ئیمانوێل ئۆلادیپۆ ئۆجۆ سەرۆكی بەشی مێژوووە لە زانكۆی ئیتیكی ستەیت لە وڵاتی نەیجیریا، تایبەتمەندە لە بواری دیراساتی پەیوەست بە پەرەپێدان، دیموكراسی و مێژووی سیاسی، خاوەنی چەندین توێژینەوەیە لە بارەی چۆنێتی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی لە كیشوەری ئەفریقا، هەروەها پرسی بەراوردكاریی دیموكراسی لە نێوان وڵاتانی ئەفریقادا. گوڵان لە میانەی دیمانەیەكدا چەند پرسێكی لەگەڵدا تاوتوێكرد، كە پەیوەست بوون بە هۆكاری بەربڵاویی گەندەڵی لە وڵاتی نەیجیریا و دەرئەنجامە خراپەكانی ئەم گەندەڵییە و چەند بابەتێكی دیكەی پەیوەندیدار، ئەویش بەم جۆرە وەڵامی سەرجەم پرسیارەكانی دایەوە.

* زۆر باس لەوە دەكرێت كە وڵاتی نەیجیریا گرفتارە بە دەست كێشەی گەندەڵییەوە، پرسیارەكە ئەوەیە تا چ ئاستێك گەندەڵی لەم وڵاتەدا بەربڵاوە و بۆچی وا دەردەكەوێت كە ناتواندرێت چارەسەر بكرێت؟
- لە راستیدا گەندەڵی لە وڵاتی نەیجیریا بە دامەزراوەیی و سیستماتیك كراوە، لەبەر ئەوەی لە نزیكەی زۆربەی ئاستەكاندا كار و رەفتاری گەندەڵكارانە لە نەیجیریا دەبینیت، ئیدی لە كەرتی گشتیدا بێت، یان لە كەرتی تایبەتی، بەڵام زۆربەی جار ئێمە سەرنج دەخەینەسەر كێشەی گەندەڵی لە كەرتی گشتیدا، چونكە كاتێك دەتەوێت لە كەرتی گشتیدا مامەڵەیەك رایی بكەیت، ئەوا دەبێت بڕە پارەیەك بدەیت بەو كەسەی كارەكەت بۆ رادەپەڕێنێت، واتە ئەم حاڵەتە بە چەشنێك بەربڵاوە كە تۆ ناتوانیت هیچ كارێك ئەنجام بدەیت، ئەگەر بێتو بڕە پارەیەك نەدەیتە كەسی بەرپرس و پەیوەندیدار بەو كارەی تۆ مەبەستتە رایی بكرێت. بە شێوەیەك دەتوانین بڵێین كە ئەمە بۆتە شێوازێك لە ژیانكردن لەم وڵاتەدا. بە دڵنیاییەوە دەتوانین بڵێین كە سەركردایەتی و چینی سیاسی لەم وڵاتەدا بێ ئەندازە گەندەڵن، بە شێوەیەك كە جڵەویان بۆ مەیل و ئارەزووەكانیان شل كردووە، بۆ كۆكردنەوە و كەڵەكەكردنی سەروەت و سامان و سەرمایە كە زۆرجار لە پێداویستییەكانی خۆیان زیاترە، واتە ئەو كەسە سیاسییانەی لە پێگەی دەسەڵاتدان، كاتێك لە كاری گەندەڵییەوە تێوەدەگلێن، رووبەڕووی لێپرسینەوە و دادگاییكردن نابنەوە. لە دەرئەنجامدا دەتوانین بڵێین كە گەندەڵی لە وڵاتی نەیجیریا زۆر بەربڵاوە و بە ئەندازەیەكی گەورە تەشەنەی كردووە و چۆتە هەموو كونج و گۆشەیەكی ژیانی كۆمەڵگەكەوە و ریشەی قووڵی لەم وڵاتەدا رۆ چووە.
* باشە ئەگەر ئەمە دۆخەكە بێت لە پەیوەندی بە بەربڵاویی گەندەڵییەوە، ئایا دەرئەنجام و دەرهاویشتە خراپ و زیانبەخشەكانی لەسەر وڵاتی نەیجیریا چی بوون لە روی پەكخستنی گەشەی ئابووری و بەهەدەردانی ئەو داهاتە زۆرەی ئەم وڵاتە بە هۆی فرۆشتنی نەوتەوە بە دەستی دەهێنێت؟
- نەیجیریا گەورەترین وڵاتی ئەفریقایە و شەشەمین گەورەترین وڵاتی جیهانە لە روی ژمارەی دانیشتووان و لە رووی دیموگرافییەوە، هەروەها نۆیەم گەورەترین بەرهەمهێنەری نەوتە لە جیهاندا، كەواتە ئەم وڵاتە هەم لە رووی سەرچاوەی ماددی و هەم لە رووی سەرچاوەی مرۆییەوە بەهرەمەندە لە نیعمەتێكی گەورە، بەڵام سەركردە سیاسییەكانی ئەم وڵاتە ئەم داهات و سامانەیان بەهەدەر داوە و لە دەرئەنجامدا خەڵكێكی زۆر لەم وڵاتەدا لە خوار هێڵی هەژارییەوە دەژین، واتە ئەگەر لە بارەی نەیجیریاوە لە داتاكانی نەتەوە یەكگرتووەكان بڕوانین، ئەوا لە ئاستی هەژاریی لەم وڵاتەدا دووچاری سەرسوڕمان دەبین. بە ئەندازەیەكی كە رەنگە خەریكە باوەڕ نەكەیت چۆن وڵاتێك هێندە خەڵكی هەژاری تێدا دەژی و خاوەن ئەو هەموو داهاتەشە. ئەمەش ئەو راستییەمان پێ دەڵێت، كە داهاتی خەزێنەی گشتی بۆ خێری گشتی بەكار نایەت.
* كەواتە دەتوانین بڵێین كە نەیجیریا دووچاری ئەو حاڵەتە بۆتەوە كە پێی دەوترێت نەفرەتی سەرچاوەكان؟
- نەیجیریا خاوەنی سەرچاوەیەكی زۆرە كە خۆی لە خۆیدا ئەمە نیعمەتە، بەڵام بۆ ئەم وڵاتە بۆتە نەفرەت، لەبەر ئەوەی لە هەر كاتێكدا پارتە سیاسییەكان جڵەوی دەسەڵاتیان گرتەدەست، ئەوا داهاتی ئەم سەرچاوانە بۆ خێر و خۆشگوەزەرانی و بەرەوپێشبردنی وڵاتەكە بەكار ناهێنن، بەڵكو بۆ كەڵەكردنی سەروەت و سامان و بۆ بەرژەوەندیی خۆیان بەكاری دەهێنن، هەرچەندە پێش گەیشتن بە دەسەڵات بانگەشەی ئەوە دەكەن كە ئامانجی ئەوان بەكارهێنانی داهاتی ئەو سەرچاوانەیە بۆ خزمەتكردنی خەڵك، بەڵام ئەمە تەنیا درووشمە تا دەگەنە دەسەڵات.
* ئێوە لە توێژینەوەیەكدا لەبارەی چۆنێتی بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی لە ئەفریقا ئەنجامدا، باس لەوە دەكەن كە باشترین رێگە بۆ چارەسەركردنی گەندەڵی رووبەڕووبوونەوەیەتی، نەك گۆڕینی بونیادە یاساییەكەی وڵات، دەكرێت لەم بارەیەوە روونكردنەوەی زیاتر بدەن؟
- راستە من لەو توێژینەوەیەدا چەند راسپاردەیەكم پێشنیار كردووە بۆ چۆنێتی چارەسەركردنی گەندەڵی. دەرفەتم بدەن سەرەتا لە وڵاتی ئێوەوە دەست پێ بكەم (عێراق) كە لەم چەند رۆژانەی دواییدا ژمارەیەكی زۆر لە خەڵكی هاتنە سەرشەقام لە دژی گەندەڵی و نەبوونی خزمەتگوزاریی گشتی، مەبەستم لەوەیە كە ئێستا گەندەڵی لە زۆربەی بەشەكانی جیهان بوونی هەیە، بە تایبەتی لەم بەشەدا (كیشوەری ئەفریقا)، لە پەیوەندی بە وڵاتی نەیجیریاوە من پێم وایە دەبێت خەڵكی لێرەش كۆببنەوە و ناڕەزایەتی و بەرهەڵستی خۆیان دەرببڕن لە دژی گەندەڵی، راستە رەنگە ئەمە پێكدادانی لەگەڵ هێزە ئەمنییەكانی ئەم وڵاتەدا لێ بكەوێتەوە، بەڵام كە گەندەڵیی بەرپرسان خەڵكی ئەم وڵاتەی دووچاری هەژاری كردۆتەوە، بە چەشنێك هەژاری بۆتە هۆی مردنی خەڵكەكە، واتە رەنگە خەڵك بەهۆی گوللەیەكی هێزە ئەمنییەكانەوە بكوژرێت، بەڵام لە هەمان كاتدا بە هۆی نەخۆشی و هەژارییەوە كە دەرئەنجامی گەندەڵین رووبەڕووی مردن دەبنەوە، ئێمەش دەزانین كە هەژاری سەرچاوەی چەندین دەرد و نەخۆشییە. كەواتە ئەوەی بەدی دەكرێت لەم وڵاتەدا ئەوەیە كە سەركردە سیاسییەكان دەستیان بەسەر داهاتی ئەم سەرچاوانەدا گرتووە و بە هەدەریان داوە، ئەوەی من ئاماژەی پێ دەكەم، بریتییە لە پێویستیی بوونی بوێری بۆ رووبەڕووبوونەوەی ئەم سەركردانە و رووبەڕووی ئەو پرسیارانەیان بكەنەوە كە بۆچی ئەوان لەو پێگەیەدان. روونتر بڵێم پێم وایە كاتی ئەوە هاتووە لەسەر پرسی گەندەڵی خەڵكی ئەفریفا رووبەڕووی سەركردە سیاسییەكان و دەسەڵاتدارەكانیان ببنەوە. من لێرەدا داوای ئەوە ناكەم كە ئەم خەڵكە بچن و هەوڵی دەستەبەرداگرتنی حكومەت بدەن، بەڵكو پێم وایە پێویستە ئەم كارە لە شێوەی خۆپیشانداندا بێت و پەیامێك بێت بۆ دەسەڵاتداران و حكومەت، كە خەڵكەكە خۆشحاڵ و ئاسوودە نییە لە ئاست ئەو گەندەڵییە كە هەیە و لە وڵاتە جیاوازەكانی كیشوەری ئەفریقادا لە ئارادایە.
* بەڵام لەلایەكی دیكەوە باس لەوە دەكرێت كە حكومەتی نەیجیریا هەوڵەكانی خستۆتەگەڕ بۆ بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی، ئایا لەم رووەوە چۆن هەڵسەنگاندن بۆ هەوڵەكانی حكومەت دەكەیت؟
- ئەوەی حكومەت ئەنجامی دەدات، من پێی دەڵێم شەڕی دژە گەندەڵی بە شێوەیەكی ئینتیقائی، مەبەستم ئەوەیە حكومەت لە هەوڵەكانیدا راستگۆ نییە، واتە لەم رووەوە بەدواداچوون بۆ كەیسەكانی گەندەڵی كەس و لایەنە دەسەڵاتدارەكان ناكرێت، ئەوەی دەكرێت و هەوڵی بەدواداچوونی رووبەڕووی پارتەكانی موعارەزە دەكرێنەوە. كەواتە دووپاتی دەكەمەوە ئەوەی لە ئێستادا روودەدات لە پەیوەندی بە بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵییەوە بریتییە لە شەڕێكی ئینتیقائی لە دژی گەندەڵی.
* ئێمە دەزانین هەندێ وڵاتی دیكەی ئەفریقا هەن كە هەنگاوی گەورەیان هەڵگرتووە بۆ كەمكردنەوەی گەندەڵی و تا راددەیەكی گەورە لەم رووەوە كارا و سەركەوتوو بوون، بەتایبەتی دەتوانین ئاماژە بە وڵاتی بۆتسوانا بكەین، ئایا دەكرێت بۆ چارەسەركردنی پرسی گەندەڵی سوود لە ئەزموونی ئەم وڵاتانە وەربگیرێت؟
- بەڵێ، ئەمە ئەگەرێكە و رێی تێ دەچێت و تەنانەت من توێژینەوەیەكم هەیە بە ناوی شیكردنەوەیەكی بەراوردكاری لە بارەی دیموكراسییەوە لە هەردو وڵاتی بۆتسوانا و نەیجیریا، كە لەم رووەوە بۆتسوانا بە موعجیزەی ئەفریقا دادەنرێت و نموونە و ئەزموونێكی پرشنگدارە لەم كیشوەرەدا لە بارەی ئەوەی چۆن دەكرێت شەڕی گەندەڵی بكرێت و داهاتی نیشتمانی دابەش بكرێت، بە چەشنێك ببێتەهۆی ئەوەی هەموو هاووڵاتییەك هەستی ئینتیمابوونی بۆ دروست ببێت. كەواتە هیچ گومانێك هەڵناگرێت كە بۆتسوانا سەركەوتووانە شەڕی گەندەڵیی كردووە، هەرچەندە ئەمە بە مانای ئەوە نایەت كە ئەو وڵاتە خاڵییە لە گەندەڵی و، تەنانەت ئێمە دەتوانین بڵێین لە هەموو شوێنێكی ئەم جیهانە گەندەڵی بوونی هەیە، بەڵام ئەوەی ئێمە قسەی لەبارەوە دەكەین، ئاست و ئەندازەی ئەو گەندەڵییەیە كە هەیە. هەروەها دەكرێت ئێمە لەم رووەوە ئاماژە بە ئەزموونی وڵاتی سەنیگال و غاناش بكەین، كە كاری باشیان ئەنجامداوە بۆ كەمكردنەوەی گەندەڵی. هەموو ئەم ئەزموونانەش ئەو راستییەمان پێ دەڵێن كە گەندەڵی كێشەیەك نییە نەتوانین بەسەریدا زاڵ بین، تەنانەت لە وڵاتی ئێمەش لە نەیجیریا دەتوانین زاڵ بین بەسەر كێشەی گەندەڵیدا، ئەگەر ئیرادەیەكی سیاسی لای دەسەڵاتداران بۆ ئەم مەبەستە هەبێت.