بڕیاری ئەنجامدانی ریفراندۆم مافی ئەوەی بۆ تاك دەستەبەر كردووە بەناو بچێت دەنگ بدات وەك ئەوەی ئیرادەی دەوێتگشتپرسی و ئەنجامدانی ریفراندۆم بۆ سەربەخۆیی كوردستان، بووەتە پرسێكی گرینگی هەنووكەیی و سیاسەتدانەران و توێژەر و چاودێرانی سیاسی بە بایەخەوە لێی دەڕوانن و شرۆڤەی جیاوازی بۆ دەكەن. گۆڤاری گوڵان لەم بوارەدا زۆر كەسایەتی خاوەن رای لە ناوخۆ و دەرەوەی كوردستان دواندووە و لەم دیمانەیەشدا چەندی پرسیارێكی ئاراستەی نووسەر و مامۆستای زانكۆ رێبوار سیوەیلی كردووە، كە مانەوە لەگەڵ عیراقدا بە خۆیەخسیركردن لە «قەفەسی ئاسنین» لە قەڵەم دەدات و رایوایە خواستی پێكەوەژیانی شارستانییەی كورد لە مامەڵەكردنیدا لەگەڵ هاوسێ و جیرانەكانی، زۆربەی كات بە زیانی خۆی تەواو بووە، بەڵام بەڵگەیەكی شارستانییانە و شەرافەتمەندانەیە بۆ مانەوەی لە ژیاندا كە هیچ كات نەبۆتە هۆكاری قڕكردنی نەتەوەكانی دیكە و هاوكات هێما بۆ ئەوە دەكات كە ئەگەر سەیری مێژوو بكەین، دەزانین وزەی نەتەوایەتیی كورد چۆن بەردەوام بۆ خۆپاراستن تەرخانكراوە، ئەمەش كوردی بەخۆیەوە هەڵەوگیر كردووە تا بیر لە شتی دیكە نەكاتەوە.

* لەدوای ساڵی 2003 توێژینەوەیەكی ئەكادیمی گرینگتان ئەنجامداوە بە ناونیشانی (قەفەسی ئاسنین، یان: بۆ ببمەوە بە عێراقی؟)، ئەمەش مانای ئەوەیە ئەو كاتە لە پرۆسەی بەناو بونیادنانەوەی عێراقی نوێدا، دژی ئەوە بوویت كە كوردستان بە عێراقەوە بلكێندرێتەوە، بەڵام ئێستا عێراق هەموو مافێكی كوردستانی پێشێل كردووە، ئەگەر من هەمان پرسیارەكەی خۆت دووبارە بكەمەوە و بڵێم: (بۆ ببینەوە بە عێراقی) ئایا دوای 14 ساڵ و ئەو هەموو پێشێلكارییەی عێراق بەرامبەر كوردستان كردوویەتی، چۆن وەڵامی ئەم پرسیارەی ئێمە دەدەیتەوە؟
- ساڵی 2003 هەلێكی زۆر باش بوو بۆ ئەوەی كورد بڕیار بدات لەو قەفەسە بێتە دەرەوە كە ناوی (عێراقە)و بە درێژایی مێژوو كراوەتە دیلێكی هەمیشەیی ناوی. عێراق لە رووی سایكۆلۆژییەوە بۆ زۆرینەی گەلانی ئەم وڵاتە، بە وەرگرتن لە ماكس ڤیبەر-ـەوە: «قەفەسێكی ئاسنین» بووە، كە جگە لە دروستكردنی فەزایەكی بەندایەتی و كۆیلەیی كەمینەكان و قەبووڵكردنیان بۆ مانەوە لە پەراوێز و كەنارەكانەوە، ئاواش لە رووی سیاسییەوە ئەم خەڵكانەی كردە ئامانجێكی سیاسی كە دەبێت بگونجێرێن لەگەڵ مەركەز، یان دەستكاریی شوناسیان بكرێت، وەك ئەوەی لە كەركووك و شوینەكانی دی كرا، یاخود بە بێگانە و پیس بكرێن وەك ئەوەی لەگەڵ كوردە فەیلییەكان كرا، یانژی لێیان بدرێت و سەرچاوەی ژیانیان وشك بكرێتەوە وەك ئەوەی لە پرۆسەی راگواستنی زۆرەملێی گوندەكانی كوردستان و وشككردنەوەی هەوارەكاندا كرا، یاخود دەبوو بەیەكجارەكی بتوێندرێنەوە و جینۆساید بكرێن، وەك ئەوەی لە ئەنفالەكاندا جێبەجێكرا.

لە رووی كولتووریشەوە، ئەم عێراقە بە زاڵكردن و وەرگرتنی كولتووری فاشیزمی دوای جەنگی دووەمی جیهانی و بە پیرۆزكردن و بە ئایدیۆلۆژیكردنی مەزهەبی سوننەو بە چێشتەكردنی «عرووبە» بە «ئیسلامگەرایی»، هەموو فرەییەكی كولتووری خستە پەراوێزەوەو هەرجۆرە هەمەڕەنگییەكی سڕییەوە. بەمەش مێژووی ئەوەندە هەزار ساڵەی ژیانی هاوبەش و كولتووری گەلانی میسۆپۆتامیا خرایە ژێر ركێفی كولتووری بەعسییەكانەوە، بەمجۆرەش هیچ لە عێراقی مێژوویی و شارستانی نەمایەوە وەك بەشێك لە شكۆ و مێژووی عێراقی بەعسییەكان حیسابی بۆ نەكرێت و بە سوودی ستەمكاریی ئەم سیستەمە بەكار نەهێنرێت. بۆیە ساڵی 2003 مێژوو لە شێوەی «شۆخێكی رزگاركەر»دا بۆ تاوێكی زۆر كورت خۆی پیشانی كوردەكان دا و لە وێستگەی جیابوونەوەدا شەمەندەفەڕی بۆ راگرتن تا لە پرۆسەی بوونە نەتەوەدا، ئیرادەی خۆیان بەرەو جیابوونەوەو ئازادیی و پێكهێنانەوەی شوناسی خۆیان بخەنە كار، لەگەڵ ئەوەشدا كە زۆر هۆكار هەبوون بۆ سستیی كورد تا روخساری راستەقینەی شۆخایەتی مێژوو ببینن، دوو هۆكاری سەرەكیی رێگریی بنەبڕیان لەبەردەم كوردەكاندا دروستكرد، كە نەتوانن ئەو هەنگاوە پیرۆزە بنێن.
* دەتوانیت وردتر لەسەر ئەو هۆكارانە بدوێی؟

- یەكەم هۆكار ئەوەیە كە ئەم عێراقە هەمیشە مەلەفە سیاسی و ئابوورییەكەی لە دەستی بێگانە و دەوڵەتانی زلهێزدا بووە و لە 2003دا، هەر ئەمریكییەكان ئیدارەی ئەو مەلەفەیان دەكرد كە لەسەر مانەوەی «یەكپارچەیی بووكەڵەی عێراق» كاری دەكرد، لە كاتێكدا پشیلەی زەمان ئەم بووكەڵەیەی لەت و پەت كردبوو، بەمجۆرەش لە ئیدارەكردنی ئەو مەلەفەدا، نەگۆڕێكی هەمیشەیی بەردەوام بەرهەمهێنراوەتەوە، كە بریتی بووە لە «عێراقی یەكگرتوو»، ئەگەرچی بۆ یەك رۆژیش ئەم عێراقە لە سەدەی بیستەم و لە دوای كۆڵۆنیاڵیزمیشەوە، یەكگرتوویی راستەقینەی بە خۆیەوە نەبینیوە. هەر دەستەیەكی حوكمڕانیش بە غەیرە عێراقی و عێراقییەوە، بەسەر گەلانی وڵاتەكەوە كرابێتنە سەردار، وەك ئامرازێك وابوون بۆ جێبەجێكردنی ئەم مەرامە. بۆیە لەو ماوەیەدا و هەتا ئێستاش ئیدارەكردنی ئەم مەلەفە لەسەر بەرهەمهێنانی «ئەفسانە»یەك ئیشی كردووە، كە گوایە عێراقێك هەیە و یەكگرتووییەكی تێدایە، لەكاتێكدا نە عێراق وەك كیان و سیستەمێكی یەكخەر و عادیلانە لە ئارادا بووە و نە یەكگرتووییەكیش بۆتە سیمای شارستانی و كولتووریی وڵاتەكە، بەڵام ئەوە ئەركی ئایدیۆلۆژیا و تۆتالیتاریزمی سیاسییە كە هەمیشە بە دروستكردنی ئەفسانە و فیشاڵەكانی لەبەرژەوەندی هێزە دەرەكی و ناوەكییەكاندا، ئەو چاوبەستانە ساز بكا، كە «واقیعی مێژوویی» لە میللەتان و مرۆڤەكان بشارنەوە.

هۆكاری دووەم بۆ بێتوانایی كوردە لە سواربوونی شەمەندەفەڕی جیابوونەوە لەو ساڵەدا ئەو راستییە ئاشكرا دەكات، كە نابێت شەرم لە باسكردنی بكەین: عێراق بە درێژایی هەشتا ساڵ حوكمڕانیی عەرەبی سوننە، توانیبووی خۆی «بەدەروونی بكات» و ئەو نیشانە و رەمزانە بخوڵقێنێت كە رۆڵی باوكایەتییان لە دەروونی هاووڵاتیانی وڵاتەكەدا دەبینی و خەونی ئۆپۆزیسیۆنیان لەسەرەوە دروست ببوو. هەڵگەڕانەوەو جیابوونەوە و بگرە كوشتنی باوكە رەمزییەكان بۆ كوردەكانیش شتێكی ئاسان نەبوو، بەتایبەتی بۆ نوخبەی سیاسی، چونكە ئەوانیش وێڕای هەڵوێستی سیاسی و خەباتی رزگاریخوازانەیان لە ئاستی حكومەتەكانی عێراقدا، لە ئاستی مەعنەوی و رۆحیی و لە پێگەی نائاگایی و لاشعوریاندا، مەیل و تامەزرۆییەكی عێراقییانەیان هەبوو. مەیلێك، كە نەك تەنیا لە شیعری عەرەبی و كوردیدا رەنگی داوەتەوە، بەڵكو «بەغدای پایتەخت» و كولتوورەكەی لە مۆزیك و خواردن و رۆنیشتن لە كەناری رووباری دیجلە و پاشان ئەو ترووسكە ئازادییەی لە دوای رێككەوتنی یازدەی ئازارەوە بۆ كورد بەدەستهاتبوو، كورد لە رووی كولتووری و رۆحییەوە تا ئەندازەیەكی زۆر پابەندی «عێراق»كردبوو، كە ئیتر لە 2003دا ببووە عێراقی نۆستالیژیا و ناو خەیاڵی جاران و رۆژگارە خۆشەكان.
لەبەر ئەم دوو هۆكارە دەرەكی و ناوەكییە، كورد لە ئاستی سیاسیدا، نەیتوانی ئەو كاتە گوتاری سەربەخۆیی و جیابوونەوە بەشێوەیەكی راستەڕێ بەرجەستە بكات. لەگەڵ ئەوەشدا كۆمەڵگەی كوردستانی ئەو كاتە زۆر لە سیاسییەكان هەستەوەرانەتر لەگەڵ ئەم عێراقەدا مامەڵەیان كردو ریفراندۆمی ناڕەسمی ئەوكات، وەڵامێكی جەماوەرییانە بوو بۆ نەمانەوە لەگەڵ ئەم عێراقەدا.

من لەوەش تێدەگەم كە كورد بە سرووشتی ئاشتیخوازانەی خۆی و درێژەدان بە دۆستایەتی و برایەتی هارمۆنی و پێكەوەژیان، كە ئەمەش لە ئایینی زەردەشتی و ئایینزاكانی وەك ئێزیدی و یارسانییەوە هاتووە، نەیدەویست ئەوسا رێگر بێت لەبەردەم دروستكردنەوەی چەترێكدا كە دەبوو هەمووان بە یەكسانی بپارێزێت. ئەم قووڵییە شارستانییەی كورد لە مامەڵەكردنیدا لەگەڵ هاوسێ و جیرانەكانی، زۆربەی كات بە زیانی خۆی تەواو بووە، بەڵام بەڵگەیەكی شارستانییانە و شەرافەتمەندانەیە بۆ مانەوەی لە ژیاندا كە هیچ كات نەبۆتە هۆكاری قڕكردنی نەتەوەكانی دی، یان كەمایەتییەكان و رووخاندنی شكۆی نەتەوەكانی دی. مرۆڤ نابێت لەم تایبەتمەندییە نەتەوەییەی خۆی نائومێد و وەڕەز بێت، چونكە زۆر نەتەوە و میللەتی دیكەش هەن كە لە پێناوی مانەوەی ئەوانیتردا، هەڵوێستگەلێكیان نواندووە كە لە سەردەمی خۆیدا جۆرێك بووە لە خۆكوژی، بەڵام لە مێژوودا وەك سەروەریی بۆیان تۆمار كراوە. بۆ نموونە رزگاركردنی كەمینەی یەهوودییەكان لە وڵاتانی ئەورووپی و سكەندناڤیا لە دەستی سوپای نازی.
* كەواتە ئەمە ئەو سەرەتایانەن كە دژی بەعێراقیبوونەوە، یان بەعێراقی مانەوەیان هەڵوێست و راتانی لەسەر داڕێژراوە؟

- ئەم پێشینەیە وەڵامدانەوەی پرسیارەكەی سەرەتاتان بۆ من زۆر ئاسان دەكات. دوای تێپەڕێنی ئەم 14 ساڵەش لەدوای بڵاوبوونەوەی كتێبەكەمەوە، بۆ یەك رۆژ و سات كولتووری بەمیرات بەجێماو و بەدەروونیبووی بەعسییەكان نە وڵاتەكە، نە ئەوانەی بەعس پەروەردەی كردبوون و نە نوخبەی سیاسیی عەرەبی (بە سوننە و شیعەوە)، بەجێنەهێشت. لەو كولتوورەدا كە پێشینەكەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی یەكەمین (غەزووەكانی ئیسلام) و ئەو وێنا خراپانەی لە ئەدەبیاتی مێژوویی و نووسراوی گەڕیدە عەرەبەكاندا لەسەر كورد بەرهەمهاتووە، هیچ گۆڕانێكی بنەبڕی ئەوتۆی بەسەردا نەهاتووە. ئەمە ئەو كولتوورەیە كە بوونی رەچەڵەكی كورد بە شەیتان كردووەو مسوڵمانبوونەكەیانی بە گومانەوە سەیر كردووە، بە ئەندازەیەك كە شێخی موسڵمانان (ئیبن تەیمیە) لە فەتوایەكیدا گوتوویەتی: «قال في جواب سؤال: ماذا تقول في التتار؟ وهل يجب قتالهم؟ وإذا كان الأكراد والأعراب وغيرهم من أهل البوادي الذين لا يلتزمون شريعة الإسلام يجب قتالهم وإن لم يتعد ضررهم إلى أهل الأمصار فكيف بهؤلاء. نعم يجب أن يسلك في قتاله المسلك الشرعي من دعائهم إلى التزام شرائع الإسلام .../ لە شێخیان پرسی: كە كورد و ئەعرابی و بێجگە لەوانیش هەرچی دەشتەكی دەوارنشینە كە پابەندی شەریعەتی ئیسلام نابن، شەڕیان واجب بێ، هەرچەند زیانیشیان بە شار و ئاوەدانیی ناگات، ئەی بۆ ئەمانە ـ تەتەر ـ چی؟ شێخ وەڵامی دایەوە: بەڵێ، دەبێت رێبازی شەرع لە شەڕكردنیان بگرینەبەر..»( ابن التيمية: مجموع الفتاوى. دار أضواء السلف, الطبعة الاولى، ج 28، ص: 506، 2003..).


ئەم بناغە «پێش شۆڤێنییە» لە رێگەی دەوڵەتی عێراق و حكومەتە یەك بەدوای یەكەكانیەوە، بووە روانگەیەكی پیرۆز بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ كورد و لە سەردەمی بەعسیشدا شێوازێكی زۆر سیستەماتیكییانە شۆڤێنیانەی بەبەرچاوی هاووڵاتیانی دیكەی عێراق و جیهانی عەرەبی ئیسلامییەوە بە خۆیەوە بینی. ئەمە هەمان روانگەیە كە مێشێل عەفلەق و شبلی عەیسەمی تیۆریزەیان كرد و سەدام حسێن و عەلی كیمیایی و هاوڕێكانی جێبەجێیان كرد. درێژبوونەوەیەكی بێ پچڕان لە روانگەی نێگەتیڤانەی (عەرەبی/ ئیسلامی/ بەعسییەوە) بۆ كورد هەیە لە (مەسعودی)یەوە بۆ (ئیبن تەیمییە) و لەوێشەوە بۆ (شبلی عەیسەمی) تا دەگاتە عێراقچییە نوێیەكان و میراتگرانی بەعسی وەك مالیكی و فەتلاوی و پێڕەوكارە كوردەكانیان، كە هەمیشە بوونی سەربەخۆیانەی كورد (بە دزێو) دەكات، (بە ئەویتر)ی دەكات، (بە دووژمن)ی دەكات.
* باشە هیچ رێگایەكی پراكتیكی بۆ دەرچوون لە هەیمەنەی ئەم داگیركارییە رۆحی و عەقڵییە هەیە؟

- دەرچوون لەم روانگە و خووە، كارێكی ئاسان نەبووە و نابێت. مەترسییەكەش لەوەدایە، هەر جۆرە مانەوەو دروستكردنەوەیەكی ئەم عێراقە، كە شوناسی خۆی لەسەر بەپیس و دووژمنكردنی ئەوانیترەوە، لەوانەش كوردەكان، دروستكردووە، هەر خزمەت بەو روانگەیە و بەرهەمهێنانەوەی ئەم عێراقە دەكاتەوە. بۆیە نابێت بچینەوە ناو ئەم چوارچێوەیەوە كە بوونی ئێمە تیایدا ئاستێكی زۆر نزمتری هەیە لەو ئاستەی خودا و سرووشت بۆ بوونی ئێمەی دەستنیشان كردووە. بوونی ئێمە لەو شوناسەدایە كە دەبێت لە دەرەوەی ئەم عێراقە دروستی بكەین و بۆ ئەمەش نەك هەر قوربانیی گیانی و ژینگەیی و رۆحیی زۆرمان داوە، بەڵكو دەستەوەستانیشی كردووین لە ئاست بیركردنەوە لە بوون و ژیانێكی داهێنەرانە لە دەرەوەی ژیانی سیاسییانە و خۆپاراستن لە جبنۆساید و تواندنەوە.

سەیری مێژوو بكەن، بزانن وزەی نەتەوایەتیی كورد چۆن بەردەوام بۆ خۆپارستن تەرخانكراوە، ئەمەش كوردی هەڵەوگیر كردووە بەخۆیەوە تا بیر لە شتی دیكە نەكاتەوە. ئێمە بە چوونەوە بۆ ناو ئەم عێراقە و بە مانەوە لەناویدا بەهەر مژدەیەك و لەژێر هەر ترسێكدا بێت، نەك هەر دەیسەلمێنین هیچ لە رابردووەوە فێرنەبووین، بەڵكو دەشیسەلمێنین كە رۆحی (كرێچێتی) ئەوەندە بۆتە بەشێك لە سرووشت و تەبعمان كە رێگر بێت لەوەی لەسەر نەرێتی باوباپیرانمان، ئازادیی ناو ئەشكەوتەكان و خاوەنماڵێتی، بە كۆیلەیەتی ژێر چەپۆكی ئەوانیتر نەگۆڕێنەوە. لێرەدا دەبێت ستایشكارانە ئەو مێژووە دوورودرێژەی بوونی كورد لە ناو ئەشكەوت و چیاكان بخوێنینەوە كە هەوار و كوخێكی رەقەڵە و خانووە قوڕینەیەك، كە خۆی تیایدا خاوەنماڵ بووە، نەگۆڕیوەتەوە بە دیوەخانی میر و ئەو پاشایانەی بە نیازی دەستەمۆكردن «بەخشیویانن» تا بگەڕێنەوە ژێر چەپۆكیان. لە مێژووی نوێدا پێویستە هەڵوێستی ئیحسان نووری پاشا و پێشەوا قازی و شێخانی بارزان و شێخی حەفید و ئەمین زەكیی بەگ و دەیانیتر سەرمەشقمان بێت، نەك تەنیا (محێدین)ـەكان و ئەو جاسووسانەی لەسەر حیسابی جەستە و رۆحی كورد، لاشەی خۆیان قەڵەو دەكرد و شەرمەزاریی مێژووییان بە نسیبی خۆیان كرد. بۆیە بوونەوە بە عێراقی و هەوڵدان و مانەوە لە چوارچێوەی ئەم عێراقەدا، كە بوونی ئێمەی وەك كورد و گەلانیتریشی هێناوەتە سەر ئاستی بوونێكی گورگانخواردوو، وەك ئەوەیە بێڕێزیی بە یادوەریی دەستەجەمعی میللەت و نەتەوەكەمان و ئازاری ئەو قوربانییانە بكەین كە لە نوگرە سەلمان، دەكرانە خۆراكی سەگە رەشەكان. ئەمە جگە لەوەی شەرمێكی مێژووییمان لە ئاست ژنانی بارزان و دایكانی گەرمیان و ئەو نەوەیەشدا بۆ دەهێنێت، كە بێ دایك و باوك گەورە بوون و ئێستا لەناوماندا دەژین. ئەمە وێڕای سەرشۆڕییەكی جیهانی لەناو ئەو گەلانەدا كە بە خوێن و خەباتی خۆیان بەم پرۆسەی جیابوونەوەیدا تێپەڕیون و ئیستا ئەو بڕیارەیان وەك شكۆ، وەبیری خۆیان و جیهان دەخەنەوە، لە كاتێكدا دەبێت ئێمە سەرشۆڕیمان لە ئاست هەلێكی مێژووییدا بۆ چوونە ناو ئازادییەوە، لە جیهان بشارینەوە. بۆیە نابێت ترس لە تۆمەتباری و دەرەنجامەكانی جیابوونەوە، بمانگەیەنێت بە ترس لە ئازادی و سەربەخۆیی. هیچ عێراقێكی سیاسی، كولتووری و شارستانی نییە تا من میللەتی خۆم ناچار بكەم بچێتەوە ناوی، جگە لە چاوبەستێكی ئایدیۆلۆژی كە بە ترسی مانەوە لەناویدا زەندەقمان دەبات، بەڵام شكۆی ئازادیمان بیر دەباتەوە.


* ئایا پرۆژەیەكی دیكەتان هەیە كە لە ئێستادا دووبارە ئەو پرسیارە بورووژێنێتەوە (بۆ ببمەوە بە عێراقی؟) یان بە نیازن هەمان توێژینەوەكەی 2003 جارێكی دیكە بەدەستكارییەوە و بە ئەڵقە لە (گوڵان) بڵاو بكەنەوە؟
- ئەو كتێبەی ئێوە دەفەرموون جۆرێكە لە هەڵكۆڵین و شڕۆڤەكردنی مێژووی كورد لە دیدی ئەوانیتر و كورد خۆیەوە. هەوڵمداوە تیایدا لەو راستییە بكۆڵمەوە كە چۆن لە دیدی ئەوانیترەوە كە عەرەبە مسوڵمانەكانن، هەوڵدانێكی مێژوویی هەیە بۆ بەعەرەبكردنی بەرایی كورد و هێنانە ژێر ركێفی دەسەڵاتی خۆیانەوە لە پێناوی دەستەمۆكردنیاندا. پاشانیش چۆن كوردەكان و چینی بژاردە وەك شانازیی و خۆجیاكردنەوە لە عاممەی خەڵك كەوتوونەتە قەبووڵكردنی ئەو شوناسەی ئەویتر پێی بەخشیون، بەمەش لە (بەعەرەبكردن)ـەوە بەرەو (خۆبەعەرەبكردن) رۆیشتووین. بەڵام ئەوەی لەسەر دەستی بەعسییەكان روودەدات پلانێكی تەواو جیاوازە كە بریتییە لەوەی بە هۆی (بەئەویتركردن)ـەوە زەمینەی (بەدوژمنكردن)، دادەڕێژن و دواجار جینۆساید وەك ئەنجامێكی حەتمی ئەم روانگەیە بەرجەستە دەبێت. كێشەی ئێمە ئەوەیە ئەم میراتەی بەعسییەكان لە عێراقدا، بووە كولتوور و روانگەی فەرمیی و لەمەشدا تەكنەلۆژیای راگەیاندنی مۆدێرن بەتایبەتی لە قۆناغی رادیۆیی و تەلەفزیۆنییانەی خۆیدا، زۆر یارمەتیدەری بەعسییەكان بوو بۆ گشاندنی بیروڕاكانیان و قەناعەتكردن بە خەڵك و دروستكردنی وێنەیەكی نەیار و دوژمن لەسەر كورد. ئەم روانگە كولتوورییە بووە میرات بۆ ئەو نەوە سیاسی و جەماوەرە كۆمەڵایەتییەی عەرەبی عێراقی، كە عێراقە رووخاوەكەمان لەگەڵ دروست كردنەوە. بە دروستبوونەوەی ئەم عێراقەش ئەو یادەوەرییانە لە تەبعی عەرەبەكانی عێراقدا، وێڕای ململانێی ناوخۆییشیان، لەسەر كورد دروست بوونەوە كە لە بەعسییەكانەوە فێری ببوون. بۆیە كێشەی ئێمە لەگەڵ ئەم هابیتۆسە بەعسییەدا، زۆر ناخۆشتر بوو لە جاران. نە دیموكراسییەتی سیاسیی و نە ئایدیاكانی فرەیی و پێكەوەژیان بە هانای كورد هاتن، چونكە ئەم عێراقییانەی پاش بەعس لە روانگەی میراتی بەعسییەكانەوە دەیانڕوانییە هەرێمی كوردستان و خەڵكەكەی، بەعس فێری كردبوون خۆیان وەك ئاغا و كوردیش وەك كۆیلە ببینن. ئەمەش بە جۆرێ رەنگیدایەوە، كە تەنانەت لێخوڕێنی شۆفێرێكی عەرەب كە بۆ سەیران، یان بە ئاوارەیی هاتبوو، لەسەر شەقامەكانی هەرێمی كوردستان رەنگدانەوەی ئەم روانگە پێگەخوازانەیەی كولتووری بەعس بوو بۆ كوردەكان. بۆیە دەكرێت روانگە و نموونەكانی ئەو كتێبە زۆر زیاتر دەوڵەمەندتر بكرێن، وەك لەوەی من لە 2003دا دەرەقەتی هاتووم. لەگەڵ ئەوەشدا بڵاوكردنەوەی دووبارەی ئەو كتێبە بەرچاوڕوونییەكی زۆر دەبەخشێتە خوێنەر بەگشتی و نوخبەی سیاسی بەتایبەتی و خۆشحاڵم بە دووبارە بڵاوكردنەوەی بە دەستكارییەوە لە گۆڤارەكەتان..



بەڵێ، كاری دیكەشم كردووە بە ئاراستەی دۆزینەوە و ناسینەوەی ئەو هەوڵدانانەی كورد خۆی داونی بۆ سەندنەوەی مێژووەكەی لەو روانگە شۆڤێنییە عەرەبی ئیسلامییە و دروستكردنی شوناسی خۆی لە قۆناغی جیاجیادا، بەتایبەتی لەلای كەسانی وەك خانی، حاجی قادری كۆیی و نالی.
* سەرەنجام لە 7ی حوزەیرانی 2017 حزبە كوردستانییەكان لە كۆبوونەوەیەكیاندا لەگەڵ سەرۆكی هەرێمی كوردستان بڕیاریان دا، رۆژی 25ی ئەیلوولی 2017 ریفراندۆم لە كوردستان ئەنجام بدرێت، ئایا چۆن سەیری ئەم بڕیارە گرینگە دەكەن و ئەنجامدانی ریفراندۆم چ مانایەك بە ئایندەی كوردستان دەبەخشێت؟
- هەرچەندە زۆر كەم حزبەكان دەربڕی ویستە نەتەوەییەكان بوون و بڕیارەكەش لەچاو چاوەڕوانیی مێژوویی كوردستانییەكان و خەباتەكەیاندا درەنگ بوو، بەڵام گرینگییەكەی شتێكی زۆرمان لەسەر گۆڕانی مێنتاڵیتەی نوخبەی سیاسی بۆ ئاشكرا دەكات، هەر نییەتێكی تایبەتی هەر شەخس و حزب و بنەماڵەیەكیش لە ئارادا هەبێت، وەك نەیارەكانی ریفراندۆم دەڵێن، بۆ یەكەمجارە كورد هەنگاو بە ئاراستەی دەرچوون لە مێژوویەكی چاوبەست و سەپاو دەنێت و دەیەوێت بەرەو مێژوویەكی ئیختیاری و ئیرادەمەندانەی خۆی بڕوات. سەركەوتن و سەرنەكەوتن لەم بڕیارەدا و كۆی ئەو نییەتانەی كە دژەكانی ئەم پرۆسەیە بڕیارەكەی پێ تاوانبار دەكەن، لەو راستییە ناگۆڕێت كە پێماندەڵێت: كورد ئەمجارە دەیەوێت خۆی بێت و نالی گوتەنی: «ئیمتیحانی خۆی بكات». لەوەش زیاتر ئەم بڕیارە، هەر چۆنێك بكەوێتەوە و چ سەركەوتن و فەشەلێك لە ئەنجامەكانیدا هەبێت، رێزێكی زۆر دادەنێت بۆ ویستی ئازادانەی تاكەكەس تا بە حەقی خۆی بڕیار بدات، تەنانەت ئەگەر بڕیارەكەی چاوەڕوان نەكراویش بێت. دژایەتیكردنی بڕیارەكە لەلایەن هەندێ لاوە، دژایەتیەكی سایكۆلۆژی و سیاسییە، لەكاتێكدا خودی بڕیارەكە دەستكەوتێكی بوونخوازانە و مەعنەوییە، ئەمجا سیاسی و یاسایی پێشەوەی ئەنجامەكەی دەركەوێت. ئەوەش راستە كە بۆی هەیە لە بڕیارەكەدا ئەم تێگەیشتنە قووڵە نەبێت، بەڵام لە ناوەڕۆكی بڕیارەكەدا تەحەداییەكی مێژوویی هەیە. ئەو كەسەی بەپێی ئەم بڕیارە دەچێتە سەر سندووقی دەنگدان تاكەكەسێكی كوردستانییە كە جاران بەناوی سیانیی خۆیەوە دەبووە خۆراكی گرتن و كوشتن و بێڕێزی و كەرامەتشكاندنی بەعسییەكان و میراتگرەكانیان، كە نەك هەر بەندیخانەكانی لێ پڕ كرابوو، بەڵكو كۆمەڵگەشی لێكرابووە بەندیخانەیەكی گەورە.

ئەمێستا ئەم بڕیارە مافی ئەوەی بۆ دەستەبەر كردووە تاكو هەر بەناوی سیانیی خۆیەوە و بە كەرامەتی شكۆداری خۆیەوە، بچێت دەنگ بدات وەك ئەوەی ئیرادەی دەیەوێت. لێرەدا و بە پێی فەلسەفەی سیاسی مۆدێرن، مرۆڤ دەخرێتەوە بەردەم حەقێكی سرووشتیی خۆی، نەك ئەوەی شتێكی بۆ بكرێت و وەك دیاری پێی ببەخشرێت. دەنگدان بۆ ئازادیی و سەربەخۆیی وەك دەنگدان بۆ هیچ شتێكی دیكە نییە. تۆ دەتوانیت هەر شتێكی دیكە لە رێگەی یاسا و مافەوە بە دەست بهێنیت و یاساكان و مافەكانیش بەپێی هوشیاریی مرۆڤ گۆڕانیان بەسەردا دێت، بەڵام گێڕانەوەی ئیعتیبار بۆ كەرامەتی تاكەكەسیانەی مرۆڤ، تەنیا لە رێگەی دابینكردنی حەققەوە دەبێت، كە لەگەڵ سرووشت و بوونی مرۆڤ خۆیدا تەبابە. سەربەخۆیی و ئازادی، لە سرووشتی بوونی مرۆڤ خۆیدا هەیە، بوون بەبێ ئازادیی و سەربەخۆیی كامڵ نابێت، ئەمەش حەقێكی مرۆڤ خۆیەتی. سیاسەت و بڕیاردان ئامرازێكن بۆ گەیشتن بەم ئامانجەو گێڕانەوەی ئەم حەققە بۆ تاكەكەس. بۆی هەیە لە نییەتی سیاسیدا بڕیارەكەش ئامراز بێت و ئەنجامەكەش ئەوە نەبێت كە بمانگەیەنێت بەو شوێنەی دەمانەوێت، بەڵام خودی بڕیارەكە لەوەدا گرینگە كە ئاراستەی بیركردنەوەی مرۆڤ لەتێكەڵبوونەوەو خۆگونجاندن و تەسلیمبوونەوە بە عێراق، دەگۆڕێت بۆ ئاراستەی بوونە خود و ئەزموونكردنی سەربەخۆیی وەك شێوازێك بۆ ژیانێكی ئازاد، كە بە هیچ شێوەیەك ژیانێكی بێ كەموكوڕی و بەهەشتییانە نابێت. بەڵام ئەوەش بەشێكە لە داهاتوو كاتێك بە ویستی خۆت دروستی دەكەیت، بۆی هەیە ئەو بەها مەعنەوییەی لە پێناویدا بڕیارت بۆ داوە، ئەم «رەفاهییەت و خۆشگوزەرانییە» مادییەت لێ بستێنێتەوە كە ئەویتر ئیدیعای دەكات پێی بەخشیویت! بەڵێ راستە، كێشەكان لە داهاتوودا دروست دەبن و لەوێدایە پێویستە گشت تواناكانی خۆمان و نەوەكانی ئەو داهاتووە بخەینەكار بۆ پاراستنی ئازادییەكەمان، تا هەرگیز نۆستالیژیای كۆیلەیەتی راپێچی خەونبینینمان بە رابردووەوە نەكاتەوە. نەوەكانی داهاتوو ئەو پرسیارە لە ئێمە ناكەن، بۆچی ئێمە لەناو قەفەسە ئاسنینەكەدا نەماینەوە، بەڵكو دەپرسن چۆنە پێشتر ئەم ئیرادەیە بۆ ئازادی و سەربەخۆیی بەرجەستە نەبووەو بۆچی ئەوەندە بە دواكەوتنەوە دەستماندایە وەها كارێك كە بە درێژایی مێژوو وەك گوناهێك لەسەرمان ئەژمار دەكرا.


ئەوەی پەیوەندیی بە داهاتووی پاش ئەم دەنگدانەوە و جیابوونەوە هەیە، ناكرێت لەسەدا سەد پێشبینی بكرێت، لە ئێستاشدا هیچ حزب و لایەنێك ئەوەی نەسەلماندووە كە دەتوانێت بەشێوەیەكی بێ عەیب ئیدارەی مەعنەوی و سیاسی و ئابووری ئەو داهاتووە بكات. رەنگە رووداوەكانی داهاتوو ئەم هێزە سیاسییانە ناچار بكات گۆڕانی گەورەتر لە خۆیاندا بهێننەدی كە توانای ئیدارەكردنی كێشەكانی داهاتوو و پاراستنی حەقی ئازادییەكەمانیان بداتێ، رەنگە خراپتر و گەندەڵتریش ببن لەوەی ئێستا هەن، بەڵام یەك راستیی لەسەر ئەو داهاتووە هەیە كە ئەویش ئەوەیە: بێ كێشە نابێت، چونكە دەستكەوتێكی وەك سەربەخۆیی هونەرێكی زۆری پاراستنیشی دەوێت، نەك هەر تەنیا ستایشكردنی.
* لەو رۆژەوەی بڕیاری رۆژی ئەنجامدانی ریفراندۆم دراوە، دەسەڵاتدارنی بەغدا بێجگە لە هەڕەشەی بێ ماناو شیوەن گێڕان بۆ یەكپارچەیی عێراق، بە یەك وشەش هەڵوێستی خۆیان پیشان نەداوە، بەو جۆرەی ئەگەر كورد بڕیاری سەربەخۆیی نەدا، مافەكانی لە عێراقدا چی دەبن، هەروەها وەك لە پرۆسەی ریفراندۆمی كویبیك لە كەنەدا و سكۆتلەندا لە بەریتانیا بینیمان، لەوكاتەی بەرەو ریفراندۆم دەچوون، حكومەتی لەندەن و ئۆتاوا، هەموو هەوڵی خۆیان خستبووە گەڕ بۆ ئەوەی بە خەڵكی سكۆتلەندا و كویبك بڵێن، مانەوەتان لەگەڵ بەریتانیا و كەنەدا لەسەربەخۆیی باشترە، بەڵام دەسەڵاتدارانی شیعە هەڕەشەی داگیركردنەوەی كوردستانمان لێدەكەن، ئایا لە پێناوی چی خەڵكانێك هەن ئاستەنگ بۆ ریفراندۆم و سەربەخۆیی دروست دەكەن؟


- ئەڵبەتە یەك شتی نەگۆڕ هەیە لە سیستەمەكاندا ئەویش لێكچوونیانە لە هەڵوێستیاندا و پەرچەكرداریانە لە ئاست هەر هەوڵێكی ئازادیخوازانەدا، جا ئەوە بەناوی دیموكراسییەت و مافی مرۆڤەوە بكرێت، یان لە ستەمكاری و گێلێتی و خۆگەوجاندنەوەوە بەرامبەر بە حەقی ئازادیی میللەتان و مرۆڤەكان. ئەوە سیستەمێكی بیركردنەوەی پێگەخوازانەیە (Positional)كە وادەكات هەڵوێستی شیوەنگێڕان بۆ عێراقی هەڵوەشاوە لێكچوو بكات لەگەڵ هەڵوێستی بەریتانیا لە ئاست حەققی ئازادیی سكۆتلەندییەكاندا. هەڵوێستی پیگەخوازانە ئیش لەسەر «پیشەسازیی ترساندن» و بچووكردنەوەی جەماوەریی و تاكەكەسیی دەكات و ناتوانێت هەڵوێستێكی پەیوەندخوازنە (Relational) وەربگرێت. لە هەڵوێستی پێگەخوازانەدا، سیستەمەكان خۆیان بە ستاندارد و ئەوانیتر بەپەراوێز دەبینن و بچووكیان دەكەنەوە تا ئاستی دەستهەڵگرتن لە حەقی خۆیان بۆ سەربەخۆیی، چونكە سەربەخۆیی وەها تەفسیر دەكەن كە «دابڕانە لە مافەكانیان» و بێبەش بوونیانە لە «بەرژەوەندییە باڵاكانیان». ئەم هەڵوێستە ئیش لەسەر بچووككردنەوەی تۆ دەكات لە ئاست و بەرامبەر گەورەكردنی خۆی، بەڵام ئەو ترسەی دەیخاتە دڵ و ویژدانی تۆوە، لە بنەمادا ترسە لە بچووكبوونەوەی خۆی و گەورەبوونی تۆ. لێرەدایە كە دەبێت رزگاركەرانە بیر لە ئازادیی بكرێتەوە، نەك بەرژەوەندخوازییانە بۆ ئەوەی ئازادیی و سەربەخۆیی وەك بەهایەكی (Value) لێبێت كە سرووشتی مرۆڤ هەیەتی، نەك وەك نرخێك (Price)كە دەدرێت بە ملكەچی و ژێر چەپۆكی.
* كەواتە ئەم شتانەیە لە پشت هەڵوێستی شیعەكانەوە، كە دژایەتیی سەربەخۆیی كوردستانی پێدەكەن؟


- هەڵوێستی دەسەڵاتدارانی شیعە و سوننە درێژكراوەی هەمان هەڵوێست و دیدگای پێش مۆدێرنە و ئاغایانەیە بۆ ئازادی و سەربەخۆیی كوردستانییەكان. ئەمە ئەو شتەیە كە لە كتێب و سەرچاوە و دۆكترینە سیاسییەكاندا بە زەقی نابینرێت، چونكە ئەمە پەروەردە و هابیتۆسی جێگیركراوی مێژووی سەردەستەیە بەسەر ژێردەستەكانەوە. بۆیە ئەم هەڵوێستانە و كیچ كەوتنە كەوڵانەوە نابێت كوردستانییەكان پاشگەز بكاتەوە و بیانترسێنێت، چونكە ئەمە رەنگدانەوەی میراتێكی بێدەنگە لە خوێنی ئەوانەدا كە هەمیشە بە بوونیی سەربەخۆیانەی تۆ، لە هەڵكفاندایە و هێشتا بە بێدەنگی ماوەتەوە. ئەم هەڵوێستانە رەنگدانەوەو پەرچكەرەوەی ئەو سیاسەت و روانگە شۆڤێنیانەیەن كە لە بتە پیرۆزەكەی «عێراق»، سومبول و نیشانەی «یەكگرتووییەكی سیاسی» پێكهێناوە، لە كاتێكدا ئەم عێراقە بریتییە لە پارچەپارچەیی و هەڵوەشاوەیی و وەمێكی شڕ. بۆیە كاتێك تۆ دێیت و بڕیاری سەربەخۆیی دەدەیت، ئەو وەك مەترسییەك بۆ سەر وەهمی یەكگرتوویی لێكی دەداتەوەو كۆی ئەو كارتانەی گوشارت دەخاتەسەر كە پیشەسازیی ترس پێویستی پێیانە.


من بۆخۆم لەو بڕوایەدام لەم هەڵوێستانەدا شتێكی باش هەیە بۆ تێگەیشتنێكی زیاتر لەو مێژووە ستەمكارییەی كە لە دین و عرووبەوە درێژ دەبێتەوە بۆ ناو سیستەم و كایەی سیاسی و ئەمەش ئەو دیوەی دیكەی سیاسەتی شۆڤێنیانە و عروبەوییانەمان بۆ ئاشكرا دەكات، كە خۆی لە ئاشكرایی و راشكاویی مێژووییانە دەشاردەوە و ئەمێستا روخسارە راستەقینەكەی خۆی ئاشكرا دەكات. بۆیە نابێت ئێمەش پەرچەكردار بنوێنین، چونكە دەمانخاتە پێگەی ئەوانەوە و لێكچوون لە نێوانماندا دروست دەكات. ئەوەی پیویستە بیكەین، بریتییە لە تێبینی و شیكردنەوە و لێكدانەوە بۆ لێكەوتەكانی پاش بەعسیزم لە غیابی بەعس خۆیدا. بۆیە ئەم هەڵوێستانە دەمامكە مێژووییەكەی ئەوانە لادەدات و بۆ یەكەمجار بە رووخساری راستەقینەی خۆیانەوە بۆ ئێمە دەردەكەون كە نە دەستوور و نە یاساكان و نە پیشەسازییەكانی ترساندن ناتوانێت چیدی بیانشارێتەوە. ئەمەش دەستكەوتێكە بۆ ئێمە تا بزانین چۆن هەنگاو دەنێین بەرەو دروستكردنی شوناسی سەربەخۆیی كە ئامانجەكەی بریتییە لە گەیشتن بە ئازادی. ئەم دۆخە كایەی سیاسیی عێراقی و ئیقلیمی لە شانۆیی و نمایشێكی مێژوویی چاوبەستانەوە، دەگۆڕێت بۆ واقیعێكی مێژوویی كە دەبێت وەك خۆی ببیندرێت.