یۆسی مەكلبێرگ :ئێستا زیاتر لە هەر ساتەوختێكی دیكە ئەگەری دروستبوونی دەوڵەتی كوردستان لەئارادایە یوسی مەكلبێرگ، توێژەرە لە پڕۆگرامی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ئەنستیتیوتی شاهانە بۆ كاروباری نێودەوڵەتیی (چاتەم هاووس)، هەروەها پڕۆفیسۆری پێوەندییە نێودەوڵەتییەكانە لە زانكۆی ریجێنت لە لەندەن و بەڕێوبەری پڕۆگرامی پێوەندییە نێودەوڵەتییەكان و زانستە كۆمەڵایەتییەكانە لە بەشی مرۆڤایەتی و زانستە كۆمەڵایەتییەكان لە هەمان زانكۆ. بایەخ بە بوارەكانی تیۆری پێوەندییە نێودەوڵەتییەكان، كاروباری رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و سیاسەتی دەرەكی ئەمەریكا دەدات. بۆ تاوتوێكردنی دۆخی ئێستای رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەگەرەكانی ئایندەی ئەم ناوچەیە و دۆخی دوای داعش و پرسی سەربەخۆبوونی كوردستان، گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵدا سازكرد و ئەویش بەمجۆرە تێڕوانین و بۆچوونەكانی خۆی خستەڕوو.

یۆسی مەكلبێرگ
شارەزای كاروباری رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ گوڵان:

ئێستا زیاتر لە هەر ساتەوختێكی دیكە ئەگەری دروستبوونی دەوڵەتی كوردستان لەئارادایە




* ئەگەر سەرەتای ئەم دیدارە بە پرسیارێكی گشتی دەست پێبكەین، ئایا وەك تایبەتمەندێك لەسەر بارودۆخی ئەم ناوچەیە، چۆن لە بارودۆخی ئێستای رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەڕوانیت؟
- لە روانگەی منەوە بارودۆخی ئێستای رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بارودۆخێكی لەرزۆك و مەترسیدار و پێشبینی نەكراوە، هەروەها چەندین كاراكتەر و لایەن هەن كە لە بارودۆخەكەوە تێوەگلاون بێ ئەوەی توانای باشتركردنی هەل و مەرجەكەیان هەبێت، واتە بەلای منەوە دۆخەكە بەرەو خراپتر دەڕوات و ئەگەری ئەوە هەیە هەل و مەرجێكی مەترسیدارتر و هەڕەشەئامێزتری لێبكەوێتەوە.
* پێتوایە كێشەی سەرەكیی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بریتییە لەوەی كە ناتوانرێت پێشبینی قەیرانەكان بكرێت و كاتێكیش روودەدەن، ناتوانرێت بەریان پێبگیرێت؟
- بەڵێ، ئێمە لە دۆخێكی زۆر مەترسیدارداین و بە راددەیەكی گەورە بارودۆخێكی لەرزۆك و توندوتیژە. هەروەها كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیش توانایەكی كەمی پیشان داوە بۆ وەستاندنی ئەو توندوتیژییە و بۆ باشتركردنی هەل و مەرجەكە و بۆ هەنگاوهەڵگرتن بەرەو دۆخێكی باشتر.

* ئێوە باسی هەوڵەكانی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیتان كرد، ئایا پێتانوایە ئەو هەوڵانە هۆكارێك بوون بۆ قووڵتركردنەوەی كێشەكان، یان كاریگەرییان هەبووە لەسەر چارەسەركردنیان؟
- ئەگەر ئێمە لە دۆخی وڵاتێكی وەك سووریا بڕوانین، ئەوا كاتێك پێمانوایە كە بارودۆخەكە بەرەو باشتر دەچێت و بڕیاری ئاگربەست دەدرێت، ئەوا دەبینین دواتر هێرش دەكرێتەسەر قافڵەی یارمەتییە مرۆییەكان و ئەوەی بەدی دەكەین كە ركابەری نێوان رووسیا و ئەمەریكا گەورەترە لە خواستی ئەوان بۆ چارەسەركردنی ئەو دۆخە. هەروەها عێراقیش لە دۆخێكی پێشبینی نەكراودایە. تەنانەت ئەگەر لە ناكۆكی نێوان فەلەستین و ئیسرائیل بڕوانین، دەبینین كە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ناتوانێت دۆخەكە باشتر بكات، ئیدی بە خستنەگەڕی پرۆسەی ئاشتی بێت، یاخود بە گەیشتن بە رێككەوتنێكی ئاشتی بێت. حاڵەتێكی بەدەر لەم دۆخە بریتییە لە ئێران كە كۆمەڵەی 5+1 توانییان بگەنە رێككەوتن لەگەڵ ئێراندا لەسەر بەرنامە ئەتۆمییەكەی. كە پێموایە ئەمە دەستكەوتێكی گەورەیە و دەبێت لەبەرچاو بێت.
* ئێوە ئاماژەتان بە بارودۆخی لەرزۆكی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست كرد، كە ئێمە دەزانین دەوڵەتگەلێك هەن لەم ناوچەیەدا بە دەوڵەتی شكستخواردوو ناوزەد دەكرێن، كە دەبینین دامەزراوەكانی دەوڵەت لەبەریەك هەڵدەوەشێن، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا ئەم وڵاتانە بەتایبەتی عێراق و سووریا چیتر نابنەوە وڵاتێكی یەكگرتوو و بۆ یەكجاری دابەش دەبن؟
- ئەمە دەقاودەق پرسیارەكەیە، ئایا دوای سەد ساڵ لە رێككەوتنی سایكس-پیكۆ و دوای سەدەیەك لە كۆتاییهاتنی جەنگی یەكەمی جیهانی، ئێمە لە پرۆسەی دووبارە دروستكردنەوەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستداین؟ واتە ئایا ئەو دەوڵەتانەی لە ماوەی نێوان جەنگی یەكەمی جیهانی تاوەكو ناوەڕاستی سەدەی بیست دروست بوون، رۆژگاری تێپەڕاندوون؟ یان هەندێ ئەم وڵاتانە دەتوانن پێكەوە كۆببنەوە و هەوڵی گێڕانەوەی جۆرێك لە سەقامگیری بدەن؟ ئەوەی پێوەندی بە سووریاوە هەبێت، ئەوا ئەمە جێی گومانە، لەبەر ئەوە زۆر زەحمەتە سووریای پێشوو بگەڕێندرێتەوە، هەروەها لە عێراقیشدا فشاری زیاتر دەكرێت بۆ بەدەستهێنانی خۆبەڕێوبەریی زیاتر، یان دابەزاندنی دەسەڵاتی زیاتر بۆ هەرێم و گروپەكان. لەبەر ئەوە دەتوانین بڵێین هەندێ لەم وڵاتانە- نەك هەموویان- نابنەوە وڵاتەكەی پێشوو.
* ئێمە بەردەوام لە ئیسرائیلەوە دەبیستین كە ئەوان پشتیوانی دروستبوونی دەوڵەتی كوردستان دەكەن، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا ئەمە هەنگاوێكی تاكتیكییە لەلایەن ئیسرائیلەوە، یاخود ئەمە هەڵوێستێكی ستراتیژییە؟
- لە راستیدا ئەمە شتێكی نوێ نییە لە پێوەندییەكانی ئیسرائیل و كورددا لە پێوەندی بە پشتیوانی ئیسرائیلەوە بۆ سەربەخۆیی كورد. بەشێكی زۆری لە روانگەیەكی لێكنزیكییەوەیە، لەبەر ئەوەی ئیسرائیل كورد وەك دۆست و هاوپەیمانێكی سروشتی خۆیان دەزانن لە ناوچەكەدا، كە كوردستانی سەربەخۆ لە ئایندەدا دەبێتە هاوپەیمانێكی سرووشتیی ئەوان. ئەم پێوەندییانەش دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ساڵانی حەفتاكان. بەڵام كێشەی سەربەخۆبوونی كوردستان لە بەدەستهێنانی دانپێداناندایە، ئایا لە ئێستادا پێكهاتەی هێز لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بوار بەوە دەدات كە دانپێدانانی بە دەست بهێنێیت؟ ئەمە تەنگژەكەیە.
* واتە پوختەی مەسەلەكە ئەوەیە دروستبوونی دەوڵەتی كوردستان لە بەرژەوەندی ئیسرائیلدایە؟
- لۆژیكی ئیسرائیل ئەوەیە كە دەوڵەتی كوردستان دەبێتە هاوپەیمان و بە بەراورد بە عێراقی ئێستا، یان سووریای ئێستا، ئەوا كوردستان لەسەر ئاستەكانی سیاسی و دیپلۆماسی و ئابووری پتر ئامادەی هاوكاری كردن دەبێت لەگەڵ ئیسرائیلدا. واتە لە روانگەی ئیسرائیلەوە، پشتیوانیكردنی دەوڵەتی سەربەخۆی كورد كارێكی لۆژیكییە.
* لە ئێستادا ئامادەكارییەكان چڕتر دەكرێنەوە بۆ گرتنەوەی موسڵ، پێتوایە عێراقی دوای موسڵ بە چ چارەنووسێك دەگات، بەتایبەتی كە هەندێ كەس پێیانوایە رەنگە هاوپەیمانێتییە نێودەوڵەتییەكە – بە سەركردایەتی ئەمەریكا- و هێزەكانی عێراق بتوانن شەڕەكە ببنەوە، بەڵام ئاشتی دەدۆڕێنن؟
- سەرەتا با ئەوە بڵێین كە داعش هێشتا تێكنەشكاوە، ئەگەرچی بەرەوپێش چوونی باشیش بەدەست هاتووە لەدژی داعش. لەگەڵ ئەوەشدا پێموایە هەڵەیەكی گەورەیە –جا ئەمەریكا بێت یان هەر لایەنێكی دیكە- كە تەنیا جەخت لەسەر لایەنی سەربازی هەڵمەتەكە بكەنەوە و بیر لە دۆخی دوای داعش نەكەنەوە. ئەمە گەورەترین هەڵەیە، هەروەك لە ساڵی 2003دا بینیمان، كە هیچ پلانێك نەبوو بۆ عێراقی دوای سەددام حوسێن لەبەر ئەوە ئەگەر هەمان رێگاچارە دووبارە بكرێتەوە و هیچ تەرتیباتێكی سیاسی نەبێت و كار لەسەر بنیادنانەوەی دەوڵەت و نەتەوە نەكرێتەوە و ئەگەر كار لەسەر ئەوە نەكرێت كە هێزەكان چۆن پێكەوە بژین و ئایا ئەو بونیادە سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابوورییە سەقامگیرانە چین كە دواتر دەچەسپێندرێن، واتە ئەگەر بیر لەمانە نەكرێتەوە، ئەوا داعش لە بەرگ و فۆرمێكی دیكەدا دروست دەبێتەوە.
* ئێمە دەزانین لەم چەند مانگەی رابردوودا توركیا ئەندامێكی چالاكی هاوپەیمانێتی جیهانی دژ بە داعش نەبوو، بەڵام لە ئێستادا بە شێوەیەكی راستەوخۆ دەستێوەردان لە سووریادا دەكات، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا ئەمە سەرەتای دووبارە داڕشتنەوەی نەخشەی سیاسی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست نییە؟
- لە راستیدا پرسی دووبارەداڕشتنەوەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست پرسیارێكی باشە، بەڵام لە هەمان كاتدا پرسیارێكی گەورەشە. بەڵام ئەوەی بەدی دەكرێت، ئەوەیە شەڕ و ناكۆكییەكان بە چەشنی ئەوەی لە سووریادا هەیە، چەندین بەرژەوەندی و هێزی جیاوازی بەلای خۆیاندا رادەكێشن، وەك ئێران و رووسیا و كەنەدا و ئەمەریكا، هەروەها توركیاش، بەتایبەتی لە پێوەندی بە پرسی كوردەوە لە سووریا، بە هەمان شێوە پرسی كورد لە وڵاتەكەیدا. لەبەر ئەوە هەوڵەكانی توركیا بۆ باشتركردنی بارودۆخەكە نییە لە سووریا، بەڵكو كار دەكەن بۆ ئەوەی ناكۆكی و شەڕی سووریا- و سەر سنووری وڵاتەكەی- كاریگەری نەبێت لەسەر سیاسەتی وڵاتەكەی و لەسەر كێشەی كوردی نێو توركیا، لەبەر ئەوە وا دەردەكەوێت ئەوان پێداگیربن لە كاردانەوەكانیاندا، ئەمەش مایەی گرفتێكی زۆرە.
* ئایا پێتوایە ركابەریی ئیقلیمی نێوان هێزە هەژمونگەراكانی ناوچەكە، بەتایبەتی لە نێوان سعودیە و ئێراندا، هەروەها توركیا بووەتە مایەی ئاڵۆزتركردنی زیاتری دۆخەكە لەم ناوچەیەدا؟
- سەرەتا دەبێت ئەوە بڵێم كە دۆخەكە ئاڵۆزترە بە بەراورد بە پێنج بۆ شەش ساڵ پێش ئێستا. كە داڕووخانی وڵاتانی وەك لیبیا و سووریا و عێراقمان بینی، كە ئاشكرایە سەركردەكانی پێشوو لە ئارادا نەمان، بەڵام سەركردەی نوێ نەهاتنەئاراوە كە كار لەسەر یەكخستنەوەی وڵات بكەن و ئەمەش بووە هۆی ئەوەی ناسەقامگیرییەكی درێژخایەن دروست بێت. لە ناوچەكەشدا هێزی گەورە هەن، وەك ئێران و توركیا و سعودیە و ئیسرائیل. كە ئەم وڵاتانە هەوڵ دەدەن بزانن ئەو هەڕەشانە چین كە رووبەڕوویان دەبنەوە. هەر لەم میانەدا ئێمە ئاشتبوونەوەی نێوان توركیا و ئیسرائیلمان بینی. لەلایەكی دیكەوە هێزێكی هەژمونگەرای وەك ئێران بێ ئەوە چەكی ئەتۆمیشی هەبێت، پشتیوانی سووریای كردووە و پشتیوانی حزبوڵا لە لوبنان و هەروەها پاڵپشتی حەماسیش دەكات.
* ئێوە باسی نەبوونی سەركردایەتییەكی كاراتان كرد لە وڵاتانی ئەم ناوچەیەدا، بەڵام لە هەمان كاتدا باس لەوەش دەكرێت كە ئەمەریكاش رۆڵێكی سەركردایەتی كارا ناگێڕێت لەم ناوچەیەدا و تا راددەیەك پاشەكشەی كردووە، راو بۆچوونی ئێوە لەم رووەوە چییە؟
- سەرەتا دەبێت ئەوە بڵێم كە ئەمەریكا هێزێكی داكشاوە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، ئەمەریكا هێزێكە لە داكشاندایە و هەست بە شەكەتی دەكات لەو رووەوە كە هەست دەكات ناتوانێت زۆرێك لە بەرژەوەندیەكانی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەدەست بهێنێت، لەلایەكی دیكەوە رەنگە لەبەر ئەوە بێت كە هاوردەكردنی نەوت بە هەمان ئەندازەی رابردوو گرنگی نابێت لە ئایندەیەكی نزیكدا. هەروەها لەبەر ئەو شكستەی لە لیبیا و سووریا و عێراقدا روویداوە، ئەویش لە بێتوانایی لە میانگیركردن بۆ هێنانەدی ئاشتیدا بەرجەستە دەبێت، كە ئەمە بەسەر ناكۆكی فەلەستین و ئیسرائیلیشدا جێبەجێ دەبێت، لە دەرئەنجامدا وێنە و هەیبەتی ئەمەریكا گورز لە دوای گورزی بەركەوتووە. بەشێكی بەرپرسیارێتیەكەش بەر ئەمەریكا دەكەوێت و بەشێكی هۆكارەكەش بۆ دۆخی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەگەڕێتەوە كە جار بە جار سەختتر و دژوارتر دەبێت بە بەراورد بە توانای ئەمەریكا بۆ مامەڵەكردن لەگەڵیدا.
* ئاشكرایە ئەوەی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا روودەدات، لەم ناوچەیەدا نامێنێتەوە، ئێستا ئێمە دەرهاویشتەكانی ئەم دۆخە لەسەر ئەوروپا دەبینین كە كێشەی راستەقینەی بۆ وڵاتانی ئەوروپا دروستكردووە، هەر لە هەڕەشەی تیرۆرەوە تاوەكو شەپۆلی كۆچبەران، تێڕوانینی ئێوە لەم رووەوە چییە و ئایا نابێت وڵاتانی رۆژئاوا بۆ چارەسەركردنی كێشەكانی ئەم ناوچەیە كاری جددیتر بكەن؟
- لە راستیدا چارەسەرەكە بریتی نییە لە داگیركاری و بەكارهێنانی هێز، بەڵكو هاوكاریكردنە بۆ ئەوەی رۆژهەڵاتێكی ناوەڕاستی تەندروستتر بنیاد بنرێتەوە، ئەمەش بە هێنانەدی شەفافیەت و حوكمڕانیی باش و دروستكردنی هەلی كار و هێنانەدی یەكسانی و دەستەبەركردنی مافەكانی مرۆڤ دەبێت. كە لەم میانەدا رۆژئاوا جار لە دوای جار شكستی هێناوە و پشتیوانی ئەو رژێمانەی كرد كە نەدەبوو پشتیوانییان بكات – كە ئەویش لە پێناوی هێنانەدی بەرژەوەندی كورتخایەندا بوو-. هەروەها ئەوەی ئێوە دەیڵێن تەواو راست و دروستە، چونكە كاتێك بارودۆخی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەرەو خراپبوون دەچێت، ئەوا دەرهاویشتەكانی دەگاتە رۆژئاوا، لە رووی هاتنی كۆچبەران و هاتنی توندڕەوەكانەوە، كە ئەمەش دەقا و دەق ئەو دۆخەیە كە دەبێت چارەسەری بكەین. دۆخەكەش چارەسەر نابێت تاوەكو چەند رێكارێك نەگرینەبەر كە كار لەسەر مەودای دوور بكەین، ئێمە بۆ ماوەیەكی درێژە جەختمان لەسەر مەودای نزیك و كورت كردۆتەوە، پەنامان بردۆتەبەر چارەسەری سەربازی و داگیركاری و پشتیوانی كردنی ئەو رژێمانەی كە پشتیوانی جەماوەرییان نەبووە لە وڵاتەكانیاندا، كە ئاكامی كارەساتباری لێكەوتۆتەوە و پێموایە كاتی ئەوە هاتووە بەم سیاسەتەدا بچینەوە.
* ئایا پێتانوانییە یەكێكی دیكە لە چارەسەرەكان گۆڕینی دەستوور، یان سیستمی سیاسی وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بێت بە چەشنێك كە رەنگدانەوەی واقیعەكە و دۆخە بێت؟
- لە راستیدا نابێت كەس گۆڕانی بارودۆخی سەر ئەرزی واقیع فەرامۆش بكات، چونكە ئەوە راست نییە چاوەڕێ بكەیت دۆخی ناوچەكە بگەڕێتەوە بۆ سەروەختی ساڵی 2002، چونكە لە 2003دا رووداوێكی گەورە روویدا كە ئەویش داگیركردنی عێراق بوو. هەروەها ئەگەر بشتوانرێت سووریا یەكخبرێتەوە، ئەوا دەبێت بە شێوەیەكی جیاواز بێت، بە چەشنێك بێت كە دان بە گروپە ئیتنییە جیاوازەكان و دان بە بەرژەوەندیی گروپە جیاوازەكاندا بنرێت، كە رەنگە سووریا ببێتە دەوڵەتێكی فیدڕاڵی، هەمان شت بۆ عێراقیش راستە، كە دەبێت ئەم كارەش لە رێی دیالۆگێكی نیشتمانییەوە بێت، یاخود رەنگە پێویست بە دیالۆگێكی ئیقلیمی بكات لە ناوچەكەدا.
* دوایین پرسیارمان ئەوەیە با گریمانەی ئەوە بكەین كە سبەینێ كوردستان سەربەخۆیی راگەیاند، ئایا پێتوایە هەنگا و بڕیارێكی لەم چەشنە پشتیوانی و دانپێدانانی نێودەوڵەتی بەدوای خۆیدا دەهێنێت؟
- من لەبیرمە چەند ساڵێك پێش ئێستا باسی ئەم پرسەم كرد و دەبێت ئەوە بڵێم كە لەو كاتەدا پێموابوو رووداوێكی لەم چەشنە ئەگەرێكی كەمتری لێدەكرێت كە رووبدات، بەڵام لە ئێستادا من ئەو قسەیەی خۆم دەكێشمەوە –پێموایە شرۆڤەكارانیش مافی ئەوەیان هەیە هەڵە بكەن-. چونكە باوەڕم وایە لەبەر رۆشنایی ئەوەی لەم چەند ساڵە كەمەی دواییدا روویدا، ئەوا روودانی ئەم ئەگەرە لە هەر ساتەوەختێكی دیكە زیاترە، من باوەڕم وانییە ئەمە یەقینە، بەڵام هەروەك ئاماژەم پێكرد پێموایە لە هەر كاتێكی دیكە زیاتر ئەگەری روودانی هەیە، ئەویش لەبەر هۆكاری جیوپۆلەتیكی، هەروەها بەهۆی شەڕی پێشمەرگەوە لە بەرامبەر داعشدا.