موقتەدار خان پڕۆفیسۆرە لە بەشی زانستی سیاسی و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان لە زانكۆی دیلاوێر، وانەبێژی چەند بوارێكی گرنگە، وەك سیاسەتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و سیاسەتی عەرەبی، سیاسەتی پەرەپێدان و جیهانگەرایی و ئیسلام لە كاروباری جیهانیدا. لە توێژینەوەكانیدا بایەخ بە سیاسەتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باشووری ئاسیا، ئیسلامی سیاسی، فیكری ئیسلامی سیاسی و سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا لە جیهانی ئیسلامی دەدات. بۆ تاوتوێكردنی گۆڕانكارییەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەتایبەتی پرسی سووریا، هەروەها بۆ گفتوگۆكردن لەبارەی پرسی تایفەگەری و پەیوەندیی نێوان ئیسلام و دیموكراسی، گوڵان لە میانەی دیمانەیەكدا چەند پرسیارێكی ئاراستەكرد و ئەویش بەم شێوەیە وەڵامی پرسیارەكانی دایەوە.

* چۆن لە سیاسەتی ئێستای ئیدارەی ترەمپ دەڕوانیت لە ئاست رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بەتایبەتی كە ئێوە لە ساڵی 2017دا وتارێكتان نووسی لەبارەی ئەوەی چۆن جارێكی دیكە ئەمریكا كاریگەر و دەستڕۆیشتوو بێت لەم ناوچەیەدا؟
- پێموایە سیاسەتی ئیدارەی ترەمپ لە ئاست رۆژهەڵاتی ناوەڕاست پڕە لە دژیەكی و سیاسەتێكی تەواو شكستخواردووە لەم ناوچەیەدا، راستە سیاسەتی ئەمریكا لە ئاست ئەم ناوچەیەدا لە سەردەمی ئیدارەی ئۆباماشدا سەركەوتوو نەبوو، بەڵام بەلای كەمەوە هەندێ پرەنسیپی هەبووە، وەك سەركردایەتیكردن، بەڵام بە بێ ئەوەی لە پێشەنگدا بێت (leading from behind). دۆناڵد ترەمپ بانگەشەی ئەوە دەكات كە بە راددەیەكی گەورە هێزی داعشی تێكشكاندووە، خۆ ئەمە راستە، بەڵام كاتێك لێدوان دەدات لەبارەی كشانەوە لە سووریادا، ئەوا دەبێت ئەوە بزانین كە ئەوەی جێی دەهێڵێت بریتییە لە دۆخێك كە تێیدا هەر یەكە لە رووسیا و ئێران و توركیا ناوچەی دەستڕۆیشتوویی خۆیان دەبێت، ئەمە لە كاتێكدا كە حكومەتەكەی ئەسەدیش قەڵەمڕەوی بەسەر بەشێكی وڵاتەكەدا دەبێت و لە هەمان كاتدا بۆی هەیە داعش سەرهەڵبداتەوە و لە بەشێكی سنوورداری سووریادا بوونی هەبێت. لەلایەكی دیكەوە ئەگەر ئێمە لە ناكۆكیی فەلەستین و ئیسرائیل بڕوانین، ئەوا هیچ هەنگاوێك لەم رووەوە هەڵنەگیراوە، ئەمە لە كاتێكدا كە قسە و باسێكی زۆر كرا لە بارەی بوونی پلانێكی گەورە بۆ چارەسەركردنی ئەم ناكۆكییە، بەڵام ناكۆكییەكە هەر ئاڵۆزتر دەبێت. هەروەها هیچ هەوڵێكی نەداوە بۆ خاوكردنەوەی بارگرژییەكانی نێوان سعودیە و قەتەر.
* كەواتە پێتوایە ئەمریكا سیاسەتێكی گۆشەگیرانە پیادە دەكات و دەیەوێت لەم ناوچەیە بكشێتەوە و بەمەش بۆشایی دروست دەبێت بۆ ئەوەی هێزە ئیقلمی و جیهانییەكانی دیكە پڕی بكەنەوە؟
- دەبێت ئێمە بەو شێوەیە لە مەسەلەكە كە بڕوانین كە سەرۆك ترەمپ لەو روانگەیەوە سەیری مەسەلەكە دەكات، ئایا لە بەرژەوەندیی ئەمریكایە كە كارێك بكات، یان خۆی لێ بە دوور بگرێت، مەبەستم ئەوەیە ئەگەر بێت و هیچ قازانجێكی دارایی راستەوخۆ، یان ناڕاستەوخۆ بەدی نەكات، ئەوا خۆی بە دوور دەگرێت لەو بەشەی جیهان. بۆ نموونە كاتێك رێككەوتنی كڕینی چەك دەكات بە بەهای 400 ملیار دۆلار لەگەڵ سعودیە، ئەوا ئامادەیە كە مامەڵە لەگەڵ ناوچەی كەنداودا بكات. بەڵام كاتێك لە سووریا دەڕوانێت كە دەبێتەهۆی ئەوەی داراییەكی زۆری ئەمریكای تێدا خەرج بكرێت و لەبەرامبەردا هیچ بەدەست ناهێنرێتەوە، ئەوا خۆی بە دوور دەگرێت. كەواتە راستە ئیدارەی ئەمریكا بەم شێوەیە گوزارشتی لێنەكردووە، بەڵام ئەوەی بەدی دەكەین، ئەوەیە كە ئەگەر لە مەودای نزیكدا بەرژەوەندیی ئەمریكا هاتەدی، ئەوا مامەڵە لەگەڵ دۆخەكەدا دەكات، ئەگەرنا خۆی بە دوور دەگرێت.
* هەروەك ئاشكرایە كە پرسی بەكارهێنانی چەكی كیمیایی لەلایەن ئەسەدەوە مشتومڕێكی زۆری دروست كردووە، تەنانەت سەرۆك ترەمپ خودی رووسیا و ئێرانی بەوە تۆمەتبار كرد كە بوونە هۆی ئەوەی ئەسەد بەم شێوەیە رەفتار بكات، ئایا پێشبینی گۆڕانی سیاسەتی ئەمریكا لە ئاست سووریادا دەكەیت؟
- ئەو گفتوگۆیەی لە نێو ئیدارەی ترەمپدا هەیە ئەوەیە كە كاتی هێرشە كیمیاییەكە بۆ ئەوەیە كە ئەمریكا لە سووریادا بمێنێتەوە و ئەوانیش لەم رووەوە زۆر ناڕەحەتن. لەلایەكی دیكەوە لەبەر ئەوەی كە پێشتر سەرۆك ترەمپ رایگەیاندبوو كە بەكارهێنانی چەكی كیمیایی هێڵی سوورە، بۆیە پێشتریش مەزندەمان كردبوو، وەك تۆڵەسەندنەوەیەك لە بەرامبەر بەكارهێنانی چەكی كیمیاییدا هێرشیان كردە سەر چەند شوێنێكی نێو سووریا، ئەمەش روویدا.
* بەڵام ئەو پێشتر باسی لە كشانەوە كرد؟
- سەرەتا دەبێت ئێمە ئەوەمان لەبەرچاو بێت كە نزیكەی 8 هەزار كەسی ئەمریكی (بە بەڵێندەرەكان و كەسانی سەر بە دەزگای هەواڵگری و وەزارەتی بەرگری و.. هتد) لە سووریادا هەن، كە ئەگەر ئەوانەش بكێشنەوە لە سووریا، ئەوا هێشتا ئەمریكا دەتوانێت بەهۆی بەكارهێنانی هێزی ئاسمانی ئامانجەكان لە سووریا بۆردوومان بكات. كەواتە ئەگەر لە ئایندەشدا جارێكی دیكە چەكی كیمیایی بەكارهێنرایەوە، یاخود داعش سەریهەڵدایەوە، ئەوا ئەمریكا بژارەی بەكارهێنانی گورزی ئاسمانی بە كراوەیی دەهێڵێتەوە. بەڵام ئەوەی دەیەوێت كۆتایی پێ بهێنێت، خەرجكردنی دۆلاری ئەمریكی و هێشتنەوەی سەربازانی ئەمریكایە لەو وڵاتەدا.
* ئەی باشە چۆن لە هێرشەكەی ئیسرائیل لە ناو خاكی سووریادا دەڕوانیت؟
- لە راستیدا هەندێ كەس لە ناو ئەمریكادا ئەم هێرشەی ئیسرائیل بەوە لێكدەدەنەوە كە ئەمە هۆشداری و پەیامی ئیسرائیلە بۆ ئەمریكا كە ئەگەر هاتوو ئەمریكا لە سووریا بكشێتەوە ئەوا ئیسرائیل رۆڵێكی چالاكتر دەگێڕێت لەو وڵاتەدا. ئەمەش خۆی لە خۆیدا پەرەسەندنێكی جێی بایەخپێدانە.
* كەواتە مەترسی ئەوە هەیە بارگرژییەكانی هەڵكشێن و شەڕی ناوخۆیی سووریا سەربكێشێت بۆ شەڕێكی ئیقلمی و بگرە هێزە مەزنەكانیش راكێشرێنە شەڕەكەوە؟
- من مەزەندەی روودانی رووبەڕوبوونەوەی راستەوخۆ ناكەم لە نێوان ئەمریكا و رووسیادا. بەڵام ئەگەر بێت و سەرۆكی ئەمریكا رایبگەیەنێت كە ئێران پابەند نەبووە بە رێككەوتنە ئەتۆمییەكە و ئەو رێككەوتنە هەڵوەشێنێتەوە و سزای زیاتر بەسەر ئێراندا بسەپێنێت و وەك كاردانەوەیەك ئێران تۆڵە بكاتەوە، ئەوا بۆی هەیە ئامانجەكانی ئێران لە سووریادا بكرێنەئامانج لەلایەن ئەمریكاوە. كەواتە ئێستا دۆخی سووریا بەو چەشنەیە كە توركیا نایەوێت دەوڵەتێكی سەربەخۆی كوردی دروست بێت لەو وڵاتەدا، ئێران و رووسیا دەیانەوێت بەرگری لە ئەسەد بكەن و ئەگەر ئەمریكاش بكشێتەوە، ئەوا داعش سەرهەڵداتەوە و ئەگەر لە سنوورێكی بچووكدا (خەلافەت) دروست بكاتەوە وبەرفراوان نەبێت، ئەوا توندوتیژی و پشێوی و ئاوارەبوونی خەڵك هەر بەردەوام دەبن.
* باشە ئەی لەبارەی هەوڵەكانی شازادەی جێنشینی سعودیە، محمەد بن سەلمان، راتان چییە؟
- لە راستیدا ئەو دەستی داوەتە گۆڕانكاری خێرا و رەنگە ئەمەش كاردانەوەی ریشەیی بەدوای خۆیدا بهێنێت و تەنانەت رەنگە لە ناو سعودیەشدا ئەم كاردانەوەیە ببینین، لەبەر ئەوە بە داخەوە دەیڵێم كە ناوچەكە بۆ ماوەیەكی دیكەش بە ناسەقامگیری دەمێنێتەوە.
* باست لە ئەگەری سەرهەڵدانەوەی داعش كرد، بەتایبەتی لە ئەگەری كشانەوەی ئەمریكا لە سووریا، پێتوانییە هەمیشە ئەو ئەم سیناریۆیە دووبارە دەبێتەوە، واتە دوای تێكشكاندنی رێكخراوێكی تیرۆریستی رێكخراوێكی دیكەی توندڕەوتر جێی دەگرێتەوە؟
- ئەمە راستە، چونكە ئێمە دەزانین كە تا راددەیەك ئەمریكا ئەلقاعیدەی تێكشكاند و تەنانەت ئوسامە بن لادنیشی كوشت، بەڵام دواتر بینیمان كە داعش دروست بوو. كەواتە ئەم توندوتیژییانە هۆكاری ریشەییان هەیە و بەشێكی پەیوەستە بە ئەمریكا، وەك هەوڵنەدانی بۆ چارەسەركردنی كێشەی فەلەستین، بەشێكیشی پەیوەستە بە بوونی دیكتاتۆرەكان و پرسی تایفەگەری لەنێوان شیعە و سوننەدا، كەواتە لەم رووەوە هۆكاری بنەڕەتی و ریشەیی هەن. بۆیە تاوەكو ئەم كێشانە چارەسەر نەكرێن، ئەوا ئەو توندوتیژییە كۆتایی نایەت، چونكە ئەگەر خەڵكی ناڕازی بن لە دۆخەكە و ئەگەر هەست بكەن كە ناسنامەیان پارێزراو نییە، ئەوا خۆیان جڵەوی مەسەلەكان دەگرنەدەست، كەواتە دەیڵێمەوە تاوەكو ئەو كێشانە چارەسەر نەكرێن، تیرۆر كۆتایی نایەت. كە ئەم تێگەیشتنە لە ئەمریكاش هەیە، بەڵام نابینین لە سیاسەتی دەرەوەی ئەو وڵاتەدا رەنگدانەوەی هەبێت.
* ئێوە ئاماژەتان بە پرسی تایفەگەری كرد، كە هەندێ كەس ئەمە بە كێشە سەرەكییەكە دەزانن، را و بۆچوونتان چییە لەم بارەیەوە و ئایا دەكرێت ئەم كێشەیە چۆن چارسەر بكرێت، بەتایبەتی ئێوە وتارێكتان هەیە و باس لەوە دەكەن كە دەكرێت خۆشەویستيی ئیمامی عەلی ببێتە هۆی دروستبوونی دۆستایەتی لە نێوان شیعە و سوننەدا؟
- ئەمە پرسیارێكی باشە. ئەوەی من لەو نووسینەدا ویستوومە باسی بكەم، ئەوەیە كە شیعە و سوننە خۆشەویستییان هەیە بۆ ئیمامی عەلی وەك یەكێك لە خولەفای راشدین و هەروەها لە نێوان هەردوودلادا-شیعە و سوننە- هاوڕایی هەیە كە معاویە یەكێك نەبووە لە خولەفای راشدین. كەواتە من پێموایە یەكگرتنەوەیەكی زۆر هەیە لە نێوان شیعە و سوننەدا و باوەڕم وایە مەسەلەی توندوتیژی نێوان ئەم دوو مەزهەبە گەورە كراوە، بەتایبەتی بەهۆی بوونی شەڕی سارد لە نێوان ئێران و سعودیە- كە هەندێ جار گۆڕاوە بۆ شەڕێكی گەرم وەك ئەوەی لە سووریادا بەدی دەكەین-، هەروەها پێموایە دەستتێوەردانی دەرەكی پرسی توندوتیژيی تایفەگەرییان ئیستیغلال و ئاڵۆزتریان كردووە. بەڵام چەندین موسڵمان هەن، بۆ نموونە لە ئەمریكا كە بە خۆیان دەڵێن سوشی (ئەگەرچی ئەمە ناوی ژەمە خواردنێكی یابانیشە)، كە چەندین خێزان هەیە لە ئەمریكا- بە چەشنی لوبنان- كە لە شیعە و سوننە پێكهاتوون. كەواتە پێموانییە مەسەلەی تایفەگەری هاوشێوەی بارگرژیی سەربازی، یان ناكۆكی جیوپۆلەتیكی نێوان سعودیە و ئێران بێت. دواتر هەردوو وڵاتی میسر و توركیا كە زیاتر لە سەدا 90ی خەڵكەكەیان سوننەیە، كەچی ناكۆكی لە نێوان ئەو دوو وڵاتەدا هەیە. كەواتە مەسەلەكە تەنیا ناكۆكیی نێوان شیعە و سوننە نییە، بەڵكو ئەوەتا ناكۆكی لە نێوان خودی سوننەكانیشدا هەیە.
* ئێوە توێژینەوەیكتان هەیە لە بارەی ئیسلامی دیموكراسییەوە، ئایا چۆن لە پەیوەندی نێوان ئیسلام و دیموكراسی دەڕوانین؟
- من پێموایە لە جیهانی ئیسلامیدا بەتایبەتی بەهۆی دروستبوونی ئیخوان موسلمین و جەماعەی ئیسلامییەوە، ئەوا گرووپە موسڵمانەكان هەڵەیەكی فەلسەفییانەی گەورەیان كرد، ئەویش ئەوە بوو كە ویستیان ئەزموونی خولەفای راشدین كۆپی بكەنەوە بۆ ئەوەی حوكمڕانییەكی ئیسلامی دابمەزرێنن. سەرەتا نكۆڵی لە مەزنیی ئەو یاوەرانە ناكرێت، بەڵام خوای گەورە ئەزموونی خەلەفای راشدینی نەكردووە بە نموونە، بەڵكو ئەوەی هەیە ئەوەیە كە دەبێت شوێنكەوتەی سوننەتی پێغەمبەر (دروودی خوای لەسەر بێت)، بین. ئێمە دەزانین ئەزموونی پێغەمبەر جیاواز بووە لە ئەزموونی خولەفای راشدین، چونكە كاتێك حوكمڕانیی شاری مەدینەی كرد، ئەوا كاری بە دەستوور كرد و بە راوێژكردن لەگەڵ خەڵكەكە و بە رەزامەندی خەڵكەكە حوكمڕانی كرد، كەواتە حوكمڕانیی ئیسلامی لەلایەن پێغەمبەر محەمەد (دروودی خوای لەسەر بێت) لە مەدینە بە دەستوور و بە راوێژكاری و بە رەزامەندیی خەڵكەكە بەڕێوەچوو، واتە حوكمڕانییەكی دەستوری بوو، كە دەبێت ئێمە ئەمە بكەینە مۆدێل. هەروەها ئەگەر ئێمە لەم سێ پایە سەرەكییە بڕوانین- دەستوور و راوێژكردن بە خەڵك و بەدەستهێنانی رەزامەندیی ئەو خەڵكە- ئەوا ئەمە هاوشێوەی لیبڕاڵ دیموكراسییە، بەتایبەتی مۆدێلە ئەسكەندەنەفاییەكەی. دواتر تۆ ناتوانیت حكومەتێكی ئیسلامیت هەبێت، بە بێ شورا و بە بێ دیموكراسی. كەواتە مەسەلەكە ئەوە نییە ئایا ئیسلام و دیموكراسی دەگونجێن، یان نا، من دەڵێم ناتوانیت حكومەتی ئیسلامیت هەبێ بە بێ دیموكراسی. لێرەدا پێم خۆشە ئاماژە بەوە بكەم كە تەنانەت عەبدولكەریم سرووش كتێبێكی لەم بارەیەوە نوسیووە، كەواتە هاوڕاییەك هەیە لە نێوان رۆشنبیرانی شیعە و سوننەدا كە ناكرێت بە بێ دیموكراسی حكومەتی ئیسلامی دابمەزرێت.