تۆماس پریستۆن پڕۆفیسۆری زانستی سیاسییە لە زانكۆی واشنتۆن ستەیت. بەڕێوەبەری پڕۆگرامی دادگەریی جیهانی و دیراساتی ئەمنییە لە هەمان زانكۆ، تایبەتمەندی سیاسەتی ئەمنی، كاروبارە دەرەكییەكانە، وانەبێژی چەند بوارێكی گرنگە، وەك پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان، سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا، سیاسەتی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریكا و پێشتریش راوێژكاری چەند وەزارەت و دامەزراوەیەكی حكومەتی ئەمریكا بووە. گوڵان لە میانەی دیمانەیەكدا چەند پرسێكی لەگەڵدا شرۆڤە كرد، كە پتر پەیوەست بوون بە ئاراستەی سیاسەتی دەرەكیی ئیدارەی ترەمپەوە.

* بە شێوەیەكی گشتی چۆن لە ئەدای ئیدارەی سەرۆك دۆناڵد ترەمپ دەڕوانیت، بە تایبەتی لە بواری سیاسەتی دەرەكیدا؟
- لە راستیدا زەحمەتە ئێمە بتوانین تێڕوانین و تێگەیشتنێكی گشتی بخەینەڕوو لەم بارەیەوە، لەگەڵ ئەوەشدا پێم وانییە ئەم ئیدارەیە سیاسەتێكی بەهێزی دەرەكی هەبێت. هەروەها سیاسەتەكانی جیاوازە لەو سیاسەتە تەقلیدییانەی پێشتر گیراونەتەبەر. لەلایەكی دیكەوە هەندێ گۆڕانكاری بەدی دەكرێت لە سیاسەتی دەرەوەی ترەمپدا كە پێم وایە كاریگەری زیانبەخشی هەیە، بۆ نموونە كشاندنەوەی پشتیوانی لە كوردی سووریا، كە پێم وایە ئەمە بڕیارێكی كارەساتبارە و پێدەچێت ئەم بڕیارەی ترەمپ لەسەر بنەمای پەیوەندییەكی تەلەفۆنی لەگەڵ ئەردۆغان هەڵچنرابێت. هەروەها لە هەر شوێنێكی ئەم جیهانە بڕوانیت كە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا گۆڕانكاری بەسەردا هاتووە، ئەوا گۆڕانكارییەكە بەرەو خراپتر چووە، نەك بەرەو باشتر. واتە پێدەچێت ئەم سیاسەتە دەرەكییە لەلایەن كەسانێكەوە ئیدارە بكرێت كە تێگەیشتنێكی دروستیان نییە لە كاروبارە دەرەكییەكان.
* كەواتە دەتوانین بڵێین كە چوارچێوەیەكی دیاریكراو و روون نییە بۆ ئەداكردن و ئیدارەدانی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا؟
- من پێم وایە ئەگەر بمانەوێت وەسفی ئەم سیاسەتە بكەین، ئەوا دەتوانین بڵێین سیاسەتێكی گۆشەگیرانە و تاكلایەنانە بووە، چونكە سەرۆك دۆناڵد ترەمپ و جۆن بۆڵتۆن (راوێژكاری ئاسایشی نەتەوەیی) و ئەو كەسانەی دیكە كە سیاسەتی دەرەكیی ئەمریكا هەڵدەسووڕێنن، كەسانێكن نایانەوێت كار لەگەڵ هاوپەیمانەكاندا بكەن و پابەندبن بە رێككەوتنەكانەوە و دەیانەوێت رێچكەیەكی تاكلایەنانە بگرنەبەر. راستە ئەوان بانگەشەی ئەوە دەكەن كە دەبێت ئەمریكا ببێتە ئەولەوییەتی یەكەم، بەڵام بە دیدی من ئەوان دەیانەوێت ئەمریكا بەرەو گۆشەگیری ببەن. بۆ نموونە لە رووی ئابوورییەوە، ئەمریكا خوازیاری كاركردن و هاوكاریكردن نییە لەگەڵ رێكخراوی بازرگانی جیهانی، هەروەها ئەم رێكخراوە داوای كەمكردنەوەی بەربەستەكانی پەیوەست بە رسوماتی گومرگی دەكات، بەڵام سەرۆك دۆناڵد ترەمپ دەیەوێت بە ئاراستەیەكی پێچەوانەوە هەنگاو هەڵبگرێت.
* باشە هۆكارە سەرەكی و بنەڕەتییەكانی ئەم رێچكەیەی ئیدارەی ئەمریكا چییە كە دەیەوێت خۆی لە كاركردن لەگەڵ دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان بە دووربگرێت؟
- هەروەك ئاماژەم پێكرد، سەرۆك دۆناڵد ترەمپ و راوێژكاری ئاسایشی نەتەوەیی، جۆن بۆڵتۆن، هیچ كاتێك پشتوانییان لەوە نەكردووە رێچكەیەكی نێودەوڵەتی بگیرێتەبەر و تەنانەت بۆڵتۆن داوای ئەوەی كرد ئەمریكا لە رێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان بكشێتەوە، واتە ئەوا زۆر دژی ئەوە بوون هاوكاری لەگەڵ كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا بكەن. كەواتە دەتوانین بڵێین هیچ سەرۆكێكی ئەمریكا لە دوای كۆتاییهاتنی شەڕی ساردەوە ئەم ئاراستەیەی سەرۆك ترەمپی نەگرتۆتەبەر، كە پێم وایە ئەم رێچكە و سیاسەتە زیانبەخشە بۆ پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكانی ئەمریكا. بۆ نموونە ئێوە لە هەڵوێستی ئەمریكا بڕوانن لە ئاست ناتۆدا، دەرئەنجامەكەشی ئەوەیە كە هاوپەیمانەكانی ئەمریكا لە ناتۆ گومان لە پابەندبوونی ئەمریكا دەكەن، بە چەشنێك كە ئەمە هەرگیز لە رابردوودا رووینەداوە. كەواتە دەتوانین بڵێین ئەم سیاسەتە زیانێكی زۆری بە ئەمریكا گەیاندووە و پێم وایە دەبێت ئیدارەی داهاتوو – كە ئومێد دەكرێت ئیدارەیەكی نوێ بێت- هەوڵێكی زۆر بدات بۆ ئەوەی ئاسەوارەكانیان بسڕێتەوە و دووبارە و بە شێوەیەكی گونجاو و بنیاتنەرانە دووبارە مامەڵە لەگەڵ كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا بكات.
* ئێوە ئاماژەتان بەوەكرد كە سیاسەتەكانی ئیدارەی سەرۆك ترەمپ زیانێكی زۆری بە پێگە و پەیوەندییەكانی ئەمریكا گەیاندووە، ئایا دەكرێت بڵێین ئەم سیاسەتە بە هەمان شێوە بۆتەهۆی لاوازكردنی ئەوەی پێی دەوتریت سیستمی لیبراڵیی نێودەوڵەتی؟
- ئەوەی جێی سەرسوڕمانە ئەوەیە كە ئەو وڵاتەی بە سەركردە و پێشەنگی جیهانی رۆژئاوا ناسرابوو، مامەڵەكردن و كاركردن لەگەڵ كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی رەتبكاتەوە و دژایەتی خۆی بۆ ناتۆ و بۆ نەتەوە یەكگرتوەكان بخاتەڕوو و لە رێككەوتنەكان- وەك رێككەوتنی ئەتۆمی لەگەڵ ئێران- بكشێتەوە، تەنیا بە پاڵنەری ئایدیۆلۆژی و هۆكارەكانی پەیوەست بە سیاسەتی ناوخۆیی وڵاتەكەوە، واتە نەك لەبەر ئەوەی ئێران رێككەوتنەكەی پێشێل كردبوو، چونكە ئێران پابەندە بەم رێككەوتنەوە. هەروەها ئەمریكا لە رێككەوتنی پاریسی تایبەت بە گۆڕانی ژینگە كشایەوە، لە هەمان كاتدا دەستبەرداری رێككەوتنی كۆنتڕۆڵكردنی چەك بوو لەگەڵ رووسیا. كەواتە هەروەك پێشتر رامگەیاند ترەمپ سیاسەتێكی دەرەكی گۆشەگیرانە و تاكلایەنانەی گرتۆتەبەر. كە ئەم سیاسەتەش هاوشێوەی ئەو سیاسەتەیە كە ساڵانی بیستەكانی سەدەی رابردوو لەلایەن ئەمریكاوە پیادە دەكرا، كە پتر سیاسەتێكی ناسیۆنالیستیانە بوو.
* باست لەوە كرد كە ئەم سیاسەتانە زیان بە بەرژەوەندییەكانی ئەمریكا دەگەیەنێت، ئەی پێت وایە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی چ دەرئەنجامێكی لێدەكەوێتەوە؟
- ئەمە راستە، مەبەستم ئەوەیە دەبێت ترەمپ و بڕیاربەدەستانی كۆشكی سپی بیر لە دەرئەنجامی هەنگاو و كردەوەكانیان بكەنەوە، بەڵام ئەوان بیر لە ئاكامی بڕیارەكانیان ناكەنەوە، چونكە كشانەوە لە رێككەوتنە نێودەوڵەتییەكان هەموو جۆرە دەرئەنجامێكی لێدەكەوێتەوە. بۆ نموونە كشانەوە لە رێككەوتنی ئەتۆمی لەگەڵ ئێراندا- بە بێ ئەوەی پاڵنەر و هۆكارێكی باشی هەبێت- بووە هۆی لەباربردنی بەرهەمی چەندین ساڵی گفتوگۆ و لە ئاكامدا بووە هۆی دوورخستنەوەی هاوپەیمانەكانی. ئێستاش ئەم ئیدارەیە فشارەكانی بۆ سەر ئێران زیاتر كردووە و دەیەوێت هەناردەكردنی نەوت لەلایەن ئێرانەوە رابگرێت و ناسەقامگیری لە ناو ئەو وڵاتەدا دروست بكات، پرسیارەكەش ئەوەیە ئایا دەرئەنجامەكانی رووخانی سیستمی سیاسی لە ئێران چی دەبێت؟ كە پێم وانییە روودانی ئەمە خزمەت بە بەرژەوەندیی هیچ لایەك بكات، چونكە ئێمە بینیمان كاتێك دەسەڵاتی وڵاتەكە لە سووریا و عێراق لاواز بوو، چی روویدا، كە بینیمان بۆشاییەك دروست بوو و گرووپە بەدكارەكان پڕیان كردەوە. هەروەها ئیدارەی سەرۆك ترەمپ دەیەوێت لە ئەفغانستان بكشێتەوە بە بێ ئەوەی هەوڵی سەقامگیركردنی ئەو وڵاتە بدات، واتە ئایا دەرئەنجامەكانی بڕیارێكی لەم چەشنە چی دەبێت، كە ئاشكرایە تاڵیبان دەسەڵات دەگرێتەوەدەست و دووبارە ئەو وڵاتە ناسەقامگیر دەبێتەوە. كەواتە ئەوان پێشوەختە بیر لە دەرئەنجام و ئاكامەكانی سیاسەت و بڕیارەكانیان ناكەنەوە و ئەمەش بۆتە خەسڵەتی سیاسەتی دەرەوەی ئیدارەی ترەمپ. ئەم ئیدارەیە سیاسەتێكی تاكلایەنانە دەگرێتەبەر و لە هەمان كاتدا ئەم ئیدارەیە سیاسەتەكان بە گوێرەی ناوچەكان ناگرێتەبەر، واتە تایبەتمەندیی ناوچەكان رەچاو ناكات. لەبەر ئەوە ئاساییە كە من كەسێك نەبم هەودارای سیاسەتەكانی ترەمپ بم.
* لایەنێكی دیكەی دیاری سیاسەتەكانی ئیدارەی سەرۆك ترەمپ ئەوەیە كە پتر پەنا دەباتە بەر فشار و سزا و ئابڵوقەی ئابووری، تەنانەت لە دژی هاوپەیمانەكانیشی، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا پێت وایە كاردانەوە و دۆست و نەیارەكانی ئەمریكا لە ئاست ئەم فشارە ئابوورییانەدا چی دەبێت؟
- من پێم وایە حاڵی حازر ئێمە ئەم كاردانەوەیەمان بینیوە، بۆ نموونە ئەگەر لە یەكێتی ئەوروپا بڕوانین، ئەوا دەبینین ئەم یەكێتییە دەیەوێت ئەمریكا فەرامۆش بكات، مەبەستم ئەوەیە یەكێتی ئەوروپا پێی وایە ناتوانرێت هەماهەنگی و كاری پێكەوەیی لەگەڵ ئەمریكا بكرێت. هەروەها دەبینیت كە پەیوەندییە بازرگانییەكانیش خراپ بوون. بۆیە پێم وایە لە دەرئەنجامدا دەستڕۆیشتوویی و كاریگەریی ئەمریكا بەرەو داكشان دەچێت و هاوپەیمانەكانیش ئامادە نابن كاری لەگەڵدا بكەن، كە هەموو ئەمەش دەبێتەهۆی بەهێزكردنی پێگەی نەیار و ركابەرەكانی ئەمریكا. لەلایەكی دیكەوە سیاسەتەكانی ترەمپ بوونەتەهۆی لاوازكردنی رێككەوتنە بازرگانییەكان لەگەڵ وڵاتانی رۆژهەڵاتی ئاسیا، لە دەرئەنجامدا گۆڕەپانەكەمان لە رووی ئابووری و بازرگانییەوە بۆ چین چۆڵ كردووە. بەڵام ئەمانە چەند دەرئەنجامێكن كە بەرپرسەكانی ئیدارەی ترەمپ لەبەرچاوی ناگرن. ئەوەی پەیوەندی بە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە هەبێت، ئەوا دەتوانین ئاماژە بەوە بكەین كە ئێمە پشتمان كردە كورد لەو ناوچەیەدا كە باوەڕپێكراوترین هاوپەیمانی ئێمە بوون، كە ئاشكرایە بێ پشتیوانی كورد بەرەوپێشچوون لە شەڕی دژ بە داعشدا مومكین نەبوو. پرسیارەكەش ئەوەیە چی روودەدات لە داهاتوودا كاتێك پێویست بەوە دەكات كاراكتەرێك هەبێت سەقامگیری دەستەبەر بكات، ئیدی لە سووریا بێت، یان لە عێراق لە كاتێكدا ئەمریكا كارێكی كردووە كوردی لە خۆی دوور خستۆتەوە. كەواتە قابیلی تێگەیشتنە ئەگەر كورد لە ئیدارەی ترەمپ نائومێد بێت، كەواتە دەبێت دەرئەنجامی ئەم سیاسەتەش لەو ناوچەیەدا لەبەرچاو بگرین.
* پێشبینیینەكانت چییە بۆ سیاسەتی دەرەكی ئیدارەی ترەمپ، ئایا پێت وایە بەم شێوەیەی ئێستا بەردەوام دەبن یان لە داهاتوودا ناچار دەبن سیاسەتەكانیان بگۆڕن؟
- لە راستیدا ئەگەر لە ساڵی 2020 ترەمپ نەتوانێت سەركەوتوو بێت لە هەڵبژاردنەكاندا ئەوا دیموكراتەكان بە هیچ شێوەیەكی سیاسەتێكی لەم چەشنە ناگرنەبەر. كەواتە ئەگەر دیموكراتەكان دەسەڵات بگرنە دەست ئەوا دووبارە مامەڵە و پەیوەندییەكانیان لەگەڵ كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و هاوپەیمانەكان دروست دەكەنەوە و دەست لەم سیاسەتە بازرگانییە سەرشێتانەیە هەڵدەگرن. واتە زۆرێك لە سیاسەتەكانی ترەمپ پێچەوانە دەكەنەوە.