عەل بەنوعەزیزی پڕۆفیسۆری زانستی سیاسی و بەڕێوەبەری پرۆگرامی شارستانیەتی ئیسلامی و كۆمەڵگەكان و سەرۆكی بۆردی ئەكادیمی راوێژكاری دیراساتی نێودەوڵەتییە لە كۆلێژی بۆستن، لە توێژینەوەكانیدا بایەخ بە كەلتوورە سیاسییەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و توێژینەوەی بەراوردكاری ئایین و كۆمەڵگەی مەدەنی و سیاسەت لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و مێژووی كۆمەڵایەتی و سیاسەتی ناوخۆ و پەیوەندییە دەرەكییەكانی ئێستای ئێران دەدات، پێشتریش سەرۆكی كۆمەڵەی دیراساتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بووە. وانەبێژ بووە لە چەند زانكۆیەكی گرنگی وەك پرینستۆن، هارڤارد، هیبرو- لە قودس- و ئۆكسفۆرد. بۆ قسەكردن لەسەر دوایین پێشهات و پەرەسەندنەكانی ناوچەی رۆژهەڵات بەگشتی و عێراق و كوردستان بەتایبەتی، هەروەها بۆ تاوتوێكردنی چەند پرسێكی گرنگی پەیوەست بەو بارودۆخە پڕ لە پشێوی و پاشاگەردانییەی لە ناوچەكەدا لەئارادایە، گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵدا ئەنجامدا و ئەویش بەم شێوەیە وەڵامی پرسیارەكانی دایەوە.

هیوادارم لە داهاتوودا
كێشەكان بە گفتوگۆ یەكلا بكرێنەوە


* هەروەك دەزانن لە ئێستادا چەندین قەیران و تەنگژە و چەندین پەرەسەندن و پێشهات لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا روودەدەن، بە تێڕوانینی ئێوە گرنگترینی ئەو پەرەسەندنانە چین كە لە ئێستادا جێی بایەخپێدانی بەپەلەن؟
- لە راستیدا دەكرێت ئاماژە بە ریفراندۆمەكەی كوردستان و دەرئەنجامەكانی بكەین، كە من نیگەرانم لە كاردانەوەكانی عێراق و ئێران و ئەو مانۆڕە سەربازییانەی ئەنجامی دەدەن، هەروەها لەبارەی لێدوانەكانی سەرۆك وەزیرانی عێراق، عەبادی و هەروەها سەركردەكانی ئێران و توركیاشەوە، كەواتە لەو رووەوە ریفراندۆمەكە دۆخێكی دروست كردووە كە جۆرێك لە هەڵچوون و شڵەژان بە ناوچەكەوە دەبیندرێت.
* بە دیدی ئێوە بۆچی ئەم ریفراندۆمە ئەوەندە كاردانەوەی ناوچەیی و نێودەوڵەتی بەدوا داهات، لە كاتێكدا كورد جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە ئەوان تەنیا بە شێوەیەكی ئاشتییانە و دیموكراتییانە گوزارشتیان لە ئیرادەی خۆیان كردووەو مومارەسەی مافی بڕیاردانی چارەنووسیان كردووە؟
- لە راستیدا كاردانەوەی حكومەتی عێراق شتێكی چاوەڕوانكراو بوو، چونكە پێیوایە جیابوونەوەی كوردستان بە مانای كۆتاییهاتنی عێراق دێت، لەبەر ئەوەی بۆی هەیە دابەشبوون و جیابوونەوەی شیعە و سوننەشی بەدوادا بێت. لە هەمان كاتدا ئەمە حیساباتێكی ئابووریشی لە پشتە، مەبەستم شاری كەركووك و ئەو بڕە زۆرەی نەوتە كە لەم شارەدا هەیە. ئەوەی پەیوەندی بە ئێرانەوە هەبێت، ئەوا لەبەر دوو هۆكار بەرهەڵستی دەكات، یەكەمیان ریفراندۆمی كوردستان و دروستبوونی قەوارەی سەربەخۆی كوردستان لەلایەكەوە دەبێتەهۆی لاوازكردنی حكومەتەكەی عەبادی- كە هەروەك دەزانن ئێرانیش پشتیوانی حكومەتەكەی عەبادی دەكات-، واتە ئەمە بە هەڕەشە بۆ سەر حكومەتەكەی عێراق دەزانێت. لە هەمان كاتدا ئێران نیگەرانە لە كاردانەوەكانی لەسەر وڵاتەكەی خۆی- لەسەر كوردی وڵاتەكەی-، كە ئێمە ئاهەنگگێڕان و خۆشحاڵی دەربڕینمان بینی لە شاری سنە. سەبارەت بە توركیاش ئەوا ئاشكرایە كە سەربەخۆیی كوردستان بە هەڕەشە بۆ سەر خۆی لێكدەداتەوە، لەبەر ئەو كاریگەرییەی كە پێی وایە دروستی دەكات لەسەر كوردی وڵاتەكەی كە لە سەدا 22ی دانیشتووانی ئەو وڵاتە پێكدەهێنێت.
* هەروەك دەزانن ئەو وڵاتانە لە ئێستادا هەندێ رێكاریان گرتۆتەبەر بۆ سزادانی كوردستان، ئێوەش باسی مانۆڕی سەربازیتان كرد، ئایا تا چەند ئەگەری كاردانەوەی سەربازی ئەگەرێكی واقیعی و مومكینە؟
- لە راستیدا من ئەنجامدانی هەر كردەوەیەكی سەربازی دژ بە كورد بە دوور دەزانم. لە هەمان كاتدا پێموانییە بەم دەم و دەستە بارزانی سەربەخۆیی رابگەیەنێت، لەبەر ئەوەی هەروەك خۆیشی گوزارشتی لێكرد، ئەو دەیەوێت دوای ئەم ریفراندۆم بكەوێتە گفتوگۆ بۆ بەدەستهێنانی سەربەخۆیی ئاشتییانە، من پێموایە ئەم دەرئەنجامە ئەگەرێكی زیاتری هەیە، واتە گرتنەبەری رێگاچارەی گفتوگۆ، ئەگەرچی گفتوگۆیەكی سەختیش دەبن و ئێران و توركیاش هەوڵدەدەن بەشدار بن تێیدا.
* باشە ئەگەر بێینەسەر بارودۆخە گشتییەكەی عێراق، ئەوا دەبینین زۆرجار ئەم وڵاتە پشێوی و پاشاگەردانی باڵی بەسەردا كێشاوەو تێوەگلاوە لە شەڕی ناوخۆییەوە، پرسیارەكە ئەوەیە بۆچی قەیرانەكانی ئەم وڵاتە ئەوەندە درێژخایەنن و بۆچی پێناچێت قابیلی چارەسەر بن؟
- لە راستیدا ئەوەی بەدی دەكرێت ئەوەیە كە هەستی یەكبوون و یەكڕیزی لەم وڵاتەدا دروست نەبووە و بۆ ماوەیەكی زۆریش ئەم گرژییانە –تەنانەت ساڵانێكی زۆر پێش رووخانی سەددامیش- بوونیان هەبووە لە نێوان شیعەو سوننە، هەروەها ئەو سەركوتكارییانەی دژی كورد كراون لە ئەنفال و داپڵۆسینەكانی دیكە، واتە ئەم كێشانە ریشەیەكی دوورو درێژیان هەبووە لە ناو عێراقدا، بۆیە پێموایە كاتێكی زۆری دەوێت بۆ ئەوەی بتوانرێت دەوڵەتێكی نەتەوەیی راستەقینە دروست بكرێت و ئێستاش ئەمە تەحەددییەكە لەبەردەم حكومەتی عێراق و ئومێدەكەش ئەوەیە كە ئەمە ببێتە سەرەتای گەیشتن بە چارەسەرێك لە رێی گفتوگۆوە لەبری ئەوەی ببێتە دەستپێكی رووبەڕووبوونەوەی سەربازی لە ناو عێراقدا، چونكە ئەمە دەرئەنجامی زۆر مەترسیداری لێدەكەوێتەوە لەسەر ناوچەكە، لەبەر ئەوەی هەر رووبەڕووبوونەوەیەكی سەربازی لە نێوان كوردستان و عێراقدا، توركیا و ئێرانیش تێوە دەگلێنێت و ئەمەش ئاكامی گەورەی لەسەر ناوچەكە دەبێت.
* ئەی رۆڵی ئێران بە دیاریكراوی چی دەبێت لەم بارودۆخەدا، چونكە هەمیشە ئەوە دووپات دەكرێتەوە كە ئێران رۆڵێكی ناسەقامگیركاری هەیە؟
- لە راستیدا بۆ ئەوەی شرۆڤەیەكی دادپەروەرانە بكەین، ئەوا تا ئێستا ئێران رۆڵێكی ناسەقامگیركاری نەبووە لە هەرێمی كوردستاندا، بەڵكو هەوڵیدا هەندێ گفتوگۆ لەگەڵ كوردی عێراقدا بكات و هەوڵیشی نەداوە گرژی لە نێوان كورد و حكومەتی عێراقدا دروست بكات. بەڵام لە ناوچەكانی دیكەدا، ئەوا ئێران شان بە شانی سعودیە لە بارودۆخەكەوە تێوەگلاون، هەروەك ئەوەی لە یەمەندا بەدی دەكەین.


* باشە ئێوە زۆر كار و توێژینەوەتان ئەنجامداوە لەبارەی كەلتوور و كۆمەڵگەی مەدەنی و پرسی دیموكراسی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، ئایا پێتوایە ئەگەرەكانی بەرەوپێشچوونی پرسی دیموكراسی چین بەتایبەتی دوای ئەوەی بەهاری عەرەبی- كە ئومێدێكی زۆری لەگەڵ خۆیدا هەڵگرتبوو- بە تێكچوونی بارودۆخەكە و نائومێدییەكی قووڵ كۆتایی هات؟
- ئەمە پرسیارێكی زۆر باشە. لە سەروەختی بەهاری عەرەبیدا زۆر كەس لە ئێمە پێیوابوو كە دیموكراسی و حوكمڕانی دیموكراسی بەرەوپێش دەچێت و دادەمەزرێت ئەگەر هاتوو ئەو رژێمە خۆسەپێن و موخابەراتییانە بڕووخێن و ئەمە دەبێتە سەرەتای حوكمڕانییەكی باشتر و بەرپرسیارتر لە ناوچەكەدا، بەڵام ئەوەی زۆرێك لە شرۆڤەكاران و توێژەران لەبەرچاویان نەگرت، ئەوەیە كە قۆناغی راگوزەری بەرەو دیموكراسی قۆناغێكی ئاسان نییە، چونكە ئەمە پرسێكی كەمتر گرنگ نییە لە رووخاندنی رژێمە خۆسەپێن یان دیكتاتۆرەكان، مەبەستم ئەوەیە ئامادەیی نوخبەكان بۆ ئەنجامدانی گفتوگۆ و تێپەڕاندنی قۆناغی راگوزەری هێندەی بەرهەڵستیكردنی رژێمە سەركوتكار و گەندەڵەكان گرنگە. لەم رووەوە دەتوانین ئاماژە بە وڵاتی تونس بكەین كە تاكە وڵاتە سەركەوتنێكی رێژەیی تۆمار كرد لە تێپەڕاندنی ئەم قۆناغە، ئەویش لەبەر ئەوە بوو كە ئەوان حیكمەتی سیاسیان هەبوو بۆ ئەوەی بە شێوەیەك ئیدارەی ئەم قۆناغە بكەن، كە هیچ وڵاتێكی دیكەی نەیتوانی بەم شێوەیە ئیدارەی بكات. مەبەستم ئەوەیە لێرەدا جەخت لەسەر گرنگیی ئامادەیی كاراكتەرەكان بكەمەوە بۆ ئەنجامدانی گفتوگۆ و دانوستاندن، كە ئێمە ئەم حاڵەتەمان بەدی نەكرد لە كاتی گرتنەدەستی دەسەڵاتدا لەلایەن ئیخوان موسلمینەوە لە میسر، واتە ئەوان هیچ خواستێكیان نەبووە بۆ ئەوەی لە رێی گفتوگۆوە بگەنە چارەسەر و رێككەوتن لەبارەی دابەشكردنی دەسەڵاتەوە.
* هەروەك ئاشكرایە دەرئەنجامێكی دیكەی ئەم بارودۆخە هاتنەئارای گرووپە تیرۆریستییەكانی وەك داعش بوون، كە كاولكاری و كوشتارێكی زۆریان هێنایەئاراوە، پرسیارەكە ئەوەیە هۆكاری سەرهەڵدانی ئەم چەشنە گرووپانە چین و چۆن دەكرێت چارەسەر بكرێن؟


- لە راستیدا ئەمە پرسیارێكی زۆر قورس و بەربڵاوە. ئەمە پەیوەندی بە هاتنەئارای ئیسلامی سیاسی و ئایدیۆلۆژیا توندڕەوەكانەوە هەیە لە ناوچەكەدا، هەروەها پەیوەستە بە داگیركردنی عێراقەوە لەلایەن ئەمریكاوە، بە هەمان شێوە بە لاوازی و گەندەڵی دەوڵەتانی ناوچەكەوە، لە هەمان كاتدا پەیوەندی بە دۆخی ئابووری و نەبوونی كارەوە هەیە، واتە كۆمەڵێك هۆكار پێكەوە بوونەتە هۆی خوڵقاندنی ئەم دۆخە و دروستبوونی توندڕۆیی ئیسلامی. من پێموایە داكشانی ئەم شەپۆلەش كاتی دەوێت و كێ دەزانێت رەنگە رەوتێكی نوێی ناسیۆنالیستی جێی بگرێتەوە. بە شێوەیەكی گشتی ئەم ناوچەیە هەمیشە بە قۆناغێكی زۆر سەختدا تێپەڕیوە.
* ئەی شەڕ و ململانێی تایفەگەری رۆڵی چییە لەم رووەوە؟ ئایا پێتوایە كێشەی تایفەگەری كێشەیەكی راستەقینەیە، یاخود مەسەلەكە ئەوەیە كە وڵاتانی ناوچەكە بەكاری دەهێنن بۆ برەودان بە هەژمون و دەستڕۆیشتوویی خۆیان؟
- لە راستیدا رەهەندە ئایینییەكەی پرسی تایفەگەری هۆكاری پشێوی و ناسەقامگیری ناوچەكە نییە، بەڵكو ئەمە پتر پەیوەستە بە سیاسەتكردن لە ناوچەكەدا، واتە ئەمە پەیوەستە بە دژایەتی و ركابەری و ململانێی نێوان سعودیە لەلایەك و ئێران لەلایەكی دیكەوە، هەروەها ئەمە پەیوەستە بەو راڤە و لێكدانەوە سەلەفی و رادیكاڵییەوە كە لە هەناوی خۆیدا دژ بە شیعەیە، بە هەمان شێوە ئەمە پەیوەستە بە ئایدیۆلۆژیای شۆڕشگێڕی كۆماری ئیسلامییەوە، بەڵام ئەمانە لە بنەڕەتدا هێزی سیاسین و بەو پێیە ئەمە ناكۆكی و ململانێیەكی ئایینی نییە، لەبەر ئەوەی جیاوازی لێكدانەوەی ئایینی بۆ رۆژگارێكی دوور و درێژ لە ئارادا بوون، ئەی بۆچی ئێستا ئەوەندە زەق بوونەتەوە؟ كەواتە ئەمە پەیوەستە بە سیاسەت و بە ركابەری لە نێوان هەردوو هێزەكەدا لەم ناوچەیەدا.


* وەك دواپرسیار ئایا تا چەند گەشبینن لە ئاست بارودۆخەكەدا، یاخود هەل و مەرجەكە تا چەند رەشبینمان دەكات؟
- ئەگەر بە راشكاوی بدوێم ئەوا پێموایە سەركردایەتی كورد هیچ رێگاچارەیەكی دیكەی لەبەردەمدا نەبوو جگە لە ئەنجامدانی ریفراندۆم، بەڵام ئومێدی من ئەوەیە كە ریفراندۆمەكە سەرنەكێشێت بۆ ناكۆكی و رووبەڕووبوونەوەی سەربازی لە نێوان كورد و حكومەتی عێراق، یان كورد و حكومەتی توركیادا. ئومێد دەكەم دەست بە پرۆسەی گفتوگۆكردن بكرێت، هەرچەندە من دەزانم كە ئەوانە گفتوگۆیەكی سەخت و دژواریش دەبن، بەڵام ئەوە تاكە ئومێدی منە بۆ هەردوولا.