جۆشوا لاندیز تایبەتمەندە لە كاروباری رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و شارەزای كاروباری سوریایە، بەڕێوەبەری سەنتەری دیراساتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستە لە زانكۆی ئۆكلاهۆما، وانەبێژی چەند بوارێكی گرنگە، وەك كۆمەڵگە و كەلتوور لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ناكۆكی عەرەب ئیسرائیل. بۆ قسەكردن لە بارەی بارودۆخی ئێستای رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و پێشبینییەكانی پەیوەست بە سیاسەتی دەرەوەی ئیدارەی داهاتووی ئەمەریكا لە ئاست ئەم ناوچە گرنگەدا، گوڵان لە میانەی دیمانەیەكدا چەند پرسیارێكی ئاڕاستە كرد و ئەویش بەم شێوەیەی خوارەوە وەڵامی پرسیارەكانی دایەوە.

* چۆن لە بارودۆخی ئێستای رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەڕوانیت؟
- پێم وایە بارودۆخەكە تا ڕاددەیەك بەرەو سەقامگیری دەچێت، كە ئێستا ئەسەد سەركەوتنی لە حەلەبدا بەدەست هێناوە و گفتوگۆ لە نێوان توركیا و ئێران و ڕوسیادا بەڕێوەدەچێت، هەروەها سەرۆك ترەمپیش ڕایگەیاندووە كە كار لەگەڵ ڕووسیادا دەكات. كەواتە هەندێ ئومێد هەیە بە هاتنەئارای سەقامگیری زیاتر لە ساڵانی داهاتوودا، بەتایبەتی كە ئێستا هێزە عێراقییەكانیش لە موسڵدا پێشڕەوی دەكەن.
* ئاشكرایە كە تا ئێستا سیاسەتی ئیدارەی داهاتووی ئەمەریكا لە ئاست رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ناڕوونە و جگە لەوەی –هەروەك ئێوەش ئاماژەتان پێكرد- كە بەڕێز ترەمپ باسی لە هاوكاری كردن كردووە لەگەڵ ڕووسیادا، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا پێویستە ئیدارەی داهاتوو بە چ شێوەیەك مامەڵە لەگەڵ ناسەقامگیری و نادڵنیایی لەم ناوچەیەدا بكات؟
- لە ڕاستیدا ئێمە نازانین ترەمپ چی دەكات، لە ئێستادا ئێمە ئەو مشت و مڕە لەبارەی روسیاوە بەدی دەكەین كە باس لە هەوڵەكانی روسیا دەكرێت بۆ دروستكردنی ناكۆكیەك لە نێوان دەزگای هەواڵگری ئەمەریكا و بەڕێز ترەمپدا. كەسانێكی زۆر هەن لە ئەمەریكا كە ناخوازن ترەمپ كار لەگەڵ ڕووسیادا بكات، لەبەر ئەوە زەحمەتە بزانین ئەم پرسە چۆن بەرەوپێش دەچێت، بەڵام تاوەكو كابینەكەی و تیمەكەی پەسەند نەكرێن، ئەوا هیچ لێدوانێكی گەورە لە بارەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست نادرێت، جگە لە باسكردن لە تێكشكاندنی داعش و لێدوانی لەو چەشنە.
* بە بەراورد بە ئیدارەی ئۆباما، ئایا پێت وایە ئیدارەی ترەمپ پتر كار لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەكات، یاخود كەمتر؟

- من پێموایە پتر كار لەسەر شەڕی داعش دەكات، واتە هێزێكی سەربازی زیاتر تەرخان دەكات بۆ ئەو مەبەستە، بەڵام كەمتر كار لەسەر پشتیوانیكردنی یاخیبوان دەكات لە سوریا. ئایا ئەمە چی دەگەیەنێت بۆ حكومەتی عێراقی، ئەمە بە مانای ئەوە دێت حكومەتی عێراق پشتیوانی و هاوكاری دارایی زیاتر بەدەست دەهێنێت. ئایا چی دەگەیەنێت بۆ كورد، ئەمە هێشتا بە تەواوەتی ڕوون نییە، بەڵام پێدەچێت ئەو ڕیگایەی ئەمەریكا و سوپای ئەمەریكا گرتوویانەتە بەر، ئەوە بگەیەنێت كە هاوكاری زیاتری كورد دەكرێت لە سوریا، ئەمەش توركیا ناڕەحەت دەكات، ئێمە بەم دواییە بینیمان كە روسیا – لە بری ئەمەریكا- لە ئەلباب هاوكاری توركیای كرد، پێدەچێت ئەمەش ئاماژەیەك بێت بەوەی ئەمەریكا پابەند دەبێت بە هاوكاری كردنی دۆستە كوردەكانییەوە. بەڵام ئێمە نازانین ترەمپ چۆن ئەم كارە دەكات، من مەزەندەی ئەوە دەكەم كە ترەمپ ئەو كارە دەكات كە سوپا پێشنیاری دەكات.

* پێت وایە ئەمەریكا چیتر كات و كۆشش و دارایی خەرج ناكات بۆ پرۆسەی بنیاتنانی دەوڵەت و بنیاتنانی نەتەوە لەم ناوچەیەدا، بەتایبەتی دۆناڵد ترەمپ لە سەروەختی هەڵمەتەكانی هەڵبژاردنەكان بە ئاشكرا ڕایگەیاند گە نابێت چیتر ئەمەریكا خۆی پابەند بكات بەم پرۆسانەوە؟
- بەڵێ، بەتایبەتی لە پەیوەندیدا بە هەردوو حاڵەتی لیبیا و سوریاوە، ئەو زۆر بە ڕوونی ڕایگەیاندووە كە باوەڕی بە گۆڕینی رژێم نییە، لەبەر ئەوە پێم وانییە ئەو بە پەرۆش بێت بۆ خەرجكردنی دارایی لە پرسی پەرەپێدانی دیموكراسیدا. لەلایەكی دیكەوە بەڕێز ترەمپ زانیارییەكی زۆری نییە لەبارەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە و لەو باوەڕەشدا نیم تیمەكەی زۆر بایەخ بە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بدات. چونكە بایەخدانی قووڵی ئەو پەیوەستە بە سیاسەت و ئابووری ناوخۆوە. لەبەر ئەوە مەزەندەی من ئەوەیە ئەگەرچی ئەو باسی گۆڕانكاری دەكات لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بەڵام ئەو گۆڕانكارییە نییە كە خەڵكی ئومێد دەكەن بێتەدی.
* ئایا سڵكردنەوەی ئیدارەی نوێی ئەمەریكا لە پرسی گۆڕینی رژێم لە وڵاتانی ئەم ناوچەیەدا لەبەر ئەوەیە كە دەستتێوەردانەكانی پێشتری ئەمەریكا لەم ناوچەیەدا ناسەقامگیری و پشێوی لێكەوتەوە؟
- زۆربەی ئەمەریكییەكان گەیشتوونەتە ئەو قەناعەتەی كە دەستتێوەردانی ئەمەریكا لە عێراقدا باجێكی زۆری لەسەر ئەمەریكا لێكەوتەوە و عێراقییەكانیش باجێكی گەورەیاندا و لە هەمان كاتدا بووە هۆی ناسەقامگیریكردنی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست. چونكە ئەو سیاسەتەی سەرۆك بوش بانگەشەی بۆ دەكرد – لە عێراقدا- شكستی هێنا، بە دڵنیاییەوە لە لیبیاشدا ئەمەریكا شكستی هێنا، چونكە دۆخێكی باشتر نەهاتە ئاراوە. هەموو ئەمانە بوونە هۆی ئەوەی ترەمپ ڕەخنە لە بوش بگرێت و عێراق بە لانكەی تیرۆریزم دابنێت و دواتریش چەندین كەسایەتیی كۆماری دیكە هەمان قسەیان دووبارە كردەوە، ئەمەش ئاڵوگۆڕێكی گەورە بوو لە نێو پارتی كۆمارییەكاندا، لەبەر ئەوەی زۆربەی كۆمارییەكان پشتیوانیان لە سیاسەتەكانی بوش دەكرد و بە سیاسەتێكی باشیان لە قەڵەم دەدا و پێیان وابوو كەسانێكی كەم، وەك برێمەر، هەڵەیان كردووە. بەڵام لە ئێستادا زۆربەی ئەمەریكییەكان پێیان وایە ئەوە سیاسەتێكی هەڵە بووە و ئەمەریكاش هەڵەیەكی گەورەی كرد.

* ئایا پێت وایە دۆناڵد ترەمپ هەوڵەكانی چڕدەكاتەوە بۆ زیاتر گۆشەگیركردن و ئیحتیواكردنی ئێران، بەتایبەتی كە ڕێككەوتنە ناوەكیەكەی بە ڕێككەوتنێكی زۆر خراپ لە قەڵەمدا؟
- من باوەڕم بەمە نییە، چونكە ئەمەریكا سیاسەتی دژبەیەكی لە بەرامبەر ئێراندا هەیە، بۆ ڕازیكردنی هاوپەیمانەكانی، وەك سعودیە و ئیسرائیل و تا ڕاددەیەك توركیا، ئەمەریكا ڕایگەیاندووە كە ئێران هێزێكی شەڕانگێزە و دەیەوێت بە چەشنی ئەختەبوتێك دەسترۆیشتوویی و نفوزی خۆی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا درێژە پێبدات و دەبێت باڵەكانی ئەو ئەختەبوتە ببڕدرێن و ئیحتیوای ئێران بكرێت، بەڵام لە هەمان كاتدا، ستراتیژیەتی سوپای ئەمەریكا دەقا و دەق پێچەوانەی ئەم كارە دەكات، چونكە ستراتیژیەتی سوپای ئەمەریكا ئەوەیە چەك بە سوپا ومیلیشیا شیعەكان بدات و هێزێكی ئاسمانی خۆی – كە باشترین هێزی ئاسمانییە لە جیهاندا- بەكاردەهێنێت بۆ تێكشكاندنی یاخیبووە سوننەكان و هاوكارە لە بنیاتنانی هێزی شیعە كە هاوپەیمانی ئێرانه بۆ ئەوەی دەسەڵاتی خۆی بۆ عێراق و بۆ موسڵیش درێژە بكەنەوە. لە هەمان كاتدا ئەمەریكا هیچ كارێكی نەكرد بۆ ڕێگریكردن لە روسیا لەوەی هەمان كار لە سوریادا ئەنجام بدات، مەبەستم هاوكاری كردنی ئەسەد بوو – كە هاوپەیمانی ئێرانە- بۆ ئەوەی یاخیبووانی سوننە تێكبشكێنێت و دەسەڵاتی خۆی بەسەر سوریادا درێژ بكاتەوە. تاكە سیاسەتێك كە ئەمەریكا گرتبیەتیەبەر و وا دەربكەوێت كە ئیحتیوای ئێران دەكات بریتییە لە هاوكاری كردنی كورد و پشتیوانی كردنی لە هێزەكانی سوریای دیموكرات كە زۆربەیان كوردن، بۆ ئەوەی خاكی ژێر دەستی داعش بگرنەوە، لەبەر ئەوەی ئەمە لە ڕووی تیورییەوە بەرفراوانبوونی میلیشیا شیعەكان سنوردار دەكات، بەڵام ئەمەش مەسەلەیەكی ناڕوونە، لەبەر ئەوەی كوردیش پەیوەندییەكی باشی لەگەڵ ئێراندا هەیە. كەواتە سیاسەتی ئەمەریكا هاوكاری كردنی ئێرانە بۆ درێژكردنەوەی دەسەڵاتی خۆی. هەر ئەمەش هۆكاری ئەوە بوو كە عەرەبستانی سعودیە و وڵاتانی كەنداو و ئیسرائیل و توركیاش زۆر تووڕە بوون لە ئیدارەی ئەمەریكا، هەموویان باوەڕیان وایە كە ئەمەریكا درۆیان لەگەڵدا دەكات، چونكە ئەمەریكا ڕایدەگەیەنێت كە سەرقاڵی ئیحتیواكردنی ئێرانە، بەڵام لە واقیعدا هاوكارە بۆ برەودان بە دەسەڵاتی ئێران. زۆر كەس باوەڕیان وایە ئەمە پیلانگێرییە و ئەمە ڕێككەوتنێكی نهێنییە لە نێوان ئەمەریكا و شیعەدا بۆ تێكشكاندنی ئیسلامی سوونە و بۆ دابەشكردنی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و درێژەكردنەوەی دەسەڵاتی ئێران.
* ئەگەر باس لە بارودۆخی سوریا بكەین، ئەوەی بەدی دەكرێت ئەوەیە كە ئەمەریكا نایەوێت دەست بۆ گۆڕینی رژێمی ئەم وڵاتە ببات، لە كاتێكدا مانەوەی دۆخەكە بەم شێوەیە هۆكارێكە بۆ بەردەوامبوونی ناسەقامگیری و توندوتیژی، ڕاوبۆچونی ئێوە چییە لەم بارەیەوە؟


- ئاشكرایە كە ئەمەریكا خوازیاری تێكشكاندنی رژێمی سوریا نییە، لە ساڵی 2003ەوە ڕوون بووە كە ئەمەریكا نایەوێت بە ڕاددەیەكی گەورە رژێمی ئەسەد ناسەقامگیر بكات، لەبەر ئەوەی ترسی ئەوەی هەیە داعش دەسەڵات بگرێتە دەست.
* بەڵام پێت وانییە مانەوەی ئەسەد لە دەسەڵاتدا هۆكارێك بێت بۆ درێژەكێشانی ناسەقامگیری و نائارامی؟
- لە ڕاستیدا چەندین لایەن هەن كە ناسەقامگیری لە ناوچەكەدا دروست دەكەن، گومانی تێدانییە كە ئەسەدیش ناسەقامگیری دروست دەكات، بەڵام لای خەڵكانێك لە دیمەشق، ئەسەد بە سەرچاوەی سەقامگیری دادەنرێت. كەچی كەسانێكیش هەن خوازیاری لابردنی ئەسەد و هێشتنەوەی سوپای ئەو وڵاتەن، بەڵام كێشەكە ئەوەیە ناتوانن ڕێگەیەك بدۆزنەوە بۆ چۆنیەتی ئەنجامدانی ئەو كارە، چونكە نایانەوێت سوپای سوریا بڕوخێنن و بوار بۆ میلیشیاكان بكەنەوە بۆ ئەوەی دەست بەسەر دیمەشقدا بگرن. كەواتە ئەوانەی دەیانەوێت سەقامگیری بپارێزرێت ئەوا دەبێت باجێكی گران بدەن، چونكە نایانەوێت هەمان چارەنووسی حەلەبیان هەبێت.

* ئەگەر بێینەسەر شەڕی موسڵ، ئایا پێت وایە تەنها تێكشكاندنی داعش بەس نییە و ئەگەر بمانەوێت سەقامگیرییەكی ڕاستەقینە لە عێراقدا بێتەدی، ئەوا پێویستە چارەسەرێكی سیاسی هەمەلایەن بێتەئاراوە؟
- لە ڕاستیدا ئەگەرەكانی سەقامگیرییەكی ڕاستەقینە زۆر بەهێز نین، نە لە عێراق و نە لە سوریادا، پێم وایە ئەوەی لە رووی سەربازییەوە براوە دەبێت زۆرترین دەسەڵاتی دەبێت، لایەنی دۆڕاویش هەست بە تاڵاوی شكست دەكات و توڕەیی دایدەگرێت. كەواتە سەقامگیریی رێژەیی دەبێت، بە دڵنیاییەوە ڕێكخراوێكی وەك داعش تێكدەشكێت، ئەمەش گرنگە.، بەڵام خەڵكانێك هەن بە نائاسودەیی دەمێننەوە، لەبەر ئەوەی گەندەڵییەكی زۆر و نایەكسانییەكی زۆر لە ئارادایە و سیستمە سیاسیەكە گۆڕانكاری تێدا نەكراوە و حكومەت زۆر ناكارا بووە.
* ئایا پێشبینی ئەوە دەكەین ئەگەر كوردستانی سەربەخۆ بێتەئاراوە ببێتە هۆكارێك بۆ سەقامگیری لە ناوچەكەد؟ا

- بەڵێ من باوەڕم وایە. لە واقیعدا دەوڵەتێكی كوردی سەربەخۆ هەیە لە باكووری عێراقدا، ڕاستە تەواو سەربەخۆ نییە، بەڵام لە زۆر ڕووەوە سەربەخۆیە و پێم وایە دەبێتە هۆكاری سەقامگیری، چونكە لە دوای دروست بوونی عێراقەوە لە دوای جەنگی یەكەم جیهانەوە، كێشەی كورد لە عێراقدا كێشەیەكی بەردەوام بووە و –چارەسەرنەكردنی- هۆكاری ناسەقامگیری بووە لە عێراقدا، هەروەها هۆكاری ناسەقامگیری بووە لە سوریاشدا، لەبەر ئەوەی كورد سەركوتكراون و نائاسودەبوون بەوەی ناچار كراون لە وڵاتێكی عەرەبیدا بژین لە كاتێكدا كە ئەوان عەرەب نین، كە ڕەنگە بە بەدەستهێنانی دەوڵەتی خۆیان كورد ئاسودەتر بێت، قبوڵكردنی ئەم مەسەلەیە دژوارە بەلای عەرەبەوە، بەڵام ڕەنگە لە كۆتاییدا- لە مەودای دووردا- بۆ عەرەب باشتربێت، چونكە چیتر ناچار نابن كە رووبەرووی ئەم كێشەیە ببنەوە.