لە ژمارەی رابردووی گوڵان (1128) بەشی یەكەمی ئەم دیمانەیە لەگەڵ نووسەرو رۆشنبیر رێبوار سیوەیلی بڵاوكرایەوەو ئەمەش بەشی دووەم و كۆتاییەتی كە تێیدا ئەو پڕوپاگەندە ترسێنەر و تۆقێنەرانە رەددەكاتەوە كە سەربەخۆیی كوردستان بە (لەبرسامردن)ـەوە گرێ دەدەن و هەر لەو بارەیەوە هێما بۆ ئەوە دەكات كە هیچ فاڵگرەوەیەك ناتوانێت پێشبینی دیاردەی لە برسامردن بكات و وشەكە بەو جۆرەی بەكار دەهێنرێت، زیاتر ئاراستەكردنی مرۆڤی كوردستانییە بەرەو ترس، نەك پەروەردەو ئامادەكردنی بۆ بەرگەگرتنی هەر دۆخێكی سەپاو كە بۆی هەیە بێتەپێش. هاوكات جەخت لەوە دەكاتەوە كە رۆشنبیران دەتوانن بە رەخنەكردنی میكانیزمەكانی پیشەسازیی ترساندن و شیكردنەوەی زمانی ترس و هەروەها رەخنەگرتن لە هەر جۆرە بەرژەوەندگەراییەكی سیاسییانەی كەس و لایەنەكان، سەنگەرێكی بەرگریی بن لە ویژدانی تاكەكەس بۆ ئەوەی خۆی تەسلێم بە ترس و رەنگدانەوەكانی نەكات.

گفتوگۆی تایبەتی گوڵان لەگەڵ رێبوار سیوەیلی:
نابێت رۆشنبیر بیركردنەوەكانی خۆی بكاتە خۆراك بۆ «دامەزراوەكانی ترساندن» و پردێك بۆ پەڕینەوەی دوژمنانی كورد



* لەم پرۆسە گرینگەدا ئەركی سەرشانی رۆشنبیرانە كە رۆڵی خۆیان بۆ هاندان و پشتگیریی جەماوەر و بەشداریكردنیان لە دەنگدان بگێڕن، ئایا تاچەند رۆڵی رۆشنبیران لەم پرۆسە نیشتمانییە قورس و گران دەبێت و تا چەند پێویستە رۆشنبیران لەم ئەركە مێژووییە دوانەكەون؟
- من پێموانییە ئەمە تەنیا ئەركی رۆشنبیران بێت و چیتریش رۆشنبیر ئەو كائینە نەماوە كە لە پێش تاكەكانی دیكەی كۆمەڵگەوە راستییەكان ببینێت. گەشەی هوشیاریی تاكەكەس و سەرهەڵدانی ئاستێك لە خودگەرایی (سۆبژەكتیڤیتە)ی مۆدێرن، رێگە بەوە نادات چیتر رۆشنبیر رۆڵی پێشەنگایەتی بگێڕێت. لەگەڵ ئەوەشدا ئینتیمای مرۆیی و نەتەوەیی دەستەی رۆشنبیران لە شڕۆڤەكردنی ئەم كێشە و پرسانەدا وەك سەرمەشقێكی گرینگی لێدێت بۆ خاوێنبوونەوەی هەست و هۆشی تاكەكەس تاكو بتوانێت ئاسانتر و خێراتر ویستی خۆی لە بڕیارداندا بۆ سەربەخۆیی بخاتە بەردەمی تاقیكردنەوە، وێڕای ئەوەش رۆشنبیران دەتوانن بە رەخنەكردنی میكانیزمەكانی پیشەسازیی ترساندن و شیكردنەوەی زمانی ترس، هەروەها رەخنەگرتن لە هەر جۆرە بەرژەوەندگەراییەكی سیاسییانەی كەس و لایەنەكان، سەنگەرێكی بەرگریی بن لە ویژدانی تاكەكەس بۆ ئەوەی خۆی تەسلیم بە ترس و رەنگدانەوەكانی نەكات. لێرەدایە كە ئەركی رۆشنبیر نەك وەك ئەوەی پەیامێكی پێیە، بەڵكو وەك ئەوەی ویژدانێكی زیندووە لە گوزارشكردنیدا لە خودی خۆی، ئاشكرا دەبێت، ئەمەش بەوە دەبێت كە پەرە بە رۆشنبیریی بوێری بدات و لەسەر بەهای بوونە خود وەك پێویستییەك بۆ ئازادی، شیكردنەوە پێشكەش بكات و ئەو فیلتەرانە بەرجەستە بكات، كە نە دەهێڵن چەواشەكاری ئاپۆرایی و جەماوەرییانە رووبدات و نە رێگەش دەدەن بە سیاسی و لایەنەكان بیر لە بەرژەوەندیی خودی خۆیان بكەنەوەو ویستی جەماوەرییانە بۆ ئازادی بكەنەوە بە دەستكەوتی تایبەتی بۆ شەخسی خۆیان. بەڵام رۆشنبیر ئەگەر گوێی لێنەگیرێت و رێز بۆ قسە و بۆچوون و تێبینی و رەخنەكانی دانەنرێت، بەتەنیا دەتوانێت هاوار بكات و تێپەڕێت. دیاردەی پشتكردنە رۆشنبیران و بەشداریی پێنەكردنیان لە پرۆسەكەدا و لە دۆخی جیاوازیی بیروڕایاندا تەخوینكردنیان و دوورخستنەوەیان و هێرشكردنە سەریان لە میدیا و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانەوە، كە ئەمانە هەموو شێوازی حزبی و سیاسیی ئێمەیە، یان چاوەڕێكردن لە رۆشنبیران كە كۆپی بۆچوونی حزبی بن لە كێشە سیاسییەكاندا، هەموو ئەمانە دابڕانێكی گەورەیان دروستكردووە و لەو مەودایەشدا ئەوەی هەرگیز گوێمان لێنەبووە رۆشنبیر بیڵێت، دەگوترێت، ئەوەش كە هەرگیز نەمانبینیوە حزب و كوڕەكانی بە رۆشنبیرانی بكەن و بڵێن، دەیكەن و گوتوویانە. ئەم دۆخە تا بڵێی خراپە و دوورخستنەوەی رۆشنبیران و بە سووك تەماشاكردنیان دەرەنجامی باشی نابێت. حزبی سیاسی كە خاوەن بەرنامەی هاوبەشی نەتەوایەتی بێت، بە راددەی نزیكایەتی رۆشنبیرە نەتەوەییەكاندا هەڵدەسەنگێنرێت. هەتا ئەو رۆشنبیرانە پشتگیریی بەرنامەكان بكەن، ئاستی هوشیاریی سیاسیی حزبەكان بەرزتر دەبێتەوە.
* لە ئێستادا میدیا گرینگە رۆڵی مێژوویی خۆی بۆ هاندان و پشتگیریی ریفراندۆم و سەربەخۆیی نمایش بكات، بەڵام ئەوەی ئێستا لە میدیاكانی سلێمانی دەیبینین ئەوەیە كە رۆڵی میدیایەكی زۆر خراپ دەگێڕن و تەنانەت بۆ ئەوەی خەڵك لەم پرۆسەیە سارد بكەنەوە، رای داگیركەرانی كوردستان و دژی سەربەخۆیی بڵاودەكەنەوە، ئایا دژایەتی كەناڵێكی تەلەفزێونی، یان رۆژنامەیەك، یان گۆڤارێك دژی سەربەخۆیی لای تۆ دەچێتە چ خانەیەكی دژی نیشتمانییەوە؟ وەك رۆشنبیرێك بەو كەناڵە میدیاییانە چی دەڵێیت؟
- من وەك نووسەرێك، بەتەنیا ئەم دیاردەیە لە میدیا و كەناڵەكانی شارێكدا نابینمەوە، بەڵكو ئەمە دیاردەیەكی میدیاییە لە سەراپای هەرێمی كوردستاندا، كە نەیتوانیوە ئەركی ئەخلاقیی خۆی جیبەجێ بكات. ئێمە ساڵانێكە بەدەست میدیا و میزاجێكی لۆكاڵییانەی میدیاكارانەوە دەناڵێنین، كە بەناوی خەڵكەوە و لەژێر سایەی دیموكراسییەت و بەناو «پڕۆفێشناڵیزمی میدیایی»دا، ئەو شتە لە خەڵكدا دەچەپێنن و دەیمرێنن كە مرۆڤ لە رێگەیەوە خۆی دەسەلمێنێت و شوناسی مرۆیی و كوردستانییانەی خۆی دروست دەكات. نەك میدیاكان بە تەنیا و نەك لە یەك شاردا، بەڵكو دامەزراوەی ئایینی و حزبی و سیستەمی پەروەردەیی ئێمەش بە ئاراستەی لەمرۆڤخستن و لە كوردستانیكردنی هاووڵاتیانی ئێمەدا هەنگاویان ناوە و ئینتیمای ئایدۆلۆژی و حزبی و شارچێتی و دەزگاییان خسۆتە سەرووی ئینتیمای هاوبەش و گشتییەوە. ئەم هەڵوێستە هەر تەنیا نابێت ئەو تەفسیرەی بۆ بكرێت كە دژە نیشتمانییە، بەڵكو دەبێت لەو هۆكارانەش تێبگەین كە میدیا و سیستەمی پەروەردەیی و ئایینی ئێمەی كردۆتە پانتاییەك بۆ رەنگدانەوەو پەرچبوونەوەی گوتارە سەردەستە خوازییە مێژووییەكە. لێرەشەدا هەر نابێت بەتەنیا رووی لۆمەو رەخنە بكرێتە میدیا و دەزگاكان و كاراكتەرە بڕیاردەرەكانی ناویان، هێندەی ئەوەی دەبێت رەخنەی توندیش لەو دەسەڵات و سیستەمە سیاسییە بگرین كە زەمینەی خۆشكردووە ئەم گوتارە لە ئاستی میدیایی و ئایینی و حزبیدا خۆی بەرجەستە بكات و هوشیاریی راستەقینەی سەربەخۆبوون و ئازادی، بگۆڕێت بۆ هوشیارییەكی ئایدیۆلۆژییانە و بیخاتە خزمەت میكانیزمەكانی پیشەسازیی ترساندن و «زەمینەی كولتووریی ترساندن»، بڕەخسێنێت. بێگومان ئەمەش نەك هەر لە هەڵوێستی ئەم میدیا و دەزگا و كەسانەدا لە ئاست سەربەخۆیی رەنگدانەوەی هەبووەو هەیە، بەڵكو ئەم میدیایانە لە ئاست جۆرەكانی دیكەی رەواجدانیش بە چەوساندنەوەی دەستەو چینە تایبەتییەكانیش، لەوانەش (ژنان و منداڵان و بێگانەكان و خاوەن ئایین و بیروڕا جیاوازەكان)، رەنگدانەوەیان هەبووەو بوونەتە گەرووی ستەمكاریی بۆ گوتنی ئەو شتەی كە ستەمكار خۆی نایڵێت. لێرەوە، رەخنەی من ناچێتە چوارچێوەی رەخنەگرتن لە بەشەكان و جوزئیات، بەڵكو پێویستیمان بە رەخنەیەكی سەراپایی هەیە لە كۆی سیستەمەكە، كە هاندەر و بەشداربووە لە خوڵقاندنی وەها كەشێكدا كە بەرژەوەندیی هاوبەش وەك حەقێكی گشتی، بكرێتە قوربانیی بەرژەوەندیی تایبەت و میزاجی شەخسییەوە.

لەگەڵ ئەوەشدا ئەگەر من بمەوێت رەخنەی تایبەت لە میدیاكان بگرم، لەوێوە دەست پیدەكەم كە چۆن ئەم میدیاو میدیاكارانە، بە زانیارییە سنووردارەكانی خۆیان و بە نەگەڕانەوەیان بۆ هیچ مەرجەعێكی بڕیاردەر و بە شێوەیەكی فەنتەڵۆسیانە زمانی ئێمەیان شێواندووە و بە ئارەزووی خۆیان زاراوەیان داڕشتووە و وشەی بیانییان بەبێ هیچ بەهانەیەكی زمانناسییانە هێناوەتە ناو زمانەكەمانەوە. میدیا لەم رووەوە، زەمینەیەكی خراپی رەخساندووە بۆ شێواندنی زمان و لەوێشەوە شێواندنی شوناسی ئێمە كە بێگومان پەیوەندییەكی راستەوخۆی بە زمانەوە هەیە. ئەم كارەی میدیاكان، نەك هەر رەنگدانەوەی نێگەتیڤانەی لەسەر تاكی كورد داناوە، بەڵكو زمانی كوردیشی وەك بنەمایەكی هاوبەش لەبەرچاوی نەوەی نوێ خستووە و دابڕی كردووە لەو میراتە كولتووری و شیعریی و كەلەپوورییەی بەم زمانە گوزارشتی لێكراوە. لەبەر ئەوە ئاشكرایە، كاتێك میدیا و میدیاكاران بە پشتگیری و لە ئیەماڵیی دەسەڵاتی رەسمی و لە سایەی ئەواندا توانیبێتیان جێگەی زمانزان و شارەزایانی زمان بگرنەوە و زمانی خەڵكی پشتگوێ بخەن، ئەوە رێگەش بەخۆیان دەدەن دەستكاریی هەستی خەڵك بكەن و ویژدانی مرۆیی ئێمەش لە پێناوی گەرمكردنی بازاڕی شاشەدا، بشێوێنن. من ساڵەها لەوەپێش لەسەر ئەمجۆرە میدیا و سیاسەتی میدیاییە نووسیم: «ئەمانە جۆرێكی دیكەی جینۆسایدی كۆمەڵگەی كوردستان دەكەن» و ئەوەتا دەبینین ئەم جنوونی میدیاییە كە خۆپەرستی و خۆبەقارەمانكردن و نزیكبوونەوە لە مەسئولی سیاسی، جێگەی بەرپرسیارێتی و پەروەردەی گشتی دەگرێتەوە، چ هەڵوێستێكی شەڕانگێزانە لە ئاست بوونناسییانەترین حەقی نەتەوەیی و مرۆیی ئێمەدا دەنوێنن. بێگومان ئەمەش بەشێكی زۆری دەگەڕێتەوە بۆ ئەو نەزانییەی كە لە ئاگایی میدیاكارانی ئێمە و ئاراستەكەرەكانیاندا نییە، كە زمان و میدیا و شوناس و ئەخلاق پێكەوە دەبەستێتەوە. رێگای چارەسەری ئەم دەردە تەخوینكردنیان نییە، بەڵكو سنوورداركردنی دەسەڵات و شكاندنی شكۆی میدیاییە كە نابێت جێگەی بڕیاری سیاسی بگرێتەوەو بەناوی شەرعییەتی كۆمەڵگەوە بدوێن، پاشانیش پێویستە ئێمە میدیاكارانی خۆمان هوشیار بكەینەوە كە جیاوازیی بكەین لە نێوان «بیركردنەوەی ئازاد» و «دەربڕینی ئازاد». هەموو مرۆڤێك خاوەنی بیركردنەوەی ئازادانەی خۆیەتی و ئازادیی بیركردنەوە قەیدی سیاسی لەسەر نییە، بەڵام دەربڕینی ئازاد هەمیشە پێویستە پابەندێتی خۆی بە بەرژەوەندیی گشتییەوە بپارێزێت، تەنانەت ئەگەر لەسەر ئەو شتەی پێیدەڵێین «بەرژەوەندیی گشتی»، هاوكۆ و هاوڕا نەبووین، یان گومانمان لێی هەبوو، كە بەرژەوەندیی گشتی نییە و هی دەستە و جەماعەتێكە. لەم كاتەدا، میدیا بۆ پشتڕاستكردنەوەی ئەو گومانە و بۆ دژایەتیكردنی ئەو بەرژەوەندییەی بە گشتی نازانێت و بە تایبەتی دەزانێت، پێویستە بەڵگەی ئەوتۆ بخاتەڕوو كە بەدوور بێت لە تەشهیر و چەواشەكردنی كۆمەڵگە و پێویستیشە ئامادەبێت لێپێچینەوەی یاسایی لەگەڵ بكرێت. مەسەلەی حەقی دەنگدان بۆ سەربەخۆیی دەچێتە خانەی ئازادیی بیركردنەوەوە، نەك ئازادیی را دەربڕینەوە. بۆیە ئەگەر هاتوو كەسانێك بەناوی ئازادیی رادەربڕینەوە، دژایەتی ئازادیی بیركردنەوەیان كرد و خۆیان خستە جێگەی تەواوی تاكەكانی كۆمەڵگە و لە هەوڵی ئەوەدا بوون ئەو حەقە لە تاكەكان بستێننەوە و نوێنەرایەتییان بكەن و رێگریی بكەن لە بیركردنەوەی تاكەكەسییانەی ئازاد، ئەوە حەقی تاكەكانیان بۆ بیركردنەوەی ئازاد كردۆتە قوربانیی مافی ئازادیی را دەربڕینەوە كە شتێكی شەخسییە لە پێگەی تاكەكەسدا كە خۆیان بڕوایان پێیەتی، نەك لە پێگەی دەسەڵاتی میدیایی و سیاسییەوە. ئەمەش بەمانای ئەوەیە، ئەو شتەی حەقێكی بوونخوازانەی مرۆڤەو ئیرادەی تاكایەتی هەركەسێك بەرجەستە دەكات بۆ بڕیاردانی تایبەت تاكو لەم رێگەیەوە بوونی ئازادانەی خۆی بسەلمێنێت، دەكەوێتە بەردەم هەڕەشەی كەسانێك كە لە روانگەی ئازادیی رادەربڕینەوە بەمافی خۆیان دەزانن فیلتەر بۆ كەسەكان دابنێن تا لە حەقی تایبەتی خۆیان پاشگەز ببنەوە، ئەمەش رێك ئەو میكانیزمەی پیشەسازیی ترساندنەیە، كە سیستەمە تۆتالیتارەكان پەنای بۆ دەبەن. ئەوەی بەلای منەوە لەم پرۆسەیەی بەردەم كۆمەڵگەی كوردستانیدا گرینگە ئەوەیە، كە چۆن هەموو لایەك زەمینەی ئازادانە بڕەخسێنن بۆ ئەوەی بیركردنەوەی ئازاد لە دەنگداندا بۆ سەربەخۆیی، بەشێوەی ئازاد خۆی بەرجەستە بكات، نەك سەر لە خەڵك بشێوێنرێت بەناوی دەربڕینی ئازادانەی كەسانێك و كەناڵگەلێكی میدیاییەوە دەستبخەنە ناو حەقی تاكەكەسەوە بۆ ترساندنیان لە بیركردنەوەی ئازادانەی خۆیان. كەواتە نابێت رێگە بدرێت، لە میدیاكانەوە خەڵك هان بدرێت ئەو شتە بكەن كە كەسانیتر بیریان بۆ كردوونەتەوە، كەسیش نەبێتە مامۆستا بەسەر تاكەكەسانەوە تا ئاراستەیان بكەن بۆ بیركردنەوەیەكی تایبەت. ئەوەی گرینگە ئەوەیە كە میدیا و لایەنەكان و كەسایەتییە خاوەن نفووزە كۆمەڵایەتییەكان هاندەری بیركردنەوەی ئازاد بن بۆ ئەوەی تاكەكەس بەشێوەیەكی ئازاد خۆی دەرببڕێت. مەرجی یەكەمی سەربەخۆیی بەرەو ئازادی، بریتییە لە گرتنەبەری رێگاكانی ئازادی بۆ بیركردنەوە و بۆ دەربڕین.


* ئەوەی ئێستا لەلایەن بەشێك لە بەناو رۆشنبیری خەڵكی سلێمانی سەبارەت بە پرسی ریفراندۆم و سەربەخۆیی دەیبینین، جۆرێكە لە دژایەتیی ریفراندۆم و سەربەخۆیی و ترساندنی خەڵك لە ئایندەی سەربەخۆیی، وەك رۆشنبیرێكی دیاری سلێمانی و كوردستان، چۆن لەم دیاردەیە دەڕوانیت؟
- من لەسەر تێگەیشتنی خۆمەوە بۆ رۆشنبیر بەو مانایەی خۆم لەم وشەیە تێدەگەم و (وەك كەسێكی خاوەن پرسیارو كێشەو خەم و ئیلتیزام بەبوونی تاكەكەسی و نەتەوەیی و گەردوونییەوە، كە لە هەڵەكردنیش بەدوور نییە، پێناسە دەكەم) وەك ئەوەی لە كتێبی «نووسین و بەرپرسیاری 2006»دا خستوومەتەڕوو. بەپێی ئەو تێگەیشتنەم، ئەم كەسە بۆ من هەڵوێستە نەتەوەیی و مرۆییەكانی لە دەرەوەی دژایەتی و پشتگیریی سەربەخۆیین، بەڵام لە دەرەوەی ئازادی نین. دەكرێ رۆشنبیر دژی باو و دژی رەوتی سیاسیی باو بێت، بەو بەڵگانەی خۆی دەیانخاتەڕوو و ستاندەردەكانی بیركردنەوە و زمانی رەخنە پەسەندیان دەكات. بۆیە هەموو دژایەتییەك ناچێتە چوارچێوەیەكی هزریی و فیكریی قووڵەوە، ئەگەر بە كەرەستەی فیكری و زمانی فیكر دەرنەبڕدرا. بیروڕای تایبەتی هەركەسێك لە چوارچێوەی ژیانی شەخسیی خۆیدا هەر چییەك بێت، بۆ من نە جێی ستایش و نە جێی لۆمەیە. بەڵام كاتێك وەك فیگەرێكی گشتی قسە بۆ خەڵك دەكات، پێویستە ئەم دەركەوتنەی وەڵامدەرەوە و سەلمێنەری پێگەی رۆشنبیرانەی بێت لە كۆمەڵگەدا و لە پابەندبوونیدا بە كۆمەڵێك بنەمای گەردوونییەوە، كە پەیوەندییان بە ئازادیی مرۆڤ و سەربەخۆیی لە ستەمكاری و پەیوەندییان بە بوونێكی كەرامەتدارانەیەوە هەیە. ئەمە وێڕای رەهەندە پەروەردەییەكەی گوتاری رۆشنبیرانە كە پێویستە ئەوەی لەبەرچاو بێت بۆ گشت و ئاپۆرا قسان دەكات، نەك لە ژوورێكی داخراودا بۆ چەند كەسێكی دیاریكراوی سەربە هەمان ئاراستەی هزریی خۆی. دژایەتی سایكۆلۆژییانەو پەرچەكردارییانە جیاوازە لە دژایەتی و بەرپەرچدانەوەی فیكرییانە و رێسامەند، خولانەوەی گوتاری رۆشنبیرانەش لە چوارچێوەی سیاسییانەی رووتدا بە بێ چوونە ناو فەلسەفەكانی سیاسەتەوە، بەبێ لەبەرچاوگرتنی پەیوەندیی نێوان سیاسەت و ئاكار، بەبێ باسكردنی كۆی رەهەندە جیاوازەكانی مەسەلەی ریفراندۆم لە پەیوەندیی بە ئازادیی وەك ئاستێكی بوون و پەیوەندیی بە شوناسەوە. بەبێ رەخنەگرتنێكی گشتمەند لە كۆی سیستەمەكەو هێزە چالاكەكانی ناوی، وەك ئەوەیە یەك بەشی كێشەكە لە ئاستی كردەییدا بگرین و لەوێوە گشتاندن بۆ كۆی پرۆسەكە بكەین، كە تیۆری و بوونناسییانەیە، نەك بەتەنیا سیاسییانە و كردەییانە.


مەسەلەی ریفراندۆم و دەنگدان پەیوەندیی بە ئازادیی فەردی و بە حەقی تاكەكەسەوە هەیە بۆ بەرجەستەكردنی ئیرادەی خۆی بەبێ مامۆستاییكردنی ئەوانیتر بەسەریەوە بۆ ترساندنی، یان هاندانی، بەبی حیسابكردنیش بۆ بۆچوونی كەسانێكی تر لەمبارەیەوە. ترس و هاندان لەم مەسەلەیەدا وەك ئەوەیە ئێمە تاكەكەس وەك بووێكی سەربەخۆی دانسقە نەبینین و وەك «ئامراز»ێك تەماشای بكەین نەك وەك «ئامانجێك». بۆ نموونە ئایا رەخنەگرتن لە حەقی مرۆڤ بۆ دەنگدان و بڕیاردان چەندە دادوەرانەیە؟ كێ ئەو دەسەڵاتەی هەیە تاكەكەس مەنع بكا لە دەنگدان، یان سزای بدات لەسەر دەنگ نەدان؟ ئایا تەرویجی سیاسی و بیروڕای شەخسی (Opinion) پێوەرن بۆ ئاراستەكردنی ئەو كەسانەی كە بەناوی سیانیی خۆیانەوە بەشداریی دەكەن، نەك بە ناوێك یان لە جێی كەسانیتر؟
كێشەكە لەوەدا دەبینم، كە زۆرینەی بەرگریكاران لە رێفراندۆم و رەتكەرەوەكانی، لە ئاستی سیاسی و هەستەكی و بۆچوون و سایكۆلۆژیدا ئەم كارە دەكەن. تەوژمێكی مۆدێلئاسای دژایەتیكردن دروست بووە كە بنەمایەكی سایكۆلۆژییانەو ئایدیۆلۆژییانەی هەیە، نەك شیكارییانەو واقیعییانە بە لە بەرچاوگرتنی داهاتووی كۆمەڵگەو نەتەوەی ئێمە. لەم مۆدێلەدا بەرژەوەندیی نەتەوەیی ئێمە و شكۆی مرۆییمان دەكرێتە بارمتەی ئەو رەخنانەی لەسەر شەخسی سەرۆكی هەرێم و پارتی هەن. بۆیە بوونی نەتەوەیی ئێمە خراوەتە گرۆی رق و نەیارییەكەوە كە لە ئاست ئەم كەسە و پارتەكەیدا درووست بووە. لە كاتێكدا كێشەكە پەیوەندیی هەیە بە كەرامەتی هاووڵاتیان و تاكەكەس و حەقی شەخسیی ئەوەوە بۆ خستنەگەڕی ئیرادەی خۆی وەك كەسێكی سەربەخۆ. ئێمە كارێكی ئەخلاقی دەكەین خەڵك مەنع نەكەین، لەوەی بچێت بۆ دەنگدان، بەڵام ئەوە ئەخلاقیی نابێت ئاراستەیان بكەین دەنگ بە چی بدەن. ئەمە شەخسەكە خۆی لێی بەرپرسیارە. بۆیە هەر گوتارێكی رۆشنبیرانە بیەوێت بەو جۆرە قسە لەسەر حەق بكات، كە كێشەیەكی بەتەنیا سیاسییە، یان ئایدیۆلۆژی، رەهەندە ئۆنتۆلۆژیی و بوونناسییانەكەی حەق، وەك بەشێكی جیانەكراوە لە بوونی مرۆیی، دەخاتە لاوە و ئەمەش كەمایەسییەكی ئەو گوتارە لە مرۆڤنۆڕییەكەیدا ئاشكرا دەكات، چ جای كێشە فیكرییەكەی لە روانینیدا بۆ ئازادی. ئەم دیدەگایە مرۆڤ وەك خاوەن كەرامەت و ئیخیتار و دانسقە نابینێت و وەك ئامرازێك دەیبینێت كە شیاوی لەخشتەبردن و ئاراستەكردن و عاقڵكردنە! لەم دۆخەشدا ئەو گوتارە رۆڵی ئامرازێكی ترساندنی مرۆڤ دەبینێت، كە هیچ حورمەتێكی نابێت بۆ تاكایەتی ئەو مرۆڤە وەك خاوەن كەرامەت و ئیرادە كە لە رێگەی گەیشتن بە ئازادییەوە خۆی كامڵ و تەحقیق دەكات.
* ئەی باشە تاچەند دژایەتی ریفراندۆم و سەربەخۆیی، بە شكاندنی شكۆی شاری سلێمانی دەزانیت، ئەمە لە كاتێكدا سلێمانی نزیكەی 100 ساڵ پێش ئێستا شەڕی بەردەركی سەرای بەرپاكردووە بۆ ئەوەی كوردستان بەشێك نەبێت لە عێراق؟


- من گوتاری رۆشنیریش لە پەیوەندیی بە جێگەیەكی تایبەت بەشارێكی تایبەتەوە نابینم. بۆی هەیە هەر كەسێك شوێنی یەكەمی خۆی لە «یادەوەریدا» خۆشتر بوێت لە شوێنەكانیتر، بەڵام لە بیركردنەوەدا رۆشنبیری راستەقینە پتر پابەندی جیهانگەرایی و گەردوونییەتە، نەك لۆكاڵیزم و دیارگەرایی (Regionalism). بۆیە هیچ بەڵگەیەكم پێ نییە كە ئەم ئاراستە رۆشنبیرییە، لە «پێگەی شاری سلێمانی»یەوە ئەو هەڵوێستەیان هەبێت، تا كارەكەیان بە شكاندنی شكۆی شارەكە بچوێنین. لەلایەكیتریشەوە، رۆشنبیری و كەڵەكەبوونی رۆشنبیرانەی خەباتی سیاسیی بەرهەمهاتوو لە شاری سلێمانیدا، هەمیشە كوردستانییانە بووە، نەك سلێمانییانەی رووت. سرووشتی شارەكە و گەشەی رۆشنبیریی شارییانە تیایدا، هەردەم وایكردووە فراوانتر بیری كردۆتەوە لەوەی تەنیا خزمەتی شارەكە خۆی بكاتەوە. مننەوەرانی ئەو شارە لە كۆنەوە تا سەردەمی عوسمانییەكان و لە دامەزراندنی دەوڵەتی عێراقەوە تا دامەزراندنی حكومەتی هەرێم، بیركردنەوەیان فراوانتر بووە لەوەی تەنیا سەقامیگر بكرێت لە جوغزی شوێنێكی تایبەتدا. تۆ تەماشای مەولانا خالید، نالی و مەحوی، ئەمین زەكی بەگ و نەوەكانی پاشتریش بكە، چۆن فراوانتر بیریان كردۆتەوە، لە شوناسی كوردبوون و لە زمان و لە دروستكردنی كیانێك بۆ كورد، نەك بۆ ئەو شارە بەتەنیا. زۆر بەڵگەی مێژووییش هەن كە چۆن ئەم شارە لە رووی هوشیاریی سیاسی و نەتەوایەتییەوە، كاریگەریی كردۆتە سەر دەڤەر و تەنانەت بەشەكانی دیكەی كوردستانیی گەورەش. بۆیە ئەگەر لە ئێستادا بیركردنەوەیەك هەبێت، لە پێگەی سلێمانییانەوە دژایەتی دۆخێك بكات، ئەمە پێچەوانەی سرووشت و كولتووری مێژوویی شارەكە خۆیەتی.



گرینگە مرۆڤی رۆشنبیر بەو جۆرە بیركردنەوەكانی خۆی ئاراستە نەكات، كە ببنە خۆراك بۆ «دامەزراوەكانی ترساندن» و ببنە پردێك بۆ پەڕینەوەی نییەتی دوژمنانی كورد بۆ دژایەتیكردنی بوونی كوردستانییانەمان لەژیر كاریگەریی گوتارێكی دوژمنكارانەی ئەوانیترو رقی ئێمە لەسیاسەتی ناوخۆو چەند كەس و گەندەڵكارێكی حزبی.ئەوەش گرینگە بزانین ئەم شارە یەك جۆر و یەك شەپۆل رۆشنبیری تێدا نییە، بەڵكو دیاردەی رۆشنبیری لە سلێمانیدا هەمەجۆرە: لە ناسیۆنالیستی دووئاتەشەوە تا دەگاتە چەپی ژیژەكی و بادیۆیی. ئەمانە هەموو وەكو یەك بیرناكەنەوەو هەمان هەڵوێستیشیان لە بارەی ریفراندۆم نییە. لەولای دیكەشەوە، بۆچی مەفهوومی رۆشنبیری سلێمانی كورت بكەینەوە لە چەند كەسێكدا، لە كاتێكدا ئێمە نازانین رۆشنبیرانی دیكەی ئەم شارە چۆن بیر لە هەمان پرۆسە دەكەنەوە. بۆیە، بۆ من زۆر گرینگە هیچ رۆشنبیرێك تەخوین نەكرێت، لەسەر گوتاری رۆشنبیرییەكەی، بەڵام كاتێك ئەم رۆشنبیرە سیاسییانە هەڵوێستی خۆیان بەیانكرد، پێویستە ئامادەش بن لەلایەنی دیكەوە، بەرپەرچ بدرێنەوە، كە بیروڕای جیاوازتریان هەیە. رێگ ئا لێرەشدایە كە رۆڵی گفتوگۆئامێزانە و لۆژیكییانەی رۆشنبیر شوێن بە حەماس و تووڕەیی حزبییانە چۆڵ دەكات و گوتاری رۆشنبیریی دەبێتە گوتارێكی پەروەردەییانەو ئەخلاقیانەش بۆ كۆمەڵگە. لە هەمووی گرینگتر ئەوەیە، كە رۆشنبیر رێگە بەخۆی نەدات بەناوی شەرعییەتی جەماوەریی و ئاپۆراییەوە، قسە بكات، چونكە لە بیست و پێنج ساڵی رابردوودا، بە پێچەوانەی پێشبینی و حەزی رۆشنبیرانەوە، هەركات حزبە سیاسییەكان ویستبێتیان قسەی خۆیان سەر بخەن، توانیویانە ئاپۆرای جەماوەری دروست بكەنەوە و بیكەنە پشتیوانی خۆیان. بۆیە ئەوە وەهمێكی رۆشنبیرانەیە كە بیەوێ وای پیشان بدات جەماوەر بە قسەی دەكات و هەمان هەڵوێستی ئەوی دەبێت لە ریفراندۆم.


* بیانووی ئەو خەڵكانەی دژایەتی ریفراندۆم و سەربەخۆیی دەكەن، ئەوەیە كە ئێستا هەلومەرجەكە لەبار نییە و دەوڵەتانی دراوسێ سنوورمان لەسەر دادەخەن و لە برسا دەمرین، ئەمە لە كاتێكدایە حكومەتی بەغدا ماوەی 3 ساڵ زیاترە بودجەو مووچەی خەڵكی كوردستانی بڕیوە، ئایا لەم هەلومەرجەی ئێستا كە بۆ ریفراندۆم و سەربەخۆیی لە مێژووی كوردستاندا هاتوتەئاراوە، بە راستی ئەگەر هەنگاو بۆ سەربەخۆیی هەڵبگرین، لە برساندا دەمرین؟
- هەڵوێستی نەتەوەكان و پرسیاری نەتەوەیی لە ئاست چارەنووسی مێژوویی خۆیاندا نابەسترێتەوە بەوەی چەندە هەلومەرجە ئابووری و دیپلۆماسی و سەربازییەكانی لەبارن، بوونی نەتەوە و هەستی نەتەوایەتی و كەرامەتی مرۆیی پێش بوونی هەلومەرجە لەبارەكان دەكەون. هیچ میللەتێك بە مۆڵەت وەرگرتن لە ئەوانیتر و لە مێژوو، نابێتە نەتەوە و خۆی دروست ناكات. مۆڵەت و رێگەپێدان رەگێكی ئیلاهییانە و پاشان ئیدارییانەیان لە مێژووی ئایینەكان، فیودالیزم و پاشایەتی و بیرۆكراتییەتی مۆدێرندا هەیە. لە سیستەمی خوداییدا عەبد دەبێت مۆڵەت لە خودا، یان ئەوانە وەربگرێت، كە بە ناوی خوداوە فەرمان دەردەكەن. لە فیودالیزمدا مەرجەعی فەرمان خاوەن زەوییە و جووتیار و پاڵە و سەپان، فەرمانبەردار. لە سیستەمی پاشایەتیدا، میر و خان و ئاغا و بەگ و كوێخا و باجگران فەرمانبەرداری پاشان. لە بیرۆكراتیەتی مۆدێرندا، كارمەندانی كەرتی گشتی و تایبەت فەرمان لە خاوەنكارەوە وەردەگرن. هەروەها لە مۆدێلی شێخایەتی و خانەقا و مۆدێلی حوجرەدا، هەریەك لە دەروێش و مورید و سوختە و فەقێ فەرمان لە شێخ و رابەری تەریقەت و مەلا وەردەگرن. بەمجۆرەش، بوونی هەریەكێك لە وانە پەیوەستە بە بوونێكی لە خۆی باڵاترەوە. بەڵام ئەوە تەنیا لە نەتەوەدایە كە بوونی نەتەوە پەیوەندیی هەیە بە بوونی خۆیەوە، بوونی خۆیشی لەوێوە دەست پێدەكات كە ئیرادەی دەخاتە كار بۆ چوونە ناو مێژووەوە. بە بڕوای من و بە بێ خۆبەستنەوە و ئاماژەدان بە تیۆرەكانی ناسیۆنالیزم، هەر شتێك بە هەر ناوێكەوە رێگریی دروست بكات لە بەردەم نەتەوە و گەل و كۆمەڵە مرۆیەكدا بۆ ئەوەی نەبنە خۆیان و سەربەخۆیی وەرنەگرن، هیچ پاساوێكی ئەخلاقی و مێژوویی نییە و دەچێتە خانەی ئیرهابی فیكرییەوە.
زۆر شت و هۆكار و دیاردە لە مێژووداو تا ئێستاش برسێتی دروست دەكەن، وەك وشكەساڵی و بەبیابانبوون و بڵاوبوونەوەی نەخۆشیی كۆنتڕۆڵنەكراو، ژەهراویبوونی ئاو، خراپیی باری ئابووری و بڕیاری سیاسیی هەڵەو.. هتد،


بەڵام لە برسامردن وەك دۆخێكی كۆنكرێتی، شتێكی دیكەیە، كە پەیوەندیی بە دۆخێكی تایبەتەوە هەیە كە ئەو كۆمەڵە مرۆیەی تێدا دەژین بەبێ ئەوەی هیچ سەرچاوەیەكی بەدیلی خۆراك و سەرچاوەی ژیانیان هەبێت كە ژیانیان بەردەوام بكات، یان ئەو خۆراك و سەرچاوانەی لە بەردەستدان بەشی تێركردنی خەڵكەكە نەكەن. یاخود هیچ دەستێكی یارمەتیدەر نەتوانێت پێیان رابگات و لە مردن بیانپارێزێت. من ئینكاریی ئەوە ناكەم كە لە برسامردن لە جیهانی هاوچەرخدا و لە هەندێ ناوچەی جیهان وەك كۆمەڵە دۆخێك هەر ماوە، بەڵام بەكارهێنانی ئەم گوزارەیە وەك هاندەرێك وایە بۆ ئەوەی جیهان فریای ئەو شوێنانە بكەوێت، كە ئەگەری برسێتی بۆی هەیە ببێتە هۆكاری مردنی كەسانێك. بۆیە بەكارهێنانی گوزارەی «لە برسامردن»، پتر لە ئاستێكی ئاگاداركردنەوە و باری مانایی هوشیاركردنەوەی هەیە، نەك وەسفكردنی راستەقینەی دیاردەی لە برسامردن. وێڕای ئەوەش، كوردستان وڵاتێكی دەوڵەمەندە و ژیانی مرۆڤی ئەم ناوچەیە ئەزموونێكی پێش تەكنەلۆژیانەی دەوڵەمەندیی هەیە بۆ ژیان، كە لە هەر بارێكی تەنگانەدا دەتوانێت بۆی بگەڕێتەوە. ئەمە جگەلەوەی هێشتا گوندی ئێمە لە بڕست نەكەوتووە تا شار قووتی ببڕێت و خەڵك لەبرسان بمرێت. ئێمە لە كۆڕەو و بارودۆخە تەنگانەكانیتریشدا بینیمان كە چۆن مرۆڤی ئەم دەڤەرە بەهۆی مەهارەتە زۆرەكانیەوە بۆ بەرگەگرتنی دۆخێكی رێزپەڕ دەتوانێت ژیانی خۆی بەڕێكات و تەسلیمی لەبرسامردن نەبێت. بۆیە لە دۆخی جیابوونەدا و بە سووربوونی ئەم هەڵویستە دژانەی دەوڵەتانی ناوچەكە لە ئاست سەربەخۆیی كوردستاندا، ئیمە دەكەوینە تەنگانەیەكەوە كە زۆر جیاوازیی نابێت لەوەی ئێستا تیایدا دەژین. زۆریش خراپتر نابێت لەسەردەمی شەڕی ناوخۆ، بەڵام هیچ فاڵگرەوەیەك ناتوانێت پێشبینی دیاردەی لە برسامردن بكات. بۆیە وشەكە بەو جۆرەی بەكار دەهێنرێت، زیاتر ئاراستەكردنی مرۆڤی كوردستانییە بەرەو ترس، نەك پەروەردەو ئامادەكردنی بۆ بەرگەگرتنی هەر دۆخێكی سەپاو كە بۆی هەیە بێتەپێش. گوزارەكە زۆر بەكار دەهێنرێت، بەڵام هەرگیز نابێتە وەسف بۆ واقیعێكی تایبەت، هێندەی ئەوەی دەبێتە وەسف بۆ ئایدیۆلۆژیایەكی تایبەت.