* وەك كەسێكی شارەزا لە بواری حوكمڕانیی باشدا، كە لەم رووەوە چەندین توێژینەوەتان ئەنجامداوە، چۆن لە چەمكی حوكمڕانیی باش دەڕوانن، ئایا بە تێڕوانینی ئێوە دیارترین خەسڵەتەكانی چین؟- لە راستیدا دەتوانین بڵێین چەمكی حوكمڕانیی باش پەیوەستە بە دەستەبەركردنی ئەوە هۆكارەی كە دەبێتەهۆی ئەوەی خەڵكی لە رووی ئابوورییەوە لە بارێكی باش و سەقامگیردا بن، بە گشتی تێڕوانینی من ئەوەیە كە حوكمڕانیی باش بە شێوەیەكی كارا و كاریگەر گرێدراوە بە دەستەبەركردنی مافەكانی خەڵك و فەراهەمكردنی خزمەتگوزارییەكان بۆ هاووڵاتی یان. كەواتە لەم روانگەیەوە دەتوانین خەسڵەتەكانی حوكمڕانیی باش بەم شێوەیە چڕ بكەینەوە. 1 دەستەبەركردنی سەلامەتیی هاووڵاتیان، 2 فەراهەمكردنی ئاسایشی هاووڵاتیان، 3 دابینكردنی خزمەتگوزارییە گشتییەكان، 4 بوونی حكومەتێك كە لە ئاستی خواست و ویستی خەڵكەكەدا بێت و بەدەم پێداویستییەكانیانەوە بچێت. واتە حكومەت بەرپرسیارتییەكانی خۆی لە ئاست هاووڵاتیاندا جێبەجێ بكات. كەواتە كاتێك خەڵكی چوونەوە ماڵەكانیان و هەستیان بە ئارامی كرد، بەتایبەتی لە وڵاتی ئێمەدا كە رووبەڕووی كێشەی ئەمنی بووینەتەوە، دەتوانین بڵێین حكومەت توانیویەتی ئاسایش بۆ خەڵكەكە دەستەبەر بكات. لە هەمان كاتدا پێویستە حكومەت رووبەڕووی كێشەی گەندەڵی ببێتەوە. لەم گۆشەنیگایەوە دەتوانین بڵێین كاتێك سەرجەم ئەم پرس و تەحەددیانە لەلایەن حكومەتێكی بەرپرسەوە لەبەرچاوگیران، ئەوا دەتوانین بڵێین حوكمڕانیی باش لە ئارادایە.

* باشە لە ئێستادا دژوارترین ئەو تەحەددییانە چین كە لە وڵاتەكەی ئێوە لە نەیجیریا رووبەڕووی هەوڵەكانی هێنانەئارای حوكمڕانیی باش دەبنەوە؟
- سەرەتا دەبێت ئەوە لەبەرچاو بگرین كە وڵاتی ئێمە تایبەتمەندی و هەلومەرجی تایبەت بە خۆی هەیە. یەكێك لە خەسڵەتەكانی كۆمەڵگەی ئێمە ئەوەیە كە لە چەند روویەكەوە، لە لایەنی ئیتنی، لە رەهەندی ئایینییەوە، لە هەمان كاتدا لە رووی كەلتوری و بیروباوەڕیشەوە جیاوازیی و فرەیی تێدایە، كە هەمو ئەمانە لەبەردەم هەوڵەكانی هێنانەئارای حوكمڕانیی باش لە نەیجیریا تەحەددیی قورس دروست دەكەن. كەواتە وڵاتی ئێمە دابەش بووە بەسەر چەند زۆن و ناوچەیەكدا، كێشەكە ئەوەیە كاتێك هەڵبژاردن دەكرێت بۆ گرتنەدەستی بەرپرسیارێتیی بەڕێوەبردنی كاروبارەكانی ناوچەیەك، ئەوا لە كاتی هەڵبژاردنی كاندیدەكاندا ئەوە رەچاو دەكرێت كە كاندیدەكە سەر بە چ بەش و پێكهاتەیەكی ناوچەكەیە، نەك ئەوە لەبەرچاو بگیرێت ئایا ئەو كەسە تا چ راددەیەك دەتوانێت وەڵامدەرەوەی خواست و پێداویستییەكانی خەڵك بێت و بە شێوەیەكی كارا كاروبارەكان بەڕێوە ببات.
* باشە خۆ لە زۆر وڵاتی دیكەشدا ئەم جیاوازی و خەسڵەتانە هەیە، بەڵام هەندێ لەم وڵاتانە توانیویانە ئەم فرەیی و جیاوازییانە بگەنە سەرچاوەی هێز و رێگەیان نەداوە ئەم جیاوازییانە لەبەردەم حوكمڕانی باشدا بەربەست و ئاستەنگ دروست بكەن، بۆچی لە وڵاتی ئێوەدا دۆخەكە بەم شێوەیەیە و ئایا پێویستە بۆ چارەسەركردنی ئەم دۆخە چ رێگاچارەیەك بگیرێتەبەر؟
- من لێرەدا دەمەوێت ئاماژە بە خاڵێكی دیكە بكەم، كە پەیوەستە بە وڵاتی ئێمەوە، ئەویش ئەوەیە كە كاتێك كەسێك كە سەر بە ئایینێكی دیاریكراو بێت و دەسەڵات و بەرپرسیارێتی بگرێتەدەست، ئەوا كەسانی سەر بە ئایینێكی دیكەی جیاواز ناتوانن ئاماژە بە نادادییەكانی بكەن و ناتوانن وەك پێویست رۆڵی كارای چاودێریكردن لەسەر ئەو دەسەڵاتە ببینن. ئەمە لە كاتێكدا دەبێت چەقی سیاسەت و پڕۆگرامەكانی حكومەت دەستەبەركردن و دابینكردنی خزمەتگوزارییە گشتییەكان بێت بۆ خەڵك و بۆ هاووڵاتیان، بە چەشنێك كە ئەو دابەشبوون و جیاوازییانە رەنگدانەوە و كاریگەرییان لەسەر ئەم پڕۆسەی فەراهەمكردنی خزمەتگوزارییانە نەبێت، بەڵام دەبینین ئەم جیاوازییانە بوونەتە تەحەددییەكی بنەڕەتی و گەورە لە وڵاتی ئێمەدا و لە بەردەم پڕۆسەی هێنانەئارا و پەرەپێدانی حوكمڕانیی باش. بە هەمان شێوە دەبێت دامەزراندن لە نێو حكومەتدا لەسەر بنەمای كەسی گونجاو بۆ شوێنی گونجاو بێت و ئەو كەسەشی دادەمەزرێت، دەبێت خۆی لەبەردەم تێكڕای خەڵكدا بە بەرپرسیار بزانێت و هەوڵی خزمەتكردنی تێكڕای بەشەكانی وڵاتەكە بدات. لە دەرئەنجامی ئەم كێشە و تەحەددیانەشدا دەبینین وڵاتەكەی ئێمە رووبەڕووی كێشەی ئابووری و كێشەی ئەمنی بۆتەوە.
* لە یەكێك لە توێژینەوەكانتدا باس لە یەكێك لە كێشە سەرەكییەكان، یان هۆكارە ریشەییەكانی دۆخی ناهەموار و خراپی نەیجیریا دەكەیت و ئاماژە بە شكستی سەركردایەتیی سیاسی دەكەیت، لە ئەداكردنی ئەركەكانیاندا، پرسیارەكە ئەوەیە، بۆچی نەتوانراوە لە وڵاتی ئێوەدا پەرە بە جۆرێك لە سەركردایەتی بدرێت كە بتوانێت لە ئاست بەرپرسیارێتیدا بێت؟
- لە دوای ئەوەی نەیجیریا لە ساڵی 1960 سەربەخۆیی بەدەست هێنا، هەوڵدراوە كە لەنێو خەڵكی وڵاتەكەدا بە جیاوازیی ئیتنی و ئایینی و ناوچەییەوە یەكگرتووییەك دروست بكرێت، دواتر بە داخەوە كودەتای سەربازی روویدا، بەڵام سەرەڕای ئەو پەرەسەندنانەش هەوڵەكانی بۆ گەڕاندنەوەی دیموكراسی بۆ وڵاتەكە بەردەوام بووە. پێم وایە لە ئێستادا كێشە سەرەكییەكە بریتیە لەو دەستوورەی لە ئارادایە، كە بە تێڕوانینی من هەڵە و كەموكووڕیی زۆری تێدایە و پێویستی بە هەمواركردنەوە هەیە، چونكە پێم وایە ئەم دەستوورە جیاوازییە ئیتنی و ئایینی و ناوچەییەكان پەرە پێ دەدات، ئەمە لە كاتێكدا ئێمە پێویستمان بە دەستوورێكە كە ببێتە بونیاد و چەقی كۆكەرەوەی خەڵكی نەیجیریا و ببێتە هۆكاری یەكگرتنی خەڵكەكە بە سەرجەم جیاوازییەكانیانەوە.
* ئێوە ئاماژە بە دەستوور دەكەن، كە هەندێ ئەزموون لە وڵاتاندا هەن، ئەوە نیشان دەدەن كە دەكرێت هەندێ جار نووسینەوەی دەستووری وڵاتەكە سەرەتای هێنانەئارای رێگاچارەی گونجاو بێت بۆ كێشە بنەڕەتییەكانی وڵاتەكە، واتە دەستوور ببێتە مەرجەع و خاڵی یەكلاكردنەوەی كێشە و ناكۆكییەكان، ئایا پێتان وایە دەكرێت ئەمە بۆ وڵاتی نەیجیریاش راست بێت؟
- بە تێڕوانینی من پێویستە دەستوورێك بۆ وڵاتی ئێمە بنووسرێتەوە، كە توانای تێپەڕاندنی ئەم جیاوازییانەی هەبێت. لێرەدا من دەمەوێت ئەوە بڵێم كە بۆچی دەبێت پرسیاری ئەوە لە من بكرێت من پەیڕەوكاری چ ئایینێكم، لە كاتێكدا كە من دەمەوێت هەلی كارێك بەدەست بهێنم، بۆچی پرسیاری ئەوەم لێ بكرێت كە سەر بە چ ناوچەیەكم، لەبری ئەوەی لەوە بكۆڵرێتەوە كە ئایا من كەسێكی بەهرەمەندم، یان ئایا من كەسێكی متمانەپێكراوم، كە لە راستیدا پێویستە كارامەیی و لێهاتوویی من رەچاو بكرێت، كاتێك دەمەوێت كارێكی دیاریكراو بەدەست بهێنم. ئەوەی من لێرەدا دەمەوێت بیڵێم ئەوەیە كە بونیادە سیاسییەكەی وڵاتی ئێمە كێشەی تێدایە، كە دەكرێت لە رێی هەمواركردنەوەی دەستووری وڵاتەكەوە بونیادی وڵاتەكە رێكبخرێتەوە، بۆ نموونە: نابینین لە نێو ئەنجومەنی نیشتمانی نەیجیریا هەوڵ بەم ئاراستەیە بدرێت، بەڵكو ئەو حزبانەی نوێنەرایەتیان تێیدا هەیە، پرسەكان بە سیاسی دەكەن و بە ئاراستەیەكی بەرتەسكیدا دەبەن.