نەدیم شەهادی توێژەرە لە ئەنستیتیوتی شاهانە بۆ كاروباری نێودەوڵەتیی (چەتەم هاووس)، لە ئێستادا بەڕێوەبەری جێبەجێكاری زانكۆی لوبنانی-ئەمریكییە لە نیویۆرك، پێشتر بەڕێوەبەری سكوڵی فلێتچەر بۆ یاسا و دیپلۆماسیەت بووە لە زانكۆی توفتس، هەروەها بەڕێوەبەری سەنتەری دیراساتی لوبنانی بووە لە كۆلێژی سانت ئەنتۆنی لە زانكۆی ئۆكسفۆرد، گوڵان لە میانەی دیمانەیەكدا پێشهات و پەرەسەندنەكانی ئەم دوایییەی ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی لەگەڵدا تاوتوێ كرد، بەتایبەتی لە پەیوەندی بە بڕیاری ئیدارەی سەرۆك دۆناڵد ترەمپ بۆ ناساندنی سەروەریی ئیسرائیل بەسەر بەرزاییەكانی جۆلانەوە.

* چۆن لە سیاسەتی ئیدارەی ئەمریكا لە ئاست رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەڕوانیت، بەتایبەتی دوای بڕیاری ئیدارەكەی سەرۆك ترەمپ بۆ ناساندنی سەروەریی ئیسرائیل بەسەر بەرزاییەكانی جۆلانەوە؟
- بە تێڕوانینی من گەورەترین براوەی ئەم دۆخە بریتییە لە حكومەتی سووریا، بریتییە لە بەشار ئەل ئەسەد، چونكە ئێمە دەزانین پێشتر ئیسرائیل ئەم بەرزاییانەی كۆنتڕۆڵ كردبوو و كردبوونیە بەشێك لە خاكی خۆی، ئەگەرچی سەروەریی ئیسرائیل بەسەر ئەم بەرزاییانەدا دانپێدانراو نەبوو، بەڵام بەهۆی ئەم بڕیارەی ئەمریكاوە دووبارە سووریا دەتوانێت ئەم پرسە بورووژێنێتەوە و سەرجەم وڵاتە عەرەبییەكان بخاتە هەڵوێستێكی دژوارەوە، چونكە ناچارن كە پشتیوانی لێبكەن. هەر ئەمەش هۆكاری ئەوەیە كە بە هەڵسەنگاندنی من گەورەترین براوەی ئەم بڕیارە بەشار ئەسەدە.
* بەڵام لە كاتی واژۆكردنی بڕیارەكەدا سەرۆك ترەمپ ئاماژەی بەوە كرد كە پاساوی ئەم بڕیارە بریتییە لە بەرەنگاربوونەوەی مەترسیی هەڵكشاوی ئێران لە وڵاتی سووریادا، خوێندنەوە و لێكدانەوەی ئێوە بۆ ئەم لێدوانە چییە؟
- بە بۆچوونی من ئەمە بەرەنگاربوونەوەی ئێران نییە، بەڵكو ئەمە بەخشینی رەوایەتیی زیاترە بە بوون و دەستڕۆیشتووویی ئێران لەو وڵاتەدا، هەروەها ئێمە دەزانین پاساوی بوون و دەستڕۆیشتوویی ئێران لە سووریا بریتییە لە بانگەشەی پاراستنی دەسەڵاتەكەی ئەسەد -لەبەر ئەوەی هەروەك خۆیان وەسفی دەكەن- سووریا بەشێكە لە میحوەری مقاوەمە، كەواتە دووپاتی دەكەمەوە ئەم بڕیارەی ترەمپ – بۆ ناساندنی سەروەریی ئیسرائیل بەسەر بەرزاییەكانی جۆلانەوە- رەوایەتیی زیاتر دەدات بەم میحوەرەی كە بانگەشەی بۆ دەكەن و هەموو ئەو وڵاتانەی دیكەش كە وا دەردەكەوێت لە ریزی ئەمریكادان، دەكەونە هەڵوێستێكی پڕ لە ئیحراجییەوە، بۆ نموونە وڵاتانی عەرەبی و كەنداو كە بەرهەڵستی دەستڕۆیشتووویی ئێران دەكەن، لەبەر ئەوەی ناتوانن پشتیوانی لە سیاسەت و هەڵوێستێكی لەم شێوەیە بكەن.
* بەڵام پێت وانییە ئەم وڵاتە عەرەبییانە هیچ كاردانەوەیەكیان هەبێت لە ئاست ئەم بڕیارەدا؟
- نەخێر، ئەوان ناتوانن كاردانەوەیان هەبێت و بگرە بژارەی ئەوەیان نییە كە كاردانەوەیان هەبێت، مەبەستم ئەوەیە ئەم بڕیارەش بە چەشنی بڕیاری پەیوەست بە گواستنەوەی باڵیۆزخانەی ئەمریكا لە تەل ئەبیبەوە بۆ قودس تێدەپەڕێت، ئەگەرچی دەكرا ئەم بڕیارە بە چەشنێك جێبەجێ بكرایە كە سوودی هەموو لایەكی تێدابێت، بەڵام بینیمان كە بەو شێوەیە جێبەجێ نەكرا. بە تێڕوانینی من بڕیاری پەیوەست بە بەرزاییەكانی جۆلان لەلایەن ئەمریكاوە زۆر خراپترە لە بڕیاری گواستنەوەی باڵیۆزخانەی ئەمریكا لە تەل ئەبیبەوە بۆ قودس.
* ئێوە ئەمە بە بڕیارێكی خراپتر لە بڕیاری پەیوەست بە گواستنەوەی باڵیۆزخانەی ئەمریكا بۆ قودس وەسف دەكەن، كەواتە لە روانگەی ئێوەوە دەرئەنجامە دوورمەوداكانی ئەم بڕیارە چی دەبن؟
- من پێم وایە لە مەودای دووردا دەبێتەهۆی لاوازكردنی رۆڵی ئەمریكا وەك میانگیرێك لە ناوچەكەدا، ئەگەری ئەوەشی هەیە پتر بە سوودی رووسیا تەواو ببێت و ببێتەهۆی ئەوەی رووسیا رۆڵ و دەستڕۆیشتووویی زیاتری هەبێت. هەروەها لە داهاتوودا ئەگەر چارەسەرێك هاتەئاراوە كە پەیوەست بێت بە یەكلاكردنەوەی كێشەی بەرزاییەكانی جۆلانەوە، ئەوا دووپاتی دەكەمەوە لەم حاڵەتەدا ئەمریكا لە پێگەیەكدا نابێت كە وەك میانگیرێكی بێلایەن لێی بڕوانرێت. لە هەمان كاتدا ئەو بۆشاییەی دروست دەبێتەوە لەلایەن رووسیاوە پڕ دەكرێتەوە.
* ئەی لە دەرئەنجامی ئەم بڕیارەدا پێشبینی هەڵكشانی بارگرژی و بگرە رووبەڕووبوونەوەی زیاتری ئێران و ئیسرائیل ناكەیت؟
- من ناڵێم دەبێتە هۆی هەڵكشانی بارگرژییەكان، چونكە حاڵی حازر بارگرژی لەنێوان ئیسرائیل و ئێراندا هەیە و ئیسرائیلیش بەردەوام گورز لە ئامانجەكانی ئێران لە سووریا دەسرەوێنێت و ئێمەش دەزانین كە ئێران كاردانەوەی نییە و گورزی تۆڵەسەندنەوەی نییە لە بەرامبەردا. بەڵام هەرچۆنێك بێت، من پێم وایە دەبێتەهۆی پێدانی شەرعییەتی زیاتر بە بانگەشەی ئێران و سووریا و حزبوڵا بۆ شەڕكردن لە بەرزاییەكانی جۆلاندا. كەواتە لە ئێستادا ئێران پاساوێكی بەهێزتری هەیە بۆ ئەوەی بوون و ئامادەیی هەبێت لەسەر ئەو سنوورانە.
* هەر لە پەیوەندی بە ئێرانەوە، ئێمە دەزانین كە سەرەڕای سەپاندنی سزای سەختی ئابووری بەسەر ئەو وڵاتەدا لەلایەن ئەمریكاوە، بەڵام دەستڕۆیشتووویی و كاریگەریی ئێران لە ناوچەكەدا كەمی نەكردووە، ئەگەر زیادی نەكردبێت، خوێندنەوە و تێڕوانینی ئێوە لەم بارەیەوە چییە؟
- ئاشكرایە ئێران دەستڕۆیشتووویی هەیە لە یەمەن و بەحرەین و عێراق و سووریا و لوبنان و ئێمە دەزانین سوپای پاسداران میلیشای هاوپەیمانی لە سەرجەم ئەم وڵاتانەدا هەیە. هەروەها بوون و دەستڕۆیشتوویی ئێران لەم وڵاتانەدا دوو لایەن یان دوو رەهەندی هەیە، یەكەمیان پەیوەستە بە لایەنی سەربازییەوە، ئەوی دیكەشیان پەیوەندیدارە بە لایەنی سیاسییەوە، مەبەستم پاساوی سیاسیی بوونی ئێرانە لەو وڵاتانەدا، لەم روانگەیەوە پێم وایە بڕیارەكەی ترەمپ لە بارەی بەرزاییەكانی جۆلان، پاساوی سیاسیی بۆ بوونی ئێران لەم وڵاتانەدا بەهێزتر دەكات، واتە دەبێتەهۆی بەهێزكردنی بانگەشەی ئێران، كە پەیوەستە بە دروستكردنەوەی میحوەری مقاوەمەوە، كە ئێمە دەزانین ئێران ئەمەی كردۆتە پاساوی دەستێوەردان لە وڵاتانی ناوچەكەدا.
* پەرەسەندنێكی دیكەی ئەم ناوچەیە پەیوەستە بە جاڕدانی كۆتاییهاتنی دەسەڵاتی داعش و تێكشكاندنی ئەم رێكخراوە تیرۆریستییە، بەلای كەمەوە لە رووی سەربازییەوە، ئێوە چۆن لەم پرسە دەڕوانن؟
- لە راستیدا من زۆر نیگەرانم لە دەرئەنجامە درێژخایەنەكانی ئەم شەڕە لەسەر ئایندەی پەیوەندییەكانی كورد و عەرەب لە تەواوی ئەم ناوچەیەدا، چونكە راستە هەموو لایەك خوازیاری تێكشكاندنی داعش بوون، بەڵام شێوازی هێرشكردنەسەر شارەكان و وێرانكردنی ئەو شارانە، بۆتە هۆی ئەوەی دۆڕاوی سەرەكی لەو نێوەندەدا پێكهاتەی عەرەب بێت، هەروەها هاوپەیمانی سەرەكی بۆ ئەنجامدانی ئەم هێرشانەش پێكهاتەی كورد بووە، كە پێم وایە ئەمەش دەرئەنجامی درێژخایەنی دەبێت لەسەر پەیوەندییەكانی نێوان كورد و عەرەب. چونكە هەروەك ئاماژەم پێكرد، هەموو لایەك خوازیاری تێكشكاندن و كۆتایی پێكهێنانی داعش بوون، بەڵام هیچ پاساوێك نییە بۆ ئەوەی رەققە و موسڵ و رومادی بە تەواوەتی تێكبشكێنرێن. كەواتە هیچ پێویستی نەدەكرد، ئەم شارانە بە تەواوەتی وێران بكرێن، چونكە سەرجەم دانیشتووانی ئەو شارانە ئەندامی داعش نەبوون، واتە لە هەندێ حاڵەتدا ژمارەی چەكدارانی داعش چەند سەت كەسێك دەبوو و هەندێ جاریش چەند هەزار كەسێك دەبوون، بەڵام بە دەیان هەزار خەڵكی دیكە هەبوون لەو شارانەدا كە ئەندامی داعش نەبوون. پێم وایە هەرچۆنێك بێت، داعش كۆتایی دێت، بەڵام پێویستە بیر لەوە بكرێتەوە كە بە شێوەیەك ئیدارەی بارگرژیی نێوان كورد و عەرەب بكرێت كە ئاڵوزتر و خراپتر نەبێت.
* بەڵام پێت وانییە ئێستاش هەمان ئەو هەلومەرجە لە ئارادایە كە هۆكار بوون بۆ سەرهەڵدانی ئەم جۆرە گرووپانە؟
- بەڵێ، دواتر دەبێت ئێمە ئەو راستییەمان لەبەرچاو بێت كە ئایدیای توندڕەوی رەهەندێكی جیهانی هەیە و تەنیا پەیوەست نییە بە شارۆچكە، یان گوندێكی دیاریكراوەوە، چونكە ئێمە بینیمان تەشەنەی كرد بۆ ئاسیا و بۆ ئەوروپا، لەم روانگەیەوە دەڵێم هێشتا ئێمە دوورین لە تێكشكاندنی ئەم ئایدیایە و هێشتا دوورین لە راگەیاندنی سەركەوتن بەسەر ئەو بیرۆكەیەی داعش بەرجەستەی دەكرد –ئیدی هەرچییەك بێت-، چونكە ئێمە دەزانین چەندین گرووپ- لە مالی و ئەندەنوسیا و تەنانەت لە فیلیپین- بانگەشەی ئەوە دەكەن كە بەشێكن لە داعش- هەرچەندە من هێندە شارەزاییم نییە بۆ ئەوەی ئەمە پشتڕاست بكەمەوە-، واتە من دڵنیا نیم لەوەی ئایا ئەوان تەنیا شوێنكەوتەی بیرۆكەی داعشن، یان وەك دامەزراوە بەشێكن لەم رێكخراوە. هەرچۆنێك بێت، كاتێك تۆ شارێك وێران دەكەیت و وەك ئەندامێكی داعش مامەڵە لەگەڵ یەكە بە یەكەی دانیشتووانەكەیدا دەكەیت، ئەوا ئەمە دەرئەنجام و دەرهاویشتەی خۆی دەبێت.
* پەرەسەندنێكی دیكەی ئەم ناوچەیە پەیوەستە بە سەرهەڵدانەوەی ناڕەزایەتی و خۆپیشاندانەكان لە چەند وڵاتێكی عەرەبیدا، وەك جەزائیر و سودان، بەتایبەتی داواكاریی خۆپیشاندەران لە چارەسەركردنی كێشە ئابووری و كۆمەڵایەتییەكانەوە گۆڕاوە بۆ داواكاریی سیاسی وەك گۆڕینی رژێمەكە، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا لە ئێستادا بەهارێكی دیكەی عەرەبی روودەداتەوە؟
- نەخێر، من پێم وایە ئەمە هەر هەمان بەهاری عەرەبی پێشووە، چونكە ئەم رووداوانە تەنیا لە ساڵێك، یان هەفتەیەكدا روونادەن، بەڵكو كاتێكی زۆریان دەوێت، هەروەها دەبێت ئاماژەش بەوە بكەین كە رۆژگاری دەسەڵاتە خۆسەپێن و دیكتاتۆرەكان كە 50 بۆ 60 ساڵە حوكمڕانی دەكەن، كۆتایی هاتووە. من پێم وایە رووخانی دەسەڵاتی سەددام حوسێن لە ساڵی 2003دا ئەو تەلیسمەی شكاند كە ئەم رژێمانە بۆ هەتا هەتایە لە دەسەڵاتدا دەبن.