پڕۆفیسۆر ئەمیر حەسەنپوور وەك كەسایەتییەكی ئەكادیمی و پسپۆڕ لە زمانناسی، چەندین بەرهەمی لە بارەی میللەتسازی و ئاسمیلاسیۆن و سەركوتی زمانی قەومی و میللی بەگشتی و زمانی كوردی بەتایبەتی بڵاوكردووەتەوە، پێداگریشی لەسەر ئەوە كردووە، كە لە چەندین وڵاتی جیهان زمانی دوو ستانداردی هەیە، كوردیش دەكارێ هەمان سیستەم پەیڕەو بكات. پڕۆفیسۆر ئەمیر حەسەنپوور لەو بیرمەندانە بووە كە لە بەرهەمهێنانی فیكر و لێكۆڵینەوەی زانستی جێی پەنجەی دیارەو لە تەنیشت توێژینەوە بەرفراوانەكانی چەندین پەرتووك و وتاری زانستی لە چاپەمەنییەكانی زانكۆكان و لەدەرەوەی ئەو ناوەندە زانستییانە بە زمانەكانی كوردی و فارسی و ئینگلیزی بەچاپ گەیاندووە.ئەو كەسایەتییە ئەكادیمی و زمانناس و لێكۆڵەر و تیۆریسینە، بەرەبەیانی رۆژی 3ی پووشپەڕی ئەمساڵ لە تەمەنی 74ساڵیدا بە هۆی نەخۆشیی شێرپەنجە كۆچی دوایی كرد.سەبارەت بەو زانا كوردە، رای چەند كەسایەتی ئەكادیمی و نووسەرو وەرگێڕمان وەرگرتووە و هەركامیان لە روانگەی خۆیانەوە پلاتفۆرمی رەوانشاد پڕۆفیسۆر ئەمیر حەسەنپوور تاوتوێ دەكەن.

د. سەعید شەمس:
د. ئەمیر حەسەنپوور یەكەم كەس بووە كە پرسی كاریگەریی زمان لە گەشەی نەتەوەو گرینگیی زمانی كوردی و پەیوەستبوونی بەناسنامەو مێژووی كوردەوە هێناوەتە ناو جیهانی ئەكادیمیك


د. رەحیم سورخی:
د. ئەمیر حەسەنپوور ژینۆسایدی فەرهەنگ و زمانی پێ لە ژینۆسایدی فیزیكی مەترسیدارتر بوو، بەردەوامیش رەخنەی توندی لە رۆشنبیری ناسیۆنالیستی كورد دەگرت بەوەی كە «دوژمنی دەرەكی دەبینێ، بەڵام دوژمنی ناوخۆیی نابینێ»

ساماڵ ئەحمەدی:

پڕۆفیسۆر ئەمیر حەسەنپوور بە پێویستی زانیوە سیاسەتدانەرانی زمانی ستانداردی كوردی ئەوە لەبەرچاو بگرن، كە هەردوو شێوەزاری كرمانجیی سەروو (بادینی) و كرمانجیی نێوەڕاست (سۆرانی) تایبەتمەندیی خۆیان هەیە

سەبارەت بە كاریگەری پرۆفیسۆر ئەمیری حەسەنپور لەسەر زمان، د.سەعید شەمس مامۆستای زانكۆ لە سوران كەسێكی نزیك لە خوالێخۆشبوو، بەمجۆرە رای خۆی بۆ گوڵان دەربری:
كۆچی دوایی ئەمیر حەسەنپوور خەسارەتێكی زۆر گەورەیە بۆ مرۆڤایەتی پێشكەوتووخواز لە ناوچەكەدا بەگشتی و بۆ زۆربەی ئێمەی كورد بەتایبەتی لە بەر ئەوەی ئەمیر حەسەنپوور نموونەیەكی زۆر گەورە و كاریگەر بوو، چ لە كار و چالاكیی سیاسی- كۆمەڵایەتی و چ لە كاری زانستی و توێژینەوەدا. هەروەها كەسێك بوو كە بۆ یەكەمجار توێژینەوەی وردی لەسەر زمانی كوردی و پێوەندیی زمان و ناسنامە و مێژووی بە شێوەیەكی ئەمڕۆیی دەست پێ كرد. كە دەڵێم بە شێوەیەكی ئەمڕۆیی، مەبەست ئەوەیە ئاكامی توێژینەوەكانی هێنایە ناو ناوەندە ئەكادیمییەكانی دونیا، پێش ئەوەش تێزی دوكتۆراكەی لە ئەمریكا لەو بوارەدا پێشكەش بكات، كە دواتر لەژێر سەردێری «زمان و ناسیۆنالیزم لە كوردستان» بە زمانی ئینگلیزی چاپ كرا، ئێستا بووەتە دەقێكی كلاسیك و بۆ زۆربەی ئەو كەسانەی كە لەو بوارەدا توێژینەوە دەكەن، هەروەها لە باری كەلتوورییەوە بووەتە سەرچاوەیەكی سەرەكیی فكری و سوودی لێ وەردەگرن.


ئەمیر حەسەنپوور لەگەڵ زۆربەی ئەو كەسایەتییانەی كە بە كاری زمان و زمانناسی و زمانەوانییەوە سەرقاڵ بوون، وەك هێمن، مەسعود محەمەد و تۆفیق وەهبی و كەسانی شارەزای دیكە پێوەندی هەبووەو ئەزموونی ئەوانی لەبەر چاو گرتبوو، بەڵام بەڕاستی یەكەم كەس بووە كە پرسی كاریگەریی زمان لە گەشەی نەتەوە و گرینگیی زمانی كوردی و پەیوەستبوونی بە ناسنامە و مێژووی كوردەوە هێناوەتە ناو جیهانی ئەكادیمیك.
ئەمیر حەسەنپوور جیا لە بواری زمانناسی و توێژینەوەكانی لە بواری زمان و ناسنامە و نەتەوە، بیرمەندێكی چەپ بووە و ئەوەش یەكێ لە بەهاكانی كاك ئەمیر بووە كە جوانتر و كارامەتری كردبوو. هەر بۆیەش دەڵێم لەم دۆخە ئاڵۆزەی ناوچەكەدا، ئێمە لە هەموو كات زیاتر پێویستیمان بە كەسانی وەك ئەمیر حەسەنپوور هەیە، لە بەر ئەوەی ئەو بیرمەندە پێش ئەوەی بنووسێت، هەموو ئامانجی ئەوە بووە كە نووسینەكەی خزمەت بە دادپەروەری و یەكسانی و دادی كۆمەڵایەتی بكات، واتە هەرگیز بە نیازی ئەوە نەینووسیوە كە ناوی بكەوێتە نا ناوەكان، یان ناودار بێت، كاتێ هاتووەتە ناو گۆڕەپانی زانست و سیاسەت، هەر زوو بیری لەوە كردووەتەوە كە زۆر پرسیار هەن كە دەبێت بە شێوەیەكی ورد و بابەتییانە و زانستی وەڵامی بۆ بدۆزرێتەوە، لەو بوارەشدا خۆی زۆر ماندوو كرد و جێ پەنجەشی دیارە، لەگەڵ ئەوەشدا هەرگیز بەدوای تریبوون و خۆدەرخستن نەكەوت و لە فرۆشتنی زانست خۆی بەدوور گرت. هەرچەند لەوانەیە ئێمە لەگەڵ هەموو بۆچوونەكانی ئەمیر حەسەنپوور نەبین، بەڵام ئەوەی كە خستوویەتەڕوو، یان دركاندوویەتی و باسی كردووە، لە ئەنجامی بیركردنەوەیەكی قووڵ بووەو بەو جۆرەش بووە كە خۆی لێی حاڵی بووە، بەتایبەتی لە سەر رەوتی ماركسیزم، بەڵام بەگشتی لە خۆیەوە دەستی بۆ قەڵەم نەدەبرد و بەدوای پرسەكە دەكەوت و توێژینەوەی لەسەر دەكرد. یەكێ لە تایبەتمەندییەكان كاك ئەمیر ئەخڵاقی بەرزی بوو، هەوڵی دەدا كەشێكی پڕ لە دۆستایەتی و سەداقەت و راستگۆیی و هاریكاریكردنی یەكدی دروست ببێ، لە حەسادەت و بەخیلی خەڵكی دیكە بێزار دەبوو، هەرگیز چاوەڕوانی ئەوە نەبوو كە لە بەرامبەر كارێكی زانستیدا پاداشتی ماددی وەربگرێ، ئەوەی تێزێكی بۆ ناردووە، هاوكاری كردووە و چەندین هەفتەی خۆی لەسەر داناوە، بێ ئەوەی چاوەڕوانی ئەوە بێت، تەنات سوپاسێكیشی لێ بكرێت.


د. رەحیم سورخی مامۆستای زانكۆی سەلاحەدین و پسپۆری زمان سەبارەت بە كارەكانی ئەمیری حەسەن پور بەمجۆرە بۆ گوڵان رای خۆی خستە روو.
باسكردن لە كەسایەتییەكی ئاكادیمی، خاوەن بیر، لێكۆڵەر و زمانناسێكی رەخنەگری وەك كاك ئەمیر، پێویستیی بەكات و دەرفەتێكی زۆرە. بەتایبەتی، ناسینی لە نیزیكەوەی و شارەزایی لە قۆناغەكانی ژیانی دەتوانێ یارمەتیدەر بێت بۆ خستنە رووی لایەنە شاراوەكانی ژیانی، رێبازی فكری و رێبازناسیی و روانگەكانی بۆ پرسە كۆمەڵایەتی، فكری، ئیتنی، زمانی و ئایدیۆلۆژییەكان. بەداخەوە من لە خزمەتیدا نەبووم و تەنیا لە رێگای نووسینەكانی، چاوپێكەوتن و لێكۆڵینەوەكانیەوە شارەزای بیر و بۆچوونەكانی لەسەر زمان بەگشتی، كارلێككردنی زمان و كۆمەڵ، زمانی كوردی و نەتەوایەتی، بیری رەخنەگرانە و رۆشنبیرانەی كاك ئەمیر بووم.
دكتۆر ئەمیر حەسەنپوور، چەندین كتێب، لێكۆڵینەوەی زانستی بە زمانەكانی ئینگلیزی، فارسی و كوردی لەسەر زمان و نەتەوەی كورد، میدیا و پێوەندییەكان، دیموكراسی و شێوازەكانی رەخنەگرتن لە ناسیۆنالیزم، پێكهاتەی كۆمەڵایەتی، رۆشنبیرانی كورد و بزووتنەوە كۆمەڵایەتییەكان نووسیوە. شاكاری سەرەكیی دكتۆر حەسەنپوور تێزی دكتۆراكەیەتی بە ناونیشانی «فاكتۆری زمان لە گەشەكردنی نەتەوەییدا: ستانداردكردنی زمانی كوردی لە (١٩١٨-١٩٨٩)»ـە كە پاشان وەك كتێبێك لەساڵی ١٩٩٢ بەناوی» ناسیۆنالیزم و زمان لە كوردستان» بە زمانی ئینگلیزی چاپ و بڵاوكرایەوە. ئەم بەرهەمەی كاك ئەمیر دەكرێ بڵێین یەكێكە لەدەگمەنترین سەرچاوە ئاكادیمییەكان بۆ كوردناسی و لە بوارەكانی زمانناسیی كۆمەڵایەتی، میدیا و پەخشی كوردی، پێوەندییەكانی ناسیۆنالیزم و زمانی كوردی، رۆڵی ستراتیژییانەی زمان لە بزووتنەوەی نەتەوەیی كوردستاندا كە بەردەوام وەك سەرچاوەیەكی دەوڵەمەند دەمێنێتەوە.


ئەوەی من لە لێدوانەكان، گفتوگۆ، لێكۆڵینەوە و وتارەكانیدا بەدی دەكەم و لێرەدا بەكورتی دەكرێ ئاماژەیان پێبكەم، ئەویە كە دكتۆر حەسەنپوور لە دوو بواردا جێگای تێڕامان و بایەخدانێكی تایبەتییە:
یەكەم، وەك كۆمەڵناسێكی زمان كێشەكانی زمانی كوردی بەباشی ناسی بوو. پێی وابوو بە ئەزموونی چەندین ساڵەی یەك نەتەوە و یەك زمان لە جیهان و لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لێكەوتەكانی پەراوێزخستن، جیاوازی دانان و تواندنەوە لەناو كوردیشدا سەرهەڵدەدا و ململانێكان دەتوانن دیسانیش ببنەوە كۆسپێكی گەورەی سەرڕێی گەشەسەندی دیموكراسی و كۆمەڵگەی دیموكراتیك لەكوردستاندا. بۆیە پێی وابوو پێشكەوتنی دیموكراسی و پاراستنی مافەكەلتووریی و زمانییەكان لەكوردستاندا دەتوانێ پرۆسەی بەدەوڵەتبوونی كوردی پێش بخات. لێرەدا بوو كە بابەتی جووت ستانداری هێنایەئاراوە. ئەم تێڕوانینەی دكتۆر حەسەنپوور هەر سەرچاوەیەكی ئایدیۆلۆژییانەی چەپی و ماركسییانەی نەبوو، بەڵكوو لەڕاستیدا لەواقعی پێكهاتەیی، كەم گەشەسەندوویی بیری نەتەوەیی، ململانێی خێڵەكی و پاراستنی پێوەندییەكانی چینایەتیشەوە هاتووە. هەربۆیە روانگەیەكی رەخنەگرانەی بۆ زمان و ستانداردكردنی زمانی كوردی هەبوو.
هەر لەبواری زماندا بێزار بوو لە پەتیكردنێكی زیادەڕۆیانە، و پێیوابوو لە ناسیۆنالیزمێكی بەرچاوتەنگانەوە هاتووە. ئەمەشی بە هۆكاری سەرەكیی لاوازكردنی زمانی كوردی دەزانی لەبواری زاراوەسازی و وشەكان لەبوارەكانی زانست، قانوون و پەروەردەی كوردی. ئەو پێی وابوو رۆشنبیرانی ناسیۆنالیستی بەرچاوتەنگی كورد، بەسڕینەوەی زاراوە باوەكانی وا لە بواری قانوون، ئەدەبیات و مەعریفەی شەرقیدا بەكارهاتوون و لە ئەدەبیاتی كلاسیك و خوێندەواریی كورددا جێكەوتووەن، كورد لە زانست وتێگەیشتنی زانستییانە دادەبڕن و زمانەكەش كەم توانا دەكەن لە دەربڕینی ئەم بوارانەدا. پێموایە دكتۆر حەسەنپوور بەباشێ لەم گرفتە تێگەیشتبوو، چونكە لێكەوتەكانی ئەم پەتیكردنە ئێستا لە زمانی كوردی و بەتایبەتی لە دەقەزانستی و بیركارییەكانی كوردستان لە پەروەردە و دەقە دادوەریی و دەستوورییەكانی هەرێمی كوردستاندا دەبینین و ئەنجامەكەشی خەریكە بەوە دەگات كە هەمان ئەو كەسانە بیر لە جێگرەوەی تر بۆ زمانی كوردی بكەنەوە.


دووەم، وەك كەسایەتییەكی ئەكادیمیی رووناكبیرێكی رەخنەگر
دكتۆر حەسەنپوور ئەكادیمییەكی بە هەڵوێست و رەخنەگرێكی بوێر بوو. نووكی رەخنەكانی لە كەلتوور و سیاسەتی بەكۆیلەكردنی مرۆڤ، نایەكسانی و نادادپەروەریی بوو. لە پێشەوەی هەمووان دژی ژینۆسایدی نەتەوەی كورد لەلایەنی نەتەوە سەردەستەكانی فارس، تورك و عەرەب بوو؛ ژینۆسایدی فەرهەنگی و زمانی پێ لە ژینۆسایدی فیزیكی مەترسیدارتر بوو. لەگەڵ ئەوەشدا بەردەوام رەخنەی توندی لە رۆشنبیری ناسیۆنالیستی كورد دەگرت كە «دوژمنی دەرەكی دەبینێ، بەڵام دوژمنی ناوخۆیی نابینێ؛ بەرچاوتەنگی نەتەوەیی رێگە نادا كە رۆشنبیر بۆچوونی رەخنەگرانەی هەبێ و گۆڕانی بنەرەتیی پێوەندییە كۆمەڵایەتی و جینسێتییەكان بكاتە كێشەی سەرەكیی». بۆیە ئەم تێڕوانینە تەسكە ناتوانێ كۆمەڵێكی بەدەسكەوت و بەرهەمدار لە بواری فكری، پەروەردەیی، رۆشنبیریی و بیركردنەوەی رەخنەگرانە پێبگەیەنێت. پێیوابوو ئەمانە دەبێ لە بواری پەروەردە و فێركردن و زماندا پەرە پێبدرێن. ئەو دەیزانی كە بتەوێ كۆمەڵێكی نوێ بنیاد بنێی، دەبێ رێبازێكی پەروەردەیی تایبەت و نوێشت هەبێ كە لەخزمەتی ئامانجی مەزنی ئینسانی وەك دادپەروەری و ئازادیدا بێت.

ساماڵ ئەحمەدی كە نووسەر و وەرگێرێكی رۆژهەڵاتی كوردستانە سەبارەت بە بایەخی زمان لای ئەمیری حەسەن پور بەمجۆرە بۆ گوڵان هاتە ئاخاوتن.
توێژەر و زمانناسی ئاكادیمیی كورد، پڕۆفیسۆر ئەمیر حەسەنپوور، ژیانێكی پڕجووڵە و توێژینەوەی فكری و زانستیی تێكەڵ بە چالاكیی كۆمەڵایەتی و سیاسی ژیا و، سەرباری ئەوەی بەكردەوە وەكو ئینسانێكی ئەنترناسیۆناڵ هەڵسوكەوتی لەگەڵ جیهان و دەوروبەری دەكرد و لە روانگەی ئایدیۆلۆژیای ماركسیستییەوە هەوڵی بۆ دادپەروەریی كۆمەڵایەتی دەدا، بەڵام وەكو ماركسیست ــ لینینیستێكی كلاسیك خەباتی گەلانیشی بۆ دیاریكردنی چارەنووسی خۆیان بە یەكێك لە رێیەكانی گەیشتن بە دادپەروەری و ئازادی لەقەڵەم دەدا.
د. حەسەنپوور سەرقافڵەی ورووژاندنی لێكۆڵینەوە و توێژینەوە و بیركردنەوەی زانستی و ئاكادیمییە لە بواری سیاسەت و پلانی زمانی لەمەڕ زمانی كوردییەوە. نامەی دوكتۆراكەی د. حەسەنپوور لێكۆڵینەوەیە لە ‹‹زمان و ناسیۆنالیزم››، كە بە زمانی ئینگلیزی نووسراوە و هەر بەو زمانەش بڵاوكراوەتەوە، هەتا ئێستا بۆ شێوەزاری كرمانجیی نێوەڕاست تەرجەمە نەكراوە، بەڵام دەڵێن كراوە بە كرمانجیی سەروو. بێگومان خوێندنەوەی ئەم كتێبە بۆ ئەو كەسانەی كە لە بواری سیاسەت و پلانداڕێژیی زمانی كوردیدا كاردەكەن، زۆر پێویست و گرینگە. لە لێكۆڵینەوە و تیۆری و باسەكانی پڕۆفیسۆر حەسەنپوور لەمەڕ سیاسەتی زمانیدا باس لە گرینگیی زمانی یەكگرتوو دەكرێت، نەك تەنیا بۆ گەلێك، بگرە بۆ سەرلەبەری دنیای ئەمڕۆ، كە لە سۆنگەی كەرەستەكانی پێوەندیی وەكو ئەنتەرنێت و.. ئەوانەوە وەكو گوندێك بچووك بووەتەوە، بەڵام پێداگریشە لەسەر ئەوەی كە زمانی یەكگرتووی دنیا نابێ لەسەر حیسابی پێشێلكردنی مافی زمانەكانی دیكەی گەلانی دنیا بێت و، زمانی یەكگرتووی گەلێكی تایبەتیش نابێ لەسەر حیسابی پێشێلكردنی مافی شێوەزارەكانی دیكەی زمانی ئەو گەلە بێت، هەر لەو روانگەیەشەوە دەربارەی زمانی كوردی پێی وایە پێویستە سیاسەتدانەرانی زمانی ستانداردی كوردی ئەوە لەبەرچاو بگرن، كە هەردوو شێوەزاری كرمانجیی سەروو (بادینی) و كرمانجیی نێوەڕاست (سۆرانی) تایبەتمەندیی خۆیان هەیە و، سەپاندنی هەركامێكیان بەسەر ئەوی دیدا ‹‹شۆڤێنیزمی زمانی››یە.


یەكێك لەو بابەتانەی كە د. حەسەنپوور وەكو خەسارێكی زمانی كوردی لێی كۆڵیوەتەوە و بە شێوەیەكی زانستی و ئاكادیمی باسی لێوە كردووە، مەسەلەی پەتیكردنی زمانی كوردی و سڕینەوە و فڕێدانی وشەی بێگانە لە زمانی كوردیدایە. ئەو، پێی وایە ئەو كارە خەسارەتێكی وەهای بە زمانی كوردی گەیاندووە، كە ئێستا لە زۆر بواری تایبەتدا بۆ چەندین واتا و زاراوە هەریەك وشە ماوەتەوە؛ بۆ نموونە، لە بواری دادوەریدا، بۆ واتاگەلی وەك: ‹›جورم، جینایەت، جەریمە، ئیتیهام››، تەنیا واتای ‹‹تاوان››یان داناوە و ئەوانی دیكەیان بە جورمی عەرەبیبوون سڕیوەتەوە، كەچی ئەوانە سەرباری ئەوەی كە لێك نزیكن، بەڵام لە دادگادا جیاوازییان یەكجار زۆرە. د. حەسەنپوور ئەم خەسارەتە بە كڵۆڵكردنی زمانی كوردی دەزانێت و لە چەندین بواردا باسی دەكات، كە تەنانەت فەرهەنگنووسانیشی ناچار كردووە، لەبری هاوواتادانان بۆ مەدخەلەكانی فەرهەنگەكەیان پەنا بۆ راڤەكردن و شەرحكردنی واتای وشەكە ببەن. ئەو، پێی وایە كەڵكوەرگرتنی زمانان لە وشە و زاراوەی یەكتر دەبێتە هۆی دەوڵەمەندیی زمان و لەو بوارەدا نموونەی زمانەكانی فارسی و ئینگلیزی دێنێتەوە، كە یەكەمیان بە كەڵكوەرگرتن لە وشەكانی زمانی عەرەبی تاكو رادەیەك خۆی لەگەڵ قافڵەی مۆدێرنیتێ خستووە و دووەمیشیان بە كەڵكوەرگرتن لە زمانی فەرەنسا و لاتین، خۆی لەگەڵ پێشكەوتنەكانی دنیا راهێناوە.


د. حەسەنپوور بە شێوازێكی ئاكادیمی لە زۆر بابەتی گرینگی مێژوویی و كۆمەڵایەتی و فەرهەنگی و سیاسیی نەتەوەی كورد و لە هەموان زیاتر لە زمانی كوردیی كۆڵیوەتەوە و باسكردن لە لێكۆڵینەوەكانی د. حەسەنپوور نە لە توانای ئێستای من و نە لە تاقەتی ئەم دەرفەتە كورتەدایە، بەڵام ئەو ئاسەوار و بەرهەمانە بێگومان سامانێكی یەكجار بەنرخن؛ هەم وەك ئەزموونی لێكۆڵینەوەی ئاكادیمی و هەم وەك سەرچاوەی لێكۆڵینەوەی ئاكادیمی لە بوارەكانی مێژوو و سیاسەت و زماندا. كە هیوادارم هەموو لێكۆڵینەوەكانی پڕۆفیسۆر حەسەنپوور، كە زۆربەی هەرەزۆریان بە زمانی ئینگلیزین، بە كوردی تەرجەمە بكرێنەوە و توێژەرانی ئێستا و ئایندەی كورد كەڵكیان لێ وەربگرن.