پڕۆفیسۆر بۆعاز ئاتزیلی زانایەكی سیاسی و وانەبێژ و توێژەرە لە بواری سیاسەتی نێودەوڵەتی و بایەخ بە چەند پرسێكی گرنگ دەدات، وەك ئاسایشی نێودەوڵەتی و تەركیز لەسەر پرسی سنوورەكان و كاراكتەرەكە نادەوڵەتییەكان و دەوڵەتی لاواز دەكات. هەروەها گرنگی بە كاروباری رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەدات. گوڵان لە میانەی دیمانەیەكدا چەند پرسێكی لەگەڵدا تاتوێ كرد، كە پەیوەست بوون بە پەیوەندیی نێوان هێزە مەزنەكان و ئەگەرەكانی هاوكاری و رووبەڕووبوونەوەی نێوانیان، لەگەڵ هەڵسەنگاندنی دۆخی ئێستای رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و چۆنیەتی كاركردن بۆ چارەسەركردنی كێشە ئاڵۆز و درێژخایەنەكانی ئەم ناوچەیە و چەند بابەتێكی دیكە. ئەویش بەم شێوەیە وەڵامی پرسیارەكانی دایەوە.

* وەك كەسێكی شارەزا لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا، چۆن لە رەوشی ئەم پەیوەندییانە دەڕوانیت لە ئێستادا؟ ئایا جیهان گەڕاوەتەوە بۆ دۆخی ململانێی نێوان هێزە مەزنەكان و ئایا ئێستا رۆژگارێكی دیكەی شەڕی سارد هاتۆتەوەئارا؟
- لە راستیدا زۆر زەحمەتە لەم ساتەوەختەدا ئەمە یەكلا بكەیتەوە، چونكە راستە لە ئێستادا ركابەری هەیە لە نێوان هێزە گەورەكاندا. بەڵام كێشەكە ئەوەیە ئێمە نازانین ئایا ئەم دۆخە درێژە دەكێشێت، یان نا، بۆیە ناتوانین پێشبینی ئەوە بكەین، ئایا ئیدارەی ئەمریكا لەسەر ئەم سیاسەتەی ئێستای بەردەوام دەبێت، یاخود دووبارە سیاسەتێكی ئاسایی و تەقلیدی دەگرێتەوەبەر.
* كەواتە دەتوانین بڵێین نادڵنیاییەكی زۆر هەیە لەم رووەوە و روون نییە ئەو پەیوەندییانە بە چ ئاقارێكدا دەڕۆن؟
- بەڵێ، ئەمە راستە.
* بەڵام بە شێوەیەكی گشتی ئایا دەرفەتەكانی هاوكاری و هەماهەنگی لە نێوان هێزە گەورەكاندا زیاترە، یان ئەگەری بارگرژی و دوژمنایەتی و رووبەڕووبوونەوە لە نێوانیاندا؟
- لە ئێستادا پێدەچێت رەوشەكە بەرەو ناكۆكی و ململانێ بچێت، نەك هاوكاریكردن و هەماهەنگیكردن. ئێوە لە رەوشی سووریا بڕوانن، كە چەندین هێزی دەرەكی دەستتێوەردانیان لەو وڵاتەدا كردووە، وەك رووسیا و ئەمریكا و ئێران و توركیا و ئیسرائیل- كە ئەم دەستتێوەردانانەش گرژی و ململانێی لە نێوان ئەو هێزانەدا دروست كردووە-. كەواتە راستە لە هەندێ پرسی بچووكدا هێزەكان هاوكاری لەگەڵ یەكدا دەكەن، بەڵام ئەوەی لە سووریادا بەدی دەكرێت، ئەوەیە كە پێدەچێت رەوشەكە زیاتر بەرەو ئاڵۆزی و بارگرژی بچێت لە نێوان ئەو هێزانەی دەستتێوەردانیان كردووە، وەك لەوەی بە گیانی هاوكاریكردنی یەكترییەوە هەڵسوكەوت بكەن.
* بەڵام پێتوانییە هاوكاریی نێوان هێزە نێودەوڵەتی و هەرێمایەتییەكان پێویستییەكی بنەڕەتی و بەپەلە بێت بۆ هێوركردنەوە و چارەسەركردنی رەوش ئاڵۆز و قەیراناوی ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەتایبەتی ئەو شەڕەی كە لە سووریادا لە ئارادایە؟


- بێگومان بە بێ بوونی ئاستێك لە هاوڕایی، یان رێككەوتن لە نێوان هێزە مەزنەكاندا، ئەوا زۆر زەحمەتە رەوشی سووریا یان كێشەكانی دیكەی ئەم ناوچەیە چارەسەر بكرێن. كەواتە پێویستە جۆرێك لە هاوكاری لە نێوان هێزە نێودەوڵەتییەكاندا بێتەئاراوە، وەك ئەمریكا و رووسیا، بە هەمان شێوە پێویستە ئەو هاوكارییە لە نێوان هێزە هەرێمایەتییەكانیشدا بێتەدی، بەتایبەتی لە نێوان سعودیە و ئێران و توركیادا.
* كەواتە پێویستە چوارچێوەیەكی نێودەوڵەتی، یان هەرێمایەتی هەبێت بۆ چارەسەركردنی ئەم كێشانە؟
- ئەمە راستە و پێموایە لە رووی تیۆرییەوە ئەمە كارێكی كردەنییە و رێی تێدەچێت، كە ئەو چوارچێوەیەش زەمینە بسازێنێت بۆ سازشكردن و گەیشتن بە رێككەوتن لە رێی ئەنجامدانی گفتوگۆوە. بەڵام كاتێك لە رەوشەكە دەڕوانیت، ئەوا بۆت دەردەكەوێت كە هەوڵەكان بەم ئاراستەیەدا ناڕۆن.


* هەر لە پەیوەندی بە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە، دەمانەوێت پرسیاری ئەوەتان لێبكەین كە بۆچی كێشە و ئاڵۆزییەكانی ئەم ناوچەیە بە چەشنێكن كە وا دەردەكەوێت قابیلی چارەسەر نەبن؟ ئایا هۆكارە ریشەیی و بنەڕەتییەكانی نائارامی و ناسەقامگیریی ئەم ناوچەیە چین؟
- من پێموایە بەشێك لە هۆكارە سەرەكی و ریشەییەكان بۆ ناسازیی نێوان سنوورە نێودەوڵەتییەكان و ناسنامەی ئیتنی خەڵكانی چوارچێوەی ئەو سنوورانە دەگەڕێتەوە. مەبەستم ئەوەیە كە كرۆكیی كێشەكە ئەوەیە كە سیاسەتێك پیادە ناكرێت و ناگیرێتەبەر كە بوار بۆ گوزارشتكردنی ئەو ناسنامانە بڕەخسێنێت و لە هەمان كاتدا رێگە بە گۆڕین و دەستكاریكردنی ئەو سنوورە نێودەوڵەتییانەش نادرێت. ئەمەش دۆخێكی خوڵقاندووە كە بۆتە هۆی ئەوەی نە ئەو ناسنامانە گەشە بكەن، نە دەوڵەتەكەش سەقامگیر بێت. كە ئەمەش بۆتە سەرچاوە و ریشەی ئەو كێشانە.
* باشە ئایا هەر ئەمەش هۆكاری دروستبوونی ئەو بزوتنەوانە نییە كە هەوڵی جیابوونەوە بەدەستهێنانی سەربەخۆیی و مومارەسەكردنی مافی بڕیاردانی چارەنووس دەدەن، وەك كورد و فەلەستینیەكان؟
- بە دڵنیاییەوە چارەسەرێكی ئاسان بۆ ئەم كێشانە لە ئارادا نییە. بەڵام لە هەردوو ئەو حاڵەتەی كە ئاماژەتان پێكرد- كورد و فەلەستین- ئەوا پێموایە دەبێت چارەسەرێك بگیرێتەبەر كە دروستبوونی دەوڵەتی سەربەخۆ لەخۆ بگرێت. لە ئێستادا بەهێزترین بەرهەڵستی لە پەیوەندی بە دەستكاریكردنی سنوورەكانەوە لە رێگریكردن لە گۆڕینی سنوورە نێودەوڵەتییەكاندا چڕ دەبێتەوە. بۆ نموونە دروستبوونی كوردستانێك كە بەشێك لە سنووری هەر یەكە لە سووریا و ئێران و عێراق و توركیا لەخۆ بگرێت، ئەگەرێكی ناواقیعییە لە ئێستادا. بەڵام پێموایە دروستبوونی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردستان لە كوردستانی عێراقدا، ئەگەرچی ریفراندۆمی سەربەخۆییش كرا و دانپێدانانی بە دوادا نەهات، جۆرێكە لە چارەسەر. ئەگەرچی پێموایە كە گەورەترین بەرهەڵستكاری ئەم چارەسەرە، جگە لە عێراق، توركیایە، لەگەڵ ئەوەشدا باوەڕم وایە ئەگەر توركیا بە شێوەیەكی واقیعبینانە لە دۆخەكە بڕوانیت ئەوا دروستبوونی دەوڵەتی كوردستان لە رووی ئەمنییەوە لە بەرژەوەندی توركیادا دەبێت نەك بە پێچەوانەوە. چونكە ئەو دەوڵەتە هەوڵی فراوانخوازی و بەرفراوانكردنی سنوورەكانی نادات، بە چەشنێك كە ناوچە كوردییەكانی وڵاتانی دیكەش بگرێتەوە. بەڵام دەبێتە نیشتمانی كورد و هۆكارێكی سەقامگیری لە ناوچەكەدا. هەروەها من پێموایە پێویستە لە كۆتاییدا حاڵەتێكی لەم شێوەیە لە فەلەستینیشدا رووبدات، مەبەستم ئەوەیە دەبێت دەوڵەتێكی سەربەخۆ بۆ فەلەستنییەكان دروست بێت، كە مەرج نییە سەرجەم ئەو خاكانە لەخۆ بگرێت كە فەلەستینییەكان بە خاكی خۆیانی دەزانن، بەڵام دەبێتە نیشتمانێك بۆ فەلەستینیەكان و فاكتەرێك بۆ سەقامگیرییەكی درێژخایەن. بەڵام ئەگەر واقیعبینانە لە دۆخەكە بڕوانین، ئەوا ئەمە ئەگەرێكی دوورە لە هەردوو حاڵەتەكەدا. لەگەڵ ئەوەشدا، چارەسەركردنی ئەم دوو كێشەیە لە مەودای دووردا جۆرێك لە سەقامگیری بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەگەڕێنێتەوە.

* بەڵام پێتوانییە لە ئێستادا كەمتر بایەخ بە چارەسەركرنی ئەم كێشانە دەدرێت؟ بۆ نموونە لە ئێستادا هەوڵ و كۆششێكی كەمتر دەكرێت بۆ چارەسەركردنی ناكۆكیی فەلەستین و ئیسرائیل، دوای ئەوەی بۆ رۆژگارێكی دوورو درێژ كارو كۆششی جددی دەكرا بۆ چارەسەركردنی؟
- ئەمە وەسفكردنێكی وردە بۆ بارودۆخەكە، چونكە ئێمە دەبینین كە ئیدارەی ئەمریكا باس لەوە دەكات كە پلانی هەیە بۆ دەستەبەركردنی ئاشتی لە نێوان فەلەستین و ئیسرائیلدا، بەڵام ئەم قسانە تەنیا لە خانەی لێدواندا ماونەتەوەو نەچوونەتە چوارچێوەی كردارەوە. هەروەها ئێمە نازانین سرووشتی ئەو پلانە چییە، هەروەها ئەگەر ئەو پلانەش رابگەیەنن، ئەوا پێموانییە لایەنەكان رەزامەندی لەسەر بدەن. دواتر ئێمە دەزانین كە دابەشبوون لە نێو فەلەستینییەكاندا هەن و نادڵنیاییەكیش هەیە لەوەی كێ جێی مەحموود عەباس دەگرێتەوە. لە هەمان كاتدا لە ئیسرائیلدا حكومەتێك دەسەڵات بەدەستە كە ئامادەی سازشكردن نییە. تەنیا ئەو كاتە نەبێت كە ئەمریكا فشارێكی گەورەی لەسەر دروست بكات، كە پێموانییە لە سایەی ئیدارەی ئەمریكادا ئەمە رووبدات. كەواتە ئەگەر جۆرێك لە چارەسەریش بۆ ئەم كێشەیە بگیرێتەبەر، ئەوا پێموانییە لە سایەی ئیدارەی ئەمریكادا ئەمە بێتەدی.
* ئایا پێتوایە لە ئێستادا ئیدارەی ئەمریكا بە شێوەیەكی گشتی پتر خۆی بە دوور دەگرێت لە چارەسەركردنی كێشەكانی ئەم ناوچەیە؟
- من پێموایە ئەمریكا ناتوانێت خۆی بە دوور بگرێت لەم ناوچەیە. بۆ نموونە ئەمریكا هێزی هەیە لەم ناوچەیەدا، ئەوەتا لە وڵاتی سووریا هێزی جێگیر كردووە. بەڵام كێشەكە ئەوەیە كە پەیام و لێدوانی جیاواز لە نێوان كۆشكی سپی و وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكادا هەیە، واتە سیاسەتێكی یەكگرتوو بەدی ناكەین لەم رووەوە. هەروەها لە ئێستادا ئەوە بەدی ناكەین كە ئەمریكا ستراتیژیەتێكی روون و دیاریكراوی هەبێت بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەم ساتەوەختەدا، ئەوەی هەیە تەنیا تەركیزیكردنە لەسەر شەڕی داعش و تێكشكاندنی ئەم رێكخراوە.
* ئێوە كەسێكی وانەبێژن لەبارەی دەوڵەتی لاواز و ئەگەری هەڵگیرسانی شەڕەوە، ئایا چۆن لە واقیعی ئێستای رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەڕوانن لە رووی بوونی دەوڵەتە شكستخواردووەكان و ئایا تا چەند ئەو دەوڵەتانە هۆكاری ئەو شەڕانەن كە لەم ناوچەیەدا روو دەدەن؟
- راستە دەكرێت ئێمە ئاماژە بە میراتی كۆڵۆنیاڵیزم بكەین و باس لەوە بكەین كە هۆكارەكە هێزە دەرەكییەكانن كە ئەم سنوورە دەستكردانەیان دروست كردووە. واتە هەمیشە ئەو مەیلە هەیە كە ئێمە ئۆباڵی كێشەكان بخەینە ئەستۆی هێزە كۆڵۆنیاڵییەكان، بەڵام ئەوە رۆژگارێكی دوورودرێژە كە كۆتای هاتووە و لە ماوەیەشدا دەوڵەتەكانی ناوچەكە دوودڵ بوون لە گۆڕینی سنوورەكان، مەبەستم ئەوەیە ئەگەر ئەو دەوڵەتانە پێیانوایە ئەو سنوورانە دەستكردن و رەنگدانەوەی پێكهاتەی دانیشتووانەكە نین، ئەوا كاتێك دەسەڵات دەگرێتەدەست، ئەوا دەتوانێت ئەو سنوورانە بگۆڕیت. بۆ نمونە لە میساقی جامیعەی عەرەبیدا هاتووە كە پێویستە سنوورەكان وەك خۆیان بمێننەوە، نەك بگۆڕێن. كێشەكەش ئەوەیە كاتێك پێداگیری لەسەر هێشتنەوەی سنوورەكان وەك خۆیان دەكرێت، ئەوا لە هەمان كاتدا رێز لە كەمینەكانی نێو ئەو سنوورانە ناگیرێت. چونكە ئەگەر بڵێین سنوورەكان دەستكردن، بەڵام ناتوانین بیانگۆڕین لەبەر ئەوەی پێكهاتەی جیاواز لە نێو ئەم وڵاتانەدا، وەك عێراق و سووریا هەن، ئەوا خۆ دەتوانین دەوڵەتێكی بەهێز دروست بكەین، مەبەستم دەوڵەتێكە كە دەرفەت بۆ هەموان بڕەخسێنێت و رێز لە كەمینەكان بگرێت، دەوڵەتێك بێت رێگە نەدات – چ بە كەمینە و چ بە زۆرینە- كە بە بێ كۆت و بەند و سنووربەندی مومارەسەی دەسەڵات بكات، بە پێچەوانەوە دەوڵەتەكە بە لاوازی دەمێنێتەوەو ئەمەش دەبێتە سەرچاوەی درێژەكێشانی ناكۆكی و ململانێكان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.
* ئەی پێتوانییە كە لە كاتێكدا شەڕی داعش بەرەو كۆتایی دەچێت، ئەوا ململانێ و بارگرژی دیكە دێنەئاراوە، وەك دەستتێوەردانی سەربازیی توركیا و وەك خستنەخوارەوەی فڕۆكە جەنگییەكەی ئیسرائیل، ئایا ئەمە ئاماژەی ئەوە نییە كە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەبەردەم رۆژگارێكی دوورو درێژی ناسەقامگیری و نائارامیدایە؟
- من ناڵێم رۆژگارێكی دیكەی ناسەقامگیری، بەڵكو دەڵێم درێژەكێشانی ئەو ناسەقامگیرییەی لە ئارادایە. دواتر راستە لەم ساتەوەختەدا داعش تێكشكاوە، بەڵام دەبینین ئەو بۆشاییەی لە باكوری سووریا دروست بوو، لەگەڵ دەستتێوەردانی سەربازی توركیا لەو ناوچەیەدا بوونەتە سەرچاوەی ناسەقامگیری. بە هەمان شێوە دەبینین لە باشووری وڵاتەكەدا بارگرژییەكان نێوان ئیسرائیل و سووریا هەڵدەكشێن، بەتایبەتی لە پەیوەندی بە پێدانی چەكەوە بە حزبوڵاوە لەلایەن رژێمی سووریاوە. لەبەر ئەوە پێموانییە كێشەی سووریا- سەرەڕای ئەوەی بەم دواییە رژێمەكەی چەند بەشێكی خاكی وڵاتەكەی كۆنتڕۆڵ كردەوە- لە ئایندەیەكی نزیكدا چارەسەر ببێت. كەواتە راستە ئێمە لەبەردەم رۆژگارێكی دوورو درێژی ناسەقامگیریداین، تەنیا ئەو كاتە نەبێت كە گۆڕانكارییەكی بنەڕەتی رووبدات.