ستیفن زونێس، پڕۆفیسۆرە لە بەشی سیاسەت لە زانكۆی سان فرانسیسكۆ و سەرۆكی پرۆگرامی دیراساتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستە لە هەمان زانكۆ و پێشتریش بەرپرسی پرۆگرامی دیراساتی ئاشتی و دادپەروەری بووەو مامۆستا بووە لە چەند زانكۆیەكی گرنگی وەك كۆرنێڵ و تێمپڵ و سۆنۆما ستەیت، هەروەها وانەبێژی چەند بوارێكی گرنگە، وەك سیاسەتی ئاشتی و ناكۆكی، سیاسەتی دەرەوەی ئەمەریكا، بنەمای ناتوندوتیژی لە رووی تیۆر و پراكتیكەوە، سیاسەت و حكومەت و پێوەندییە نێودەوڵەتییەكان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. بۆ تاوتوێكردنی بارودۆخی ئێستای رۆژهەڵاتی ناوەڕاست كە پشێوی و نادڵنیایی باڵی بەسەردا كێشاوە، هەروەها بۆ قسەوباسكردن لەبارەی ئامادەكارییەكان بۆ پرۆسەی رزگاكردنەوەی موسڵ و عێراقی دوای داعش و هەنگاوهەڵگرتنی كوردستان بەرەو سەربەخۆیی، گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵدا ئەنجامدا و ئەویش بەم شێوەیە وەڵامی پرسیارەكانی داینەوە.

* چۆن لە بارودۆخی ئێستای رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەڕوانن، بەتایبەتی كە دەبینین دامەزراوەكانی دەوڵەت دادەڕووخێن و سنوورەكانی دەوڵەتانی ئەم ناوچەیە بەرەو كاڵبوونەوە دەچن و لەبەریەك هەڵدەوشێنەوە، واتە چۆن ئەم گۆڕانكارییە گەورە و مێژووییانە لێكدەدەنەوە؟
- لەڕاستیدا ئەمە لە چەندین رەهەندەوە بە دۆخێكی تراژیدی وەسف دەكرێت، لە نێویاندا ئەو ئێش و ئازارە مرۆییانەی بەدی دەكەین، لە هەمان كاتدا ئەمە دەرفەتێك دروست دەكات بۆ هێنانەئارای گۆڕانكارییەكی كۆمەڵایەتی كە پێویست بوو زۆر زووتر ئەنجام بدرایە. لەلایەكی دیكەوە ئەمە میراتی سەردەمی كۆڵۆنیاڵیزم و ئیمپریالیزم و دەستێوەردانی رۆژئاوایە، لە هەمان كاتدا ئەمە بەرئەنجامی خواستی رەوای زۆرێك لە گەلانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستە بۆ هێنانەدی سیستمێكی حوكمڕانی دیموكراتیتر و بەرپرسیارتر و بۆ دەستەبەركردنی دادپەروەری كۆمەڵایەتی. بەداخەوە گروپگەلێكی مەترسیدار و دواكەوتووخواز هەن كە كەڵكی خراپیان لە بارودۆخەكە وەرگرتووە، ئەمەش بۆتە پاساوی دەستێوەردانی زیاتری رۆژئاوا. كەواتە ئیسلامییەكان و خواستە ئیپمریاڵییەكانی رۆژئاوا بەریەك كەوتوون، بەڵام ئەوە هاووڵاتییە ئاساییەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستە كە لەو نێوەندەدا گرفتاربوون و گیریان خواردووە. لە راستیدا ئەوەی پێویستە دروستبوون و رێكخستنی كۆمەڵگەی مەدەنییە كە هەڵبسێت بە بەرەنگاربونەوەی هەردوو ئەو دوو ئاڕاستەیە، ئەویش بە بنیادنانی ئەو رێكخراو و دامەزراوانەی كە رەنگدانەوەی خواست و ویستی خەڵك بن و رەگ و ریشەیان لە نێو خەڵكدا بێت.
* ئایا پێتانوایە ئەو سنوورە دەستكردانەی بەهۆی رێككەوتنی سایكس پیكۆ-وە دروستكران، بەرپرسن لە دروستبوونی دەوڵەتە لەرزۆك و شكستخواردووەكان و ئۆباڵی هاتنەئارای دۆخێكی ناسەقامگیر و نائارام لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیان دەكەوێتە ئەستۆ؟
- بە دڵنیاییەوە تاكتیكی -پەرتكە و زاڵبە –كە لەلایەن هێزە كۆڵۆنیاڵیەكانەوە پیادەكرا، بووە هۆی دروستبوونی ئەو سنوورە دەستكردانە و ئەو سنوورانەش فاكتەرێكی سەرەكی بوون لە هێنانەئارای ئەو دۆخە پڕ لە پشێویەی كە ئێستادا لە ئارادایە. هەروەها ئەو راستییەی كە لە ئێستادا سیستمی دەوڵەتی نەتەوەیی گرنگییەكی كەمتری هەیە بە بەراورد بە چەند دەیەیەك پێش ئێستا ئەویش بەهۆی بە جیهانگەرایی و دروستبوونی كۆمەڵگەی مەدەنی نێودەوڵەتی كە هەلومەرجێكی دروست كردووە چیتر پێویست ناكات سنوورە دەستكردەكان ببنە بەربەست لەبەردەم یەكگرتووییەكی زیاتر لەنێو گەلاندا. ئەگەر ئێمە لە یەكێتی ئەوروپا بڕوانین، ئەوا سەرەڕای كێشەكانی ئەم یەكێتییە، ئەوا دۆخێكی دروستكردووە كە سنوورە نەتەوەییەكان نەبوونەتە كۆسپ و لەمپەڕ لەبەردەم جووڵەی ئازادی خەڵك و خزمەتگوزارییەكاندا. كەواتە ئەوەی پێویستە ئەنجام بدرێت، ئەوەیە كە تەحەددی حكومەتە نیشتمانییەكانی ناوچەكە بكرێت، لەگەڵ ئەو هێزە دەرەكییانەی دەیانەوێت كەڵكی خراپ لە سنوورە نیشتمانییەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەربگرن بۆ پیادەكردنی تاكتیكی پەرتكە و زاڵبە لە دژی گەلانی ناوچەكە.

* وینستۆن چێرچل وتەیەكی بەناوبانگی هەیە كە دەڵێت: دەرفەتەكان لە سەروەختی قەیرانەكاندا دروست دەبن، لەم روانگەیەوە ئایا پێتانوایە كە سەرەڕای ئەو دۆخە دژوار و پڕلە پشێوییەی لەئێستادا باڵی كێشاوە بەسەر رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، ئەوا زەمینە، یان دەرفەتی چارەسەركردنی ئاشتییانە و بنەڕەتییانەی كێشەكانی ئەم ناوچە گرنگە هاتوونەتەئاراوە؟
- لە راستیدا پێدەچێت تا ئایندەیەكی نزیكیش بارودۆخەكە هەر بە دژواری بمێنێتەوە، هەروەها ئەوە ئاشكرایە كە نەوەی گەنجان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ناڕازین لە حوكمڕانە تەقلیدییەكانیان، هەروەها لە ئیسلامییە سەرسەختەكان و لە مەیلە ئیمپریالیستییەكان، كە لە رێگەی بەرگری و بەرنگاربوونەوەی ناتوندوتیژیشەوە گوزارشتیان لەم ناڕازیبونەوەی خۆیان كردووە. بۆ نموونە، ئێمە هاووڵاتییە ئاساییەكانی یەمەن و تونس و میسرمان بینی، كە لە رێی یاخیبوونی مەدەنییەوە توانییان كۆتایی بە دەسەڵاتی رژێمە دیكتاتۆرییە درێژخایەنەكان بهێنن، بەڵام بەداخەوە تەنیا تونس توانی درێژە بە حوكمڕانیەتییەكی سەقامگیر بدات. لەگەڵ ئەوەشدا، راپەڕینەكان – لە نێویاندا راپەڕینە سەرنەكەوتووەكانیش، وەك ئەوەی لە بەحرەین روویدا، یان راپەڕینە سەرنەكەوتووەكەیی سووریا كە لە سەرەتاوە بە شێوەیەكی ناتوندوتیژ دەستی پێكرد - ئەوەیان خستەڕوو كە خەڵكی لە توانایدا هەیە جووڵە و بزاوتێكی بەرفراوان بكات، بەڵام بۆ ئەوەی ئەم بزاوتانە سەركەوتوو بن، ئەوا پێویستە دەست بدەنە پرۆسەیەكی درێژخایەنی دروستكردنی رێكخراو و دامەزراوە جەماوەرییەكان، وەك یەكێتیەكانی كار، رێكخراوەكانی ئافرەتان و قوتابیان و رێكخراوە هاوشێوەكانی دیكە، بۆ ئەوەی لەسەر ئاستی مەحەلی هەست بكەن دەتوانن كاریگەربن و رۆڵیان هەبێت و سەرەتا لەسەر ئاستێكی بەرتەسك سەركەوتن بەدەست بهێنن و دواتر بتوانن هاوپەیمانێتیەكی بەرفراوان پێكبهێنن بۆ ئەوەی بتوانن گۆڕانكاری راستەقینە لەسەر ئاستی مەحەلی و نیشتمانی دروست بكەن. گۆڕانكاری لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە رێگەی بوونی سەركردەیەكی كاریزماتیكەوە بەدی نایەت، هەروەها لە رێگەی راڤە و لێكدانەوەی سەرسەختانەی بیروباوەڕی ئایینی نایەتەئاراوە، بە هەمان شێوە لە رێی بەكارهێنانی هێزی زبریشەوە روونادات، بەڵكو دەبێت لە رێی هێزی جەماوەرییەوە بێت كە لە پێناوی هێنانەدی بەرژەوەندی گشتیدا خۆیان رێكخستبێت.


* ئاشكرایە كە سەرەڕای كێشە و تەحەددییە قووڵەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئەم ناوچەیە گرفتاری كێشەیەكی سەخت و دژواری دیكەیە كە بریتییە لە ناكۆكی و جەمسەرگیری تایفەگەری، بەتایبەتی لە نێوان دوو هێزەی ئیقلیمی و دەستڕۆیشتویی وەك سعودیە و ئێراندا، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا تاچەند ئەم ناكۆكییە تایفەگەرییە هێندەی دیكە دۆخی ناوچەكە ئاڵۆز دەكات و قەیرانەكانی قووڵتر كردۆتەوە؟
- لە راستیدا بۆ چەندین سەدە سوننە و شیعە و مەسیحی و پێكهاتەكانی دیكە توانیویانە بە شێوەیەكی ئاشتییانە و شان بە شانی یەكتری لە كۆمەڵگە فرەییەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بژین، بەڵام ئەوە دەستێوەردانی هێزە ئیمپریالییەكان و بوونی چەند سەركردەیەكی هەلپەرستی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستە كە بوونە هۆی دروستبوونی لێكترازانی و دابەشبوون لە نێو مەزهەبە جیاوازەكاندا، ئەویش لە رێی برەودان بە بیروباوەڕێكی هەڵە كە گوایە ئەم مەزهەبانە دوژمنی یەكترن، نەك هێزە ئیمپریالیستیەكان و دیكتاتۆرە مەحەلییەكان. ئەمە لە كاتێكدا خاڵی هاوبەشی زۆر هەیە لە نێوان سوننە و شیعە و مەسیحی و پێكهاتەكانی دیكەدا كە خۆیان لەخواست و ویستی بنیادنانی حوكمڕانییەكی دادپەروەرتردا بەرجەستە دەكەن.
* ئەوەی لە ئێستادا بەدی دەكرێت ئەوەیە كە هەرێمی كوردستان توانیویەتی ببێتە هێزێكی كارا و كاریگەر لەبەرەنگاربوونەوەی تیرۆریستاندا، لە هەمان كاتدا خواست و ویستی خۆی نەشاردۆتەوە بۆ مومارەسەكردنی مافی بڕیاردان لەچارەنووسی خۆی و بەئاشكرا داوای ئەنجامدانی راپرسی دەكات بۆ بەدەستهێنانی سەربەخۆیی، چونكە پێیوایە ئەمە باشترین قەڵغانە بۆ پاراستنی هەرێمەكەی و بۆ دەستەبەركردنی ئایندەیەكی باشتر، راو بۆچوونی ئێوە لەم بارەیەوە چییە؟

- بە دڵنیاییەوە كورد شایستەی ئەوەیە هەڵبسێت بە مومارەسەركردنی مافی بڕیاردانی چارەنووسی خۆی، هەرێمی كوردستانیش ئەوەی خستۆتەڕوو كە توانای خۆبەڕێوەبەری و خۆحوكمڕانیی هەیە. بەڵام ئەو پرسیارەی دەمێنێتەوە پەیوەستە بە سەربەخۆیی تەواوەوە، ئەوەیە ئایا باشترە كار لەسەر چەسپاندن و زیاتر پتەوتركردن و پەرەپێدانی ئەم خۆبەڕێوبەریە كراوە بۆ ئەوەی ببێتە مۆدێلێك بۆ باقی ناوچەكە، یان ئەوەتا كارێك بكرێت كە كاردانەوە و پەرچەكرداری بەغدا، یان ئەنقەرە بە دوای خۆیدا بێنێت، كە خوێنڕێژی و ناسەقامگیری لێبكەوێتەوە؟ كەواتە دەبێت لەم دۆخە هەستیارانەدا هاوسەنگییەك بكرێت لە نێوان هەبوونی مافێك كە لە رووی ئەخلاقییەوە مافێكی رەوایە، لەبەرامبەر ئەو سنوورانەی كە هەرچەندە دەستكردن، بەڵام لە روانگەی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوە رەوایەتییان هەیە، ئەمەش دۆخێكی دژوارە.
* ئاشكرایە كە حاڵی حازر هاوپەیمانێتی نێودەوڵەتی دژ بە داعش و سوپای عێراق و هێزەكانی پێشمەرگە سەرقاڵی خۆئامادەكردنن بۆ ئۆپەراسیۆنی رزگاركردنەوەی موسڵ، پرسیارەكە لێرەدا ئەوەیە ئایا عێراقی ئایندە چۆن دەبینن لە دوای تێكشكاندنی داعش و رزگاركردنەوەی شاری موسڵ و ئایا پێتوایە دەبێت شان بە شانی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەكە رێككەوتنی سیاسیش ئەنجام بدرێت؟

- بە دڵنیاییەوە دەبێت داعش تێكبشكێندرێت و شاری موسڵیان لە ژێر دەست دەربهێندرێت، ئەمە ئۆپەراسیۆنێكی سەربازی قورسە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا دەبێت ئەنجام بدرێت. دەبێت ئەوەش بوترێت كە هێزی پێشمەرگە و هێزە كوردییەكانی دیكە، سەلماندیان كە كاریگەرترین هێزی شەڕكەرن لە دژی داعش لە عێراق و سوریادا. لەلایەكی دیكەوە، ئەوە بەدی دەكەین كە گروپە شیعە تایەفەگەرییەكان باڵادەستن بەسەر حكومەتی مەركەزی عێراقدا كە میسداقیەتیەكی كەمیان هەیە لە روانگەی زۆرینەی سوننەی موسڵەوە. ئەوەی هێندەی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەكەی رزگاركردنەوەی موسڵ گرنگە، ئەوەیە كە دواتر چی روودەدات، چونكە ئەگەر خەڵكی موسڵ بگەنە رێككەوتنێك لەبارەی ئەوەی خۆیان حوكمڕانیی كاروبارەكانی خۆیان بكەن و باوەڕ بەوە بكەن كە حكومەتی مەركەزی بایەخ بە بەرژەوەندییەكانیان دەدات و هەست بكەن ئاوێتەی پرۆسەكە كراون، ئەوا ئاسانە بۆیان كە داعش رەت بكەنەوە. چونكە داعش تەنیا لەبەر ئەوە توانیویەتی زاڵ بێت، چونكە حكومەتی مەركەزی میسداقییەتی لە دەست دابوو لە نێو خەڵكدا، لەبەر ئەوەی جیاكاری دژی موسڵ و ناوچە سوننەكانی دیكە دەكرد و مامەڵەیەكی ناڕەوای لەگەڵ دەكردن. كەواتە ئەگەر سوپای عێراق بتوانێت موسڵ بگرێتەوە، بەڵام میلیشیا شیعەكان دەست بدەنە كاری تۆڵەسەندنەوە، ئەوا ئەمە دەبێتەهۆی دوورخستنەوەی دانیشتووانی شارەكە و دۆخێك دەخوڵقێت كە جارێكی دیكە داعش، یان گروپە توندڕەوەكانی دیكە دەستی بەسەردا بگرنەوە. كەواتە سەرەڕای گرنگیی ئامادەكردنی ئۆپەراسیۆنێكی سەربازی سەركەوتوو، ئەوا گرنگە ئامادەكاری بكرێت بۆ بنیادنانی حوكمڕانییەكی سەركەوتوو لە دوای رزگاركردنەوەی موسڵەوە، كە دیموكراسی و سەقامگیری بۆ شارەكە و بۆ ناوچەكەش بە دوای خۆیدا بێنێت.

* دوایین پرسیارمان لەبارەی ئێرانەوەیە، ئایا پێتانوایە ئێران توانیویەتی، یان سەركەوتوو بووە لە برەودان بە دەستڕۆیشتویی و دەسەڵاتی خۆی لە ناوچەكەدا، بەتایبەتی لە دەوڵەتە سەرەكییەكانی وەك عێراق و سووریادا، بە چەشنێك ئێران بۆتە هێزێك كە دەبێت حیسابی بۆ بكرێت لەهەر پرۆسەیەكی دووبارە داڕشتنەوەی ناوچەكەدا؟
- ئێران هێزێكی ناوچەییە و بۆ چەندین سەدەشە ئێران هێزێكی لەم چەشنەیە و خواستی ئەوەی هەیە كە دەستڕۆیشتوویی خۆی درێژ بكاتەوە بۆ ناوچەكە لە رێی بزووتنەوە سیاسییە هاوپەیمانەكان و میلیشیا هاوپەیمانەكانیەوە. لە دوای رووخانی دەسەڵاتی سەددامی حوسێنەوە لە عێراق كاریگەری و دەستڕۆیشتویی بەدەست هێنا لەم وڵاتەدا، هەروەها پشتیوانیكردنی لە رژێمی بەشار ئەسەد دوای ئەوەی وڵاتەكە دووچاری شەڕی ناوخۆیی بۆوە، بووەهۆی ئەوەی دەستڕۆیشتووییەكی زیاتر لە سووریادا بەدەست بهێنێت. بەڵام خەڵكی ناوچەكە و تەنانەت شیعەكانیش نایانەوێت بكەونەژێر باڵادەستی ئێران، یان هەر هێزێكی دەرەكی دیكەوە، ئیدی ئەو هێزە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بێت، یاخود لە ئەوروپا، یان لە هەر ناوچەیەكی دیكەوە كە بیانەوێت دەستڕۆیشتوویی خۆیان بسەپێنن. رەنگە هەندێ سەركردە هەبن كە بیانەوێت هاوپەیمانی بكەن بۆ چەسپاندنی دەسەڵاتی خۆیان، بەڵام هاووڵاتییە ئاساییەكان نایانەوێت نەتەوەكەیان بكەوێتەژێر كاریگەری و دەستڕۆیشتوویی هێزە دەرەكییەكانەوە. كەواتە ئەگەرچی لە چەند روویەكەوە و لەم ساڵانەی دواییدا دەستڕۆیشتویی ئێران هەڵكشاوە، بەڵام بە بۆچوونی من ناتوانێت لەوە بەهێزتربێت، لەبەر ئەوە خواستی خۆحوكمڕانی و ویستی بەرەنگاربوونەوەی دەستڕۆیشتویی دەرەكی هێشتا لە نێو گەلانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەهێزە.