جۆن مۆڵەر، پڕۆفیسۆری زانستی سیاسییە لە زانكۆی ولایەتی ئۆهایۆ و توێژەرە لە سەنتەری مارشۆن بۆ دیراساتی ئاسایشی نێودەوڵەتی، وانەبێژی چەند بوارێكی گرنگە، وەك سیاسەتی دەرەكی و بەرگری، پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان و پرسەكانی پەیوەست بە شەڕ و ئاشتییەوە، هەروەها پرسە پەیوەندیدارەكان بە تیرۆریزمەوە.گوڵان لە میانەی دیمانەیەكدا چەند بابەتێكی لەگەڵدا تاوتوێكرد، كە تەوەرەكانی بریتی بوون لە شەڕی دژ بە تیرۆر بە گشتی و بەرەنگاربوونەوەی داعش لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و هۆكارە ریشەییەكانی سەرهەڵدانی ئەم گرووپە تیرۆریستییانە و چۆنیەتی هێنانەدی سەقامگیرییەكی درێژخایەن لەم ناوچەیەدا، لەگەڵ ئەگەرەكانی دووبارە پێكەوەژیان لەنێو گەلان و پێكهاتەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، ئەویش بەم شێوەیە وەڵامی پرسیارەكانی دایەوە.

* وەك كەسێكی شارەزا لە بواری بەرەنگاربوونەوەی تیرۆریزمدا چۆن لە هەوڵ و هەڵمەتەكانی بە گژداچوونەوەی تیرۆر دەڕوانیت لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا و ئایا پێتوایە ئەو سیاسەتەی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و ئەمریكا بەتایبەتی گرتوویانەتەبەر لەم رووەوە سیاسەتێكی كارا و كاریگەرە و دەرئەنجامی خوارزاوی لێدەكەوێتەوە؟
- من دەمەوێت ئاماژە بەوە بكەم كە چارەسەركردنی كێشەكانی ئەم ناوچەیە- بە كێشەی تیرۆریشەوە- بەرپرسیارێتیی گەلانی ناوچەكە خۆیەتی، واتە ئەمریكا لەم رووەوە كارێكی زۆری لەدەست نایەت، بەڵكو دەبێت لایەنە پەیوەندیدارەكان خۆیان شان بدەنەبەر باری ئەم بەرپرسیارێتییە.
* بەڵام كێشەكە ئەوەیە كە ئەم ناوچەیە بەدەست كۆمەڵێك گرووپی توندڕەو و تیرۆریستەوە دەناڵێنێت كە كاولكاری و كوشتارێكی بێ پێشینەیان ئەنجام داوە. ئایا پێتوایە هۆكارە ریشەیی و بونیادییەكانی سەرهەڵدانی ئەم گرووپانە چین و چۆن دەكرێت ئەم هۆكارانە چارەسەر بكرێن؟

- من دەتوانم ئەوە بڵێم كە لە ئێستادا ئەو گرووپانە كێشە سەرەكییەكە نین، مەبەستم ئەوەیە لە ئێستادا داعش و گرووپەكانی دیكە تا راددەیەكی گەورە تێكشكێندراون، بەڵام هۆكار و ریشەی كێشەكان بریتییە لە ناكۆكیی نێوان كورد و تورك، یان نێوان شیعە و سوننە، هەروەها بوونی رژێمی ئەسەدە لە سووریا. دواتر هۆكاری دەستێوەردانی ئەمریكا لەم شەڕەدا –شەڕی دژ بە داعش- ئەوە بوو ئەو تێڕوانینە لای ئیدارەی ئەمریكا زاڵ بوو كە داعش هەڕەشە و مەترسییە بۆ سەر وڵاتەكە، ئەگەرچی من پێموانییە هەڕەشە بووبێت لەسەر ئەمریكا، لەم روانگەیەشەوە پێموانییە هەوڵ و كۆششەكانی ئەمریكا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا زۆر یارمەتیدەر بێت لەم رووەوە، لەبەر ئەوەی هەروەك پێشتریش ئاماژەم پێكرد، بەرپرسیارێتیی چارەسەركردنی ئەم دۆخە دەكەوێتە ئەستۆی گەلانی سووریا و عێراق. دوای ئەوە من پێموایە سیاسەتی ئەمریكا لە ئاست سووریادا سیاسەتێكی گەمژانە بووە، چونكە لە كاتێكدا كە وا دەردەكەوێت رژێمی ئەسەد لە سەركەوتندا بێت، ئەوا باشترین كارێك كە ئەنجام بدرێت بریتییە لە راگرتنی شەڕەكە لەو وڵاتەدا، چونكە لە سووریادا هەموو دۆخێك لە رەوشی شەڕ باشترە، ئەمەش بە مانای ئەوە دێت كە هەوڵی هێنانەئارای ئاشتی بدرێت لە سووریادا بە رێگەدان بە مانەوەی ئەسەد لە دەسەڵاتدا، من ئەمە لەبەر ئەوە ناڵێم كە سەرسامم بە ئەسەد، بەڵام دەبێت هەوڵی ئیحتیواكردنی شەڕ و ناكۆكییەكە بدرێت و شەڕەكە رابوەستێنرێت.

* هەروەك دەزانن ئەمریكا رۆڵێكی كارا و یەكلاكەرەوەی هەبوو لە شەڕی دژ بە داعش و لە تێكشكاندنی ئەم گرووپەدا، بەڵام ئاشكرایە كە ئەم سەركەوتنە سەربازییە كورتخایەن و لەرزۆك دەبێت، ئەگەر هاوشان نەبێت بە هەوڵ و كۆششێكی چڕوپڕی سەقامگیركردنەوەی دۆخەكە و بنیادنانەوەی ئاشتی و ئاوەدانكردنەوە، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا ئەمریكا دەتوانێت، یان ئامادەیی هەیە لەم رووەوە رۆڵێكی گەورە بگێڕێت؟
- بە تێڕوانینی من رۆڵی ئەمریكا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لە ماوەی بیست ساڵی رابردودا بۆتە هۆی خراپتركردن و ئاڵۆزكردنی زیاتری رەوشەكە، لەبەر ئەوە من یەكێكم لەو ئەمریكاییانەی كە پێموایە دەستێوەردانی ئەمریكا كارەسات و شكستی لێكەوتۆتەوە، بەتایبەتی لە دوای دەستێوەردانەكانی لە ساڵی 2003 و دواترەوە، هەروەها پێشتریش، كە دەستێوەردانی لە ئەفغانستاندا كرد لە ساڵی 2001دا. لەم روانگەیەوە تێڕوانینی من ئەوەیە كە باشترین كارێك ئەمریكا بیكات، ئەوەیە كە هیچ كارێك ئەنجام نەدات لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. لەبەر ئەوەی هەر كاتێك هەوڵی ئەنجامدانی كارێك دەدات لەم ناوچەیەدا، دۆخەكە خراپتر دەبێت و خەڵكانێكی زۆر دەبنە قوربانی.
* باشە پێتوانییە خۆبەدوورگرتن، یان كشانەوە و پاشەكشەی ئەمریكا لەم ناوچە ستراتیژییە دەبێتەهۆی دروستبوونی بۆشاییەك كە هێزە جیهانی و ئیقلیمییەكانی وەك رووسیا و ئێران هەوڵی پڕكردنەوەی دەدەن و ئەمەش دەبێتەهۆی ئەوەی رەوشەكە زیاتر ناسەقامگیر بێت؟


- هەروەك ئاماژەم پێدا، هەر هەوڵ و دەستێوەردانێكی ئەمریكا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا رەوشەكە ئاڵۆزتر دەكات، هەر لەبەر ئەوەشە كە پێموایە دروستبونی بۆشایی باشترە لەوەی ئەمریكا هەوڵی ئەنجامدانی كارێك بدات لەم ناوچەیەدا. واتە من باوەڕم وایە ئەگەری بۆشایی جێ بهێڵدرێت و هێزی دیكە پڕی بكەنەوە، ئیدی رووسیا بێت، یان ئێران، یاخود چین، یان نەرویج، یاخود كۆستاریكا، ئەوا هیچیان هێندەی ئەمریكا نابنە هۆی خراپتركردنی دۆخەكە. كەواتە لەگەڵ ئەو هەموو ئەو شكستانەدا من نازانم بۆچی باس لەوە دەكرێت كە ئەمریكا دەتوانێت چارەسەر بێت بۆ كێشەكانی ناوچەكە. ئەگەر باسی بوونی بۆشایی بكەن، ئەوا هەمیشە بۆشایی هەیە، بەڵام هەر كاتێك ئەمریكا هەوڵی پڕكردنەوەی دابێت، دۆخەكی خراپتر كردووە. دواتر ئیرادە و خواستێكی لاواز هەیە لە ئەمریكا بۆ تێوەگلان لە كاروباری ناوچەكە، ئەگەرچی لە بنەڕەتدا ئەمریكا خۆی هۆكاری زۆرێك لە كێشەكان بووە. هەروەها هۆكاری سەرەكیی تێوەگلان و دەستێوەردانی ئەم دواییەی ئەمریكا لە شەڕی دژ بە داعشدا ئەوە بوو كە ئەمریكا پێیوابوو ئەگەر ئەم كارە نەكات، ئەوا داعش دەگاتە واشنتۆن، یان میزوری، ئێستاش كە هەڕەشەی داعش لەناو چووە، كاتی ئەوەیە ئەمریكا بە تەواوەتی دەست لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەڵگرێت. هەروەها من دەمەوێت ئەو پرسیارە بكەم كە بۆچی بمانەوێت هێزێك لە ناوچەكەدا بێت كە لە ماوەی 20 ساڵی رابردودا تەنیا بۆتەهۆی ئاڵۆزتركردنی رەوشەكە؟


* ئەی پێتوایە ئەمریكا چ جۆرە سیاسەت و رێككارێك لە ئاست ئێراندا دەگرێتەبەر، بەتایبەتی ئەگەر ئەوە لەبەرچاو بگرین كە سەرۆكی ئەمریكا و بەرپرسە باڵاكانی كۆشكی سپی هەمیشە ئەوە دووپات دەكەنەوە كە ئێران سەرچاوەی ناسەقامگیرییە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا؟
- ئەگەر ئێمە لە بانگەشەكەی ئیدارەی ئەمریكا وردبینەوە، كە دەڵێت ئێران سەرچاوەی ناسەقامگیرییە، ئەوا رۆڵی لایەنەكانی دیكە نادیدە دەگرین لەم رووەوە كە ئەوانیش بەشی خۆیان بەرپرسیارێتییان بەردەكەوێت لە دروستبوونی كێشەكاندا، ئیدی سعودیە، بێت، یان كوەیت، یان توركیا، یان كورد، یان شیعە و سوننە. ئەو چارەسەرەی من ئومێدی بۆ دەخوازم، ئەوەیە كە هەموو لایەنە پەیوەندیدارەكان بگەنە ئەو قەناعەتەی كە هەر دۆخێك لە هەلومەرج و لە رەوشی شەڕ باشترەو لە ئەنجامی شەكەتبوونیان بە دەست دۆخەكە ئەوەیان بێتەوە یاد كە ئەوان پێشتر پێكەوە ژیاون و لە ئایندەشدا دەتوانن پێكەوە بژین. بەڵام ئەمریكا كارێكی زۆری لەدەست نایەت بۆ هاوكاریكردنیان لەو پرۆسەیەدا، بەڵكو ئەمە بەرپرسیارێتی و ئەركی خەڵكی ناوچەكەیە. بۆ نموونە دەكرێت شیعە و سوننە لە عێراقدا بگەنە جۆرێك لە رێككەوتن، ئەگەرچی ئەمە تەحەددیەكی گەورەیە، هەروەها لە سووریاش. هەروەها ئەگەر پەكەكە دەست لە تیرۆر هەڵبگرن، ئەوا ئەمەش دۆخەكە بەرەو باشتر دەبات. كەواتە ئەگەر خەڵكی ناوچەكە خۆیان بەو ئاراستەیە كار ناكەن، ئەوا هێزە دەرەكییەكان كارێكی ئەوتۆیان لەدەست نایەت لەم رووەوە.
* ئێوە چەند جارێك ئاماژەتان بەوە كرد كە هەر دۆخێك لە دۆخی شەڕ باشترە، بەڵام هەروەك دەزانن لە ئێستادا چەند شەڕێك لەم ناوچەیەدا لەئارادان، بۆ نموونە شەڕی ناوخۆیی سووریا كە تا دێت خوێناویتر و سەختتر دەبێت، پێتوایە چۆن دەكرێت كار بۆ راگرتنی ئەم شەڕانە بكرێت لەم ناوچەیەدا؟
- لە راستیدا ئەمە بەرپرسیارێتیی خەڵكی ناوچەكەیە، چونكە ئەگەر جارێكی دیكە مالیكییەك دروست ببێتەوە و دەست بداتە دوورەپەرێزكردن و پەراوێزخستنی سوننە و ئەگەر پەكەكە بەردەوام بن لە كاری تیرۆریستی و بەم شێوەیە تورك لە خۆیان دووربخەنەوە، ئەوا كێشەكان بەردەوام دەبن. مەبەستم ئەوەیە بڵێم كە ئەگەری باشتربوونی دۆخەكە، یان سەقامگیربوونی رەوشەكە لەئارادا نابێت، ئەگەر خەڵكی ناوچەكە خۆیان هەوڵی بۆ نەدەن.
* كەواتە پێتوایە بەرپرسیارێتیی سەرەكیی سەقامگیركردنەوەی دۆخەكە لە ئەستۆی گەلانی ناوچەكەیە؟
- ئەمە راستە، چونكە ئەگەر خۆیان كار بۆ هێنانەدی سەقامگیری نەكەن، هیچ كەسێكی دیكە ناتوانێت لەبری ئەوان ئەم كارە بكات، ئەمریكا هەوڵێكی زۆری دا لەم رووەوە، بەڵام تەنیا ناسەقامگیریی زیاتری لێكەوتەوە. كەواتە بەلای منەوە بیركردنەوەیەكی گەمژانەیە ئەگەر پێمانوابێت ئەمریكا دۆخەكە باشتر دەكات نەك خراپتر. بۆ نموونە لە پەیوەندی بە شەڕی سووریاوە، ئەوا پێدەچێت ئەسەد سەركەوتن بەدەست بهێنێت و داعشیش لەو وڵاتەدا تێكشكاوە، ئێستاش ئەوە ئەركی خەڵكی وڵاتەكەیە كە دووبارە نیشتمانی خۆیان بنیاد بنێنەوە، پێموانییە هێزە دەرەكییەكان بتوانن هاوكار بن لەم روەوە، مەبەستم ئەوەیە بڵێم كە هێزە دەرەكییەكان ناتوانن ئەم كارە ئەنجام بدەن ئەگەر خەڵكی وڵاتەكە نەیانەوێت ئەمە رووبدات. چونكە ئەگەر لە وڵاتەكەدا كەسێكی وەك مالیكی هەبێت كە سیاسەتێكی خراپی پیادە دەكرد، ئەوا كێشەكان بەردەوام دەبن.
* باشە ئایندەی ئەم ناوچەیە چۆن دەبینیت؟ ئایا ئومێدێك ماوە بۆ باشتربوونی دۆخەكە، یاخود پێتوایە رەوشەكە خراپتر دەبێت؟
- بەلای منەوە خراپترین سیناریۆ ئەوەیە ئەو پشێویەی ئێستا بەردەوام باڵ بكێشێت بەسەر ناوچەكەدا، ئومێدی منیش ئەوەیە كە خەڵكی ئەوەیان بێتەوە یاد كە درێژەكێشانی ئەو پشێوییە كارەساتی زیاتر بەدوای خۆیدا دەهێنێت. بۆ نموونە ئەگەر پێشتر مالیكی لە عێراقدا لە بری پەراوێزخستنی سوننە بەدەم خواستەكانیانەوە بچووایە، بە هەمان شێوە ئەمە بۆ كوردیش راستە، ئەوا ئێستا عێراق لە دۆخێكی زۆر باشتردا دەبوو و هەرگیز داعش نەیدەتوانی بەو شێوەیە سەرهەڵبدات و بەو چەشنە پشتیوانی بەدەست بهێنێت لە نێو سوننەكاندا.
* كەواتە پێتوایە بەشێكی گەورەی كێشەكان بۆ گرتنەبەری سیاسەتی تایفەگەری دەگەڕێتەوە بۆ ئەو سیاسەتەی كە كەسانی وەك مالیكی پیادەیان كردووە؟
من دەمەوێت ئەوە بڵێم كە ناكرێت بوونی كورد و تورك، یان شیعە و سوننە لەم ناوچەیەدا بسڕینەوە، هەروەها ئەم پێكهاتانە پێشتر پێكەوە ژیاون، بە بێ ئەوەی پەنا بۆ كوشتنی یەكتر ببەن، خۆ ئەگەر بێت و جارێكی دیكە ئامادەیی ئەوەیان تێدا بێت كە پێكەوە بژین، ئەوا ئەمە دەبێتە دەروازەی چارەسەر. چونكە ئەگەر ئێمە لەو راستییە بڕوانین كە هەمیشە شیعە و سوننە لە شەڕدا نەبوون لەگەڵ یەكتر و هەمیشە سەرقاڵی كوشتنی یەكتری نەبوون، ئەوا دەكرێت بڵێین جارێكی دیكە دەتوانن پێكەوە بژین. بەتایبەتی كە لە ئێستادا شەڕەكە تا رادەیەكی گەورە كۆتایی هاتووە و داعش تێكشكاوە، بەڵام ناسەقامگیرییەكی لەرزۆك لەئارادایە و ئێستاش ئەركی هەموو لایەكە كە دۆخەكە بەرەو باشتر ببەن.