
- من پێم وایە ئەم پرسە پەیوەستە بە سەركردایەتیی وڵاتەكەوە، واتە هەندێ وڵات دەبینین كە دەوڵەمەندن بە سەرچاوەی سرووشتی، بەڵام نەیانتوانیوە ئەو سەرچاوانە بۆ گەشەی ئابووری بەكار بهێنن. بە هەمان شێوە جێبەجێنەبوونی كارای سیاسەتە گشتییە پەیوەندیدارەكان لەم وڵاتانەدا كۆت و بەندی بۆ ئابووریی وڵات دروست كردووە. كەواتە هەندێ جار سەركردایەتیی سیاسی و جێبەجێكردنی سیاسەتی بیرۆكراتی یەكدەگرنەوە و دەرئەنجامی نەخوازراویان لێ دەكەوێتەوە، كەواتە دەبێت لە روانگە و گۆشەنیگایەكی جیاوازەوە لە دۆخەكە بڕوانین و ناكرێت بڵێین هەمیشە بوونی سەرچاوەی سرووشتی سەردەكێشێت بۆ حوكمڕانیی باش. بەڵكو مەسەلەكە ئەوەیە چۆن و بە شێوەیەكی كارا ئەو سەرچاوانە بەكار دەهێنرێن بۆ هێنانەئارای گەشەی ئابووری، كەواتە پرسە بنەڕەتییەكە ئەوەیە كە چۆن داڕێژەرانی سیاسەت، سەركردە و هاووڵاتییان و كارمەندان هۆشیاری و تێگەیشتنی ئەوەیان هەبێت بۆ ئەوەی چۆن ئەو سەرچاوانە بەكاربهێنن بۆ هێنانەئارای حوكمڕانییەكی كارا.