میراج حوسێن پڕۆفیسۆرە لە بەشی بزنس و كارگێڕی لە زانكۆی جەگەنناس لە داكای پایتەختی بەنگلادیش، پێشتریش لە چەند زانكۆیەكی ئەو وڵاتە وانەبێژ بووە، وەك زانكۆی كۆمیلا. لە توێژینەوەكانیدا بایەخ بە پرسی حوكمڕانیی باش و پرسی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی دەدات. گوڵان لە میانەی دیمانەیەكدا چەند پرسێكی لەگەڵدا تاوتوێ كرد كە پەیوەست بوون بە ئاستەنگەكانی بەردەم هێنانەئارای حوكمڕانیی باش لە وڵاتی بەنگلادیش و هەوڵەكانی ئەو وڵاتە بۆ بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی.

* ئاشكرایە كە هێنانەئاری حوكمڕانیی باش كارێكی ئاسان و بێ دژواری نییە، ئێوە لەم بارەیەوە توێژینەوەتان كردووە، بەتایبەتی لە پەیوەندی بە وڵاتی خۆتانەوە، ئایا پێت وایە گرنگترین بەربەستەكانی بەردەم بەدیهێنانی ئەم جۆرە حوكمڕانییە لە وڵاتی بەنگلادیشدا چین؟
- لە راستیدا دەتوانین ئاماژە بە هۆكاری سیاسی بكەین، كە لە رابردوودا بوونیان هەبووە و ئەم كێشانە كەڵەكە بوون و ئێستاش دەرئەنجام و دەرهاویشتەكانیان لە ئارادا ماوون، وەك بوونی كێشەی گەندەڵی، بە هەمان شێوە كێشەی نەبوونی بەرپرسیارێتی و بوونی نایەكسانی لە نێو كۆمەڵگەدا. لەگەڵ گیرۆدەبوونی ئەم وڵاتە بە توندوتیژی و پێشێلكردنی مافەكانی مرۆڤ و نەبوونی سەروەریی یاسا و بە سیاسیكردنی دامەزراوەكان، بەتایبەتی دەسەڵاتی دادوەری. كە دەتوانین بڵێین ئەمانە كێشە سەرەكییەكانن كە هەم دەرئەنجامی نەبوونی حوكمڕانیی باشن و هەم بوونە بەربەستیش لەم بەردەم هێنانەئارای ئەو حوكمڕانییەدا.
* دەكرێت ئاماژە بەو وردەكاریی ئەو كێشانە بكەن كە لە رابردوودا وڵاتی ئێوە رووبەڕووی بۆتەوە كە لە كۆتاییدا دەرئەنجامێكی ئاوا نەخوازراوی لێ بكەوێتەوە؟
- بەنگلادیش لە دوای بەدەستهێنانی سەربەخۆییەوە ئەم وڵاتە نەیتوانی دەرئەنجامێكی باش بەدەست بهێنێت لە رووی هێنانەئارا و دامەزراندنی حوكمڕانیی باشەوە. ئەوەی دەكرێت لەم رووەوە ئاماژەی پێ بكەین و بە كێشەی سەرەكی و جەوهەریی بزانین، ئەوە بووە كە نەتوانراوە پەرە بدرێت بە مۆدێلێكی حوكمڕانی كە تایبەتمەندی و خەسڵەتەكانی رەوشی ئابووری و كۆمەڵایەتی و سیاسیی وڵاتەكە لەبەرچاو بگرێت. كە لە دەرئەنجامدا دەزگایەكی بیرۆكراسیەتی ناشەفاف لەم وڵاتەدا دروست بووە، ئەمەش زەمینەی خۆش كرد بۆ سەرهەڵدان و تەشەنەكردنی گەندەڵییەكی بەربڵاو.
* كەواتە كێشەكە لە بونیادی كۆنی حوكمڕانی و دەزگا بیرۆكراسیەتەكەدا بوو؟
- سەرەتا دەمەوێت ئەوە بڵێم كە بوونی ئەو گەندەڵییە زۆرە لە وڵاتی بەنگلادیش بووە هۆی ئەوەی ئەم وڵاتە ریزبەندی پێشەوەی وڵاتە گەندەڵكارەكان بێت. دواتر ئەوەی پەیوەست بێت بە میرات و بونیادی كۆنەوە، ئەوا دەكرێت ئاماژە بەوە بكەین كە زۆرێك لە بونیادە یاساییەكە كە بە میراتی بۆ ئەم وڵاتە مابۆوە كە بەربەست بووە لە بەردەم هێنانەئارای حوكمڕانییەكی باشدا. واتە دەركەوت ئەم بونیادە كۆنە لەگەڵ رۆژگار و سەردەمە كۆنەكەدا نەدەگونجا و بگرە بونیادێكی ناكارا بوو لە ئاست ئەرك و بەرپرسیارێتییەكەیدا نەبوو. هەرچەندە چاكسازی ئەنجام درا لە رووی یاسایی و دەستكاریكردن و هەمواركردنەوەی چوارچێوەی یاساییەكان، بەڵام ئەم پرۆسەی چاكسازییە سست و لەسەرخۆ بوو، بەتایبەتی لە پەیوەندی بە ئیدارەی گشتییەوە، هۆكارەكەشی ئەوە بوو كە ئیرادەیەك سیاسی جددی نەبوو، لە هەمان كاتدا خاویی ئەم پرۆسەیە نەبووە هۆی ئەوەی یاسایەكی نوێ دابڕێژدرێتەوە كە لایەنە پەیوەندیدارەكان بتوانن پێیانەوە پابەند بن و جێبەجێیان بكەن.
* ئێوە ئاماژەتان بە پرسی حوكمڕانیی باش كرد، دەكرێت تێڕوانینی ئێوە بزانین لەبارەی ئەم چەمكەوە و ئایا هەبوونی حوكمڕانیی باش چ كاریگەرییەكی لێدەكەوێتەوە؟
- ئەگەرچی پێناسەیەكی دیاریكراو نییە بۆ ئەم چەمكە كە هەمووان كۆك بن لەسەری، بەڵام ئەوەی دەكرێت لەم رووەوە بیخەنەڕوو ئەوەیە كە ناكرێت وێنای ئەوە بكەین وڵاتێك لە رووی ئابووری و سیاسی و تەنانەت كۆمەڵایەتی و كەلتووریشەوە بەرەوپێشچوون بەدەست بهێنێت، بە بێ ئەوەی حوكمڕانیی باش لەو وڵاتەدا بەدی هاتبێت. دەكرێت ناوەڕۆكی ئەم چەمكەش بەو شێوەیە لێك بدرێتەوە كە دەبێتە هۆی ئەوەی وڵاتەكە بتوانێت پشت بە خۆی ببەستێت و گەشەی درێژخان بەدەست بهێنێت و دادپەروەری كۆمەڵایەتی تێدا بەدی بێت.
* باشە ئەگەر حوكمڕانیی باش پێناسەیەكی دیاریكراوی نەبێت كە هەمووان هاوڕا بن لەسەری، ئەوا لە هەمان كاتدا ناتوانرێت نكۆڵی لەوە بكرێت كە بێ بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی و بێ سنوورداركردنی گەندەڵی ناتوانرێت باس لە بوونی حوكمڕانیی باش بكرێت، ئایا هەوڵەكان لە وڵاتی ئێوەدا بەم ئاراستەیەدا لە چ ئاستێكدان؟
- ئەوەی دەكرێت لەم رووەوە ئاماژەی پێ بكرێت، بریتییە لە لاوازیی سەروەریی یاسا لەم وڵاتەدا، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ئەوەی بەدی دەكرێت ئەوەیە كە حكومەت هەوڵ دەدات بەرپرسیارێتی بخوڵقێنێت لە نێو كەرتی گشتی و لە نێو فەرمانبەرانی دەوڵەتدا، لەم رووەوە ئێمە هیواخوازین كە ئەم هەوڵانە ببنەهۆی ئەوەی ئەم كێشە بە راددەیەكی باش كەم بكرێتەوە.
* ئەم گەشبینییەی ئێوە لە چییەوە سەرچاوەی گرتووە و ئایا هیچ هەوڵ و هەنگاوێكی جددیتان بەدی كردووە و سەرنجی هیچ دەرئەنجامێكتان داوە كە ئاماژە بە كەمبونەوەی گەندەڵی بكەن؟
- گەشبینییەكەی ئێمە لەوەوە سەرچاوە دەگرێت كە چەند ساڵێك پێش ئێستا حكومەتی بەنگلادیش هیچ رێكارێكی نەدەگرتەبەر لە بەرامبەر سەركردە سیاسییەكان و پارتە سیاسییەكاندا لە پەیوەندی بە پرسی گەندەڵییەوە، بەڵام ئێستا نییەت و ئیرادەیەك بەدی دەكرێت بۆ گرتنەبەری رێكارەكان لە دژی سەركردە سیاسییەكان و وەزیر و فەرمانبەرانی باڵای دەوڵەت لە حاڵەتی تێوەگلان لە گەندەڵییەوە. كەواتە تێڕوانینێك دروست بووە لە نێو خەڵكی ئەم وڵاتەدا كە حكومەت چاوپۆشی لە هەبوونی گەندەڵی ناكات و ئەمەش مایەی ئومێد و گەشبینی ئێمەیە. و ئەگەر حكومەتیش بەردەوام بێت لە كاركردن بەم ئاراستەیەدا ئەوا پشتیوانی زیاتری خەڵك بەدەست دەهێنێت.
* پێتان وانییە پرۆسەی نەهێشتن، یان كەمكردنەوەی گەندەڵی پرۆسەیەكی بەردەوامە و تەنانەت ئەگەر بتوانرێت ئاستی گەندەڵییش كەم بكرێتەوە، ئەوا دەبێت هەوڵەكان بەردەوام بن بۆ ئەوەی جارێكی دیكە تەشەنە نەكەنەوە؟
- پرۆسەی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی بە رۆژێك و هەفتەیەكی كۆتایی نایەت و رەنگە پرۆسەی كەمكردنەوەی گەندەڵی چەند ساڵێك بخایەنێت، دواتر دەبێت ئێمە ئەو راستییەمان لەبەرچاو بێت كە هیچ وڵاتێك نییە خاڵی بێت لە گەندەڵی، كەواتە ناكرێت چاوەڕوانی ئەوە بكرێت لە مەودایەكی كورتدا دەرئەنجامی گەورە بەدەست بهێنرێت و ئەمە پرۆسەیەكە كاتی دەوێت.
* باشە تا چ راددەیەك سەربەخۆبوونی دەسەڵاتی دادوەری لایەنێكی گرنگە لە هەوڵ و هەڵمەتەكانی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵیدا، بەتایبەتی ئەگەر هەڵسەنگاندن بۆ دۆخی وڵاتی بەنگلادیش بكرێت لەم رووەوە؟
- هەروەك پێشتریش ئاماژەم پێ كرد، دەسەڵاتی حوكمڕانیی بەنگلادیش هەوڵەكانی بە ئاراستەی كەمكردنەوە و سنوورداركردنی گەندەڵیە و لەم چوارچێوەیەشدا كار بۆ بەهێزكردنی دەسەڵاتی دادوەری و دەستەبەركردنی سەربەخۆیی ئەم دەسەڵاتە دەكات. ئەویش لە روانگەی ئەو راستییەوە كە دەستەبەركردنی سەربەخۆیی بۆ ئەم دەسەڵاتە چەند خزمەت بە هەوڵەكانی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی دەكات.
* زۆر باس لە لایەنە زیانبەخشەكانی بوونی گەندەڵی دەكرێت، ئایا ئەو دەرئەنجامە خراپ و نەرێنییانەی چی بوون كە بوونی گەندەڵی لە وڵاتی بەنگلادیشدا دروستی كردبوون؟
- ئەوەی ناتوانرێت نكۆڵی لێ بكرێت، كاریگەرییە خراپ و زیانبەخشەكەیەتی لەسەر ئابووریی وڵات و لەسەر ژیان و گوزەرانی خەڵكەكە، كە لێرەدا دەتوانین بڵێین بوونی ئەم گەندەڵییە كە لە ماوەی رابردوودا زیانێكی زۆری بە ئابووریی وڵاتەكە گەیاندووە، یەكێك بووە لە دەرئەنجامەكانی نەبوونی حوكمڕانیی باش، بەڵام هەروەك پێشتریش باسم كرد، ئێمە بە ئومێدەوە لە هەنگاوەكانی حكومەت دەڕوانین بە ئاراستەی كەمكردنەوە و كۆنتڕۆڵكردنی گەندەڵی، ئەمەش نیشانەی بەرەوپێشچوونی ئەم وڵاتەیە لە رووی هێنانەئارای سەقامگیریی سیاسی و حوكمڕانیی باشەوە. بەتایبەتی ئەگەر ئێمە رەوش و بارودۆخی ئەو چەند ساڵەی دوای بەدەستهێنانی سەربەخۆیی ئەم وڵاتە تاوەكو ئەم ساڵانەی دوایی لەبەرچاو بگرین، ئەوا دەكرێت بڵێین بەرەوپێشچوون لە دۆخەكەدا بەدیهاتووە.
* ئێوە توێژینەوەتان لە بارەی ئەم پرسانەوە ئەنجامداوە، ئایا چ راسپاردەیەكتان هەیە بۆ ئەوەی حكومەتی وڵاتەكەتان بە شێوەیەكی كاراتر و كاریگەرتر بتوانێت رووبەڕووی كێشەكان ببێتەوە؟
- ئەوەی ئێمە تێبینیمان كردووە و دەتوانین لە دەرئەنجامی توێژینەوەكاندا ئاماژەی پێ بكەین، ئەوەیە كە ئەم وڵاتە پێویستی بە سەركردایەتییەكی سیاسیی بەهێز هەیە كە پابەند بێت بە رووبەڕووبوونەوە و بەرەنگاربوونەوەی كێشەی قووڵی گەندەڵییەوە، لەگەڵ چارەسەركردنی حاڵەتی نابەپرسیارێتی و نەبوونی شەفافیەت و چارەسەری ناكارایی، هەروەها چڕكردنەوەی هەوڵەكانی بۆ هێنانەئارای حوكمڕانیی باش و دەستەبەركردنی گەشەپێدانێكی درێژخایەن و بەردەوام.