نەدیم شاهدی، توێژەرە لە پرۆگرامی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باكووری ئەفریقیا لە ئامۆژگای چەتەم هاووس، پێشتر بەڕێوبەری سەنتەری دیراساتی لوبنانی بووە لە كۆلێژی ئۆكسفۆرد. هەروەها راوێژكاری چەندین حكومەت و رێكخراوی نێودەوڵەتی بووە. خاوەنی چەندین بڵاوكراوەیە و بەردەوام قسە و لێدوانی لەبارەی كاروبارەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە هەیە. بۆ بەدواداچوون و لێكدانەوەی دوایین گۆڕانكاری و پێشهاتەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و پرسی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر و چۆنیەتی تێكشكاندنی داعش، گوڵان چەند پرسیارێكی ئاڕاستەكرد و ئەویش بەم شێوەیە خوێندنەوەی خۆی بۆ بارودۆخەكە خستەڕوو.

نەدیم شاهدی توێژەری باڵا لە چاتام هاوس بۆ گوڵان:ژێرخانی داعش پاشماوەی رژێمی سەدام حوسێنەو سیاسەتی تایفەگەری مالیكی دروستی كردەوە


* وەك دەزانن حاڵی حازر رەوشی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەرەو ئاژاوە و ئاڵۆزی زیاتر دەچێت، بارودۆخی ناوخۆیی ئەم وڵاتانە پشێوی باڵی كێشاوە بەسەریدا و وڵاتانی دەرەكیش بەردەوام دەستێوەردان دەكەن. پرسیارەكە ئەوەیە تا چەند تێوەگلانی رووسیا لە بارودۆخی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست كێشەكانی ئاڵۆزتر كردووە؟
- پێموایە هێشتا لە سەرەتای كێشەكانداین لەگەڵ رووسیادا لە ناوچەكەدا لەبەر ئەوەی رووسیا بەگشتی هاتووە بۆ رووبەڕوبونەوەی سیاسەتەكانی رۆژئاوا و ئەجێندای ئەمەریكی، ئەمەش هێشتا بەڕاستی دەرنەكەوتووە، بۆیە ئێستا ناكۆكییە راستەقینەكە لە نێوان رووسیا و ولایەتە یەكگرتووەكاندایە لە ناوچەكەدا، بەڵام هێشتا رووبەڕووبوونەوەیەكی وا نەزانراوە و بەدڵنیایەوە دەردەكەوێت و دەزانرێت. ئەمەریكا و رووسیا دەیانەوێت خۆیان لە لایەنی سەربازی و دیپلۆماسی بەدوور بگرن و هەردووكیان وا خۆیان پیشان دەدەن كە شەڕ لەگەڵ داعش دەكەن، ئەمەش راست نییە، هەردووكیان خۆیان وادەردەخەن كە كار دەكەن بۆ چارەسەرێكی سیاسی لە سووریا، ئەمەش هەر راست نییە، لەبەر ئەوەی رووسیا و ئێران كار لەسەر چارەسەرێكی سەربازی لە سووریا دەكەن، بۆیە نكۆڵیكردنێكی زۆر هەیە لەلایەن رۆژئاواوە لەترسی ئیعترافكردن بەمە، بەڵام ئەمە رووبەڕووبوونەوەیەكە كە جەنگی ساردمان بیردەخاتەوە، بەڵام زوو، یان درەنگ من پێموایە ئەمە شتێكی حەتمییە و ئیعترافی پێدەكرێت، رووداوەكەی فڕۆكەكەش لە توركیا هەنگاوێكە بەو ئاراستەیە.
* بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر بەتایبەتی پاش پەلامارەكانی پاریس بایەخی زۆرتری پێدراوە و سیاسەتی سەرۆك ئۆباما تێكشكان و لەناوبردنی تیرۆرە، بەڵام كێشەكە ئەوەیە لە پاكستانەوە تا نایجریا وڵاتانی ناوچەكە دەوڵەتی شكستخواردون و بۆشاییەكی ئەمنی هەیە و پاش تێكشكانی داعشیش، رەنگە میلیشیا و گرووپی تیرۆریستی دیكە ئەو بۆشاییە پڕبكەنەوە، كەواتە بێ پاڵپشتیكردنی ئەو وڵاتانە بۆ دابینكردنی ئاسایش بۆ ئەو ناوچانە چۆن تیرۆر لەناودەبرێت؟
- من راڤەیەكی تا رادەیەك جیاوازم هەیە بۆ ئەمە، ئەوە دەوڵەتانی شكستخواردوو نین كە تیرۆریزمیان بەرهەم هێناوە، بەڵكو ئەو كاتانەی كە سەركەوتوو بوون تیرۆریان بەرهەم دەهێنا، بۆیە عێراقی ژێردەستی سەدام تیرۆریزمی بەرهەم دەهێنا، سووریای ژێر دەسەڵاتی ئەسەد تیرۆریزم بەرهەم دەهێنێت و پاڵپشتی دارایی دەكات، داعش دێوێكە سەدام حوسێن درووستی كرد و هێشتویەتەوە، بۆیە چارەسەركردنی داعش چارەسەركردنی پاشماوەكانی سەدام حوسێنە و دوا گۆڕانكارییە لە عێراقدا، بۆیە پێویستمان بەوە نییە دەوڵەتەكان بگەڕێنینەوە بۆ شوێنی خۆیان، پێویست نییە ئەسەد بگەڕێنینەوە، بەڵكو پێویستە لەناوی بەرین، لەبەر ئەوەی خۆی كێشەكەیە و چارەسەرەكە نییە. هەر لێرەشەوەیە كە سیاسەتی ئەمەریكی بە تەواوی خراپ ئاراستە كراوە لەناوچەكەدا، لەبەر ئەوەی بایەخ بە نیشانەكانی نەخۆشییەكە دەدات، نەك مەسەلە راستەقینەكە و بە شەڕكردن لەگەڵ داعش و فەرامۆشكردنی هەڕەشەكانی دیكە لەناوچەكەدا وەك پاسەوانانی ئێرانی كە كاران لە سووریا و عێراق و لوبنان و بەحرەین و یەمەندا، ئەوا هەڵەیەكی گەورە دەكەن و شەڕ لەگەڵ توندڕەوان هەموویان ناكەن.
* ئەگەر سەبارەت بە هەڵوێستی قەتەر و توركیا قسە بكەین، هەست دەكەین هەڵوێستیان لێك نزیكە، ئایا چۆن ئەم لێكنزیكییە دەخوێنێتەوە؟
- قەتەر و توركیا و سعودیە و دەوڵەتانی كەنداو لە هەمووان زیاتر دژی داعشن، لەبەر ئەوەی داعش بە شێوەیەكی سەرەكی هەڕەشەیە بۆ ئەو دەوڵەتانەش، داعش ئامانجی ئەوەی نییە تاران داگیربكات، ئەوان دەیانەوێت ئیستەنبول و ریاز و مەككە داگیر بكەن، داعش لەدژی ئاراستە سەرەكییەكەی خۆیەتی، بۆیە توندڕەوان دەیانەوێت زاڵ بن بەسەر رەوتە باوەكەی كۆمەڵگەكەی خۆیان. بۆ ئەمەش دوولایەن هەن: پاسەوانانی شۆڕشی ئیسلامی ئێران كە ئامانجی ئەوەیە زاڵ بێت بەسەر رەوتە باوەكەی نێو شیعە كە نەجەفە و هەڕەشەن بۆ ئەو رەوتە سەرەكییەی شیعە، هەروەها داعش هەیە كە دەیەوێت باڵادەست بێت بەسەر رەوتە باوەكانی نێو سوننەكان، كاتێك شەڕ لەگەڵ یەكتر دەكەن، هەردووكیان براوەن لە دژی رەوتە باوەكان. بۆیە شەڕی راستەقینە لە دژی داعش لەلایەن قەتەر و سعودیە و توركیایە و زۆرباش دەزانن كە شەڕكردن لەگەڵ داعش بە بۆمبارانكردنی نابێت لە ئاسمانەوە، بەڵكو بەوە دەبێت كە ئاڕاستە سەرەكییەكەیان لێ بسەندرێتەوە.
* بەڵام بەو شێوەیەی حكومەتی عێراقی شەڕیان لەگەڵدا دەكات، بە درووستكردنی حەشدی شەعبی شیعەكان جیاوازیە تائیفییەكانی قووڵتر كردووەتەوە؟
- بە بۆچوون و راڤەی من، ئەو هۆكارەی وای كرد داعش بەرەو موسڵ و رومادی و شوێنەكانی دیكە بڕوات بەبێ بەرەنگاری و پرسی ئەوەی بۆچی خەڵك لە دژی شۆڕشیان نەكرد، لەبەر ئەوەیە پێیانوایە حەشدی شەعبی و پاسەوانانی شۆڕشی ئێران و میلیشیا شیعەكان و هەروەها پێشمەرگە هەڕەشەیەكی گەورەن، لەبەر ئەوەی مەسعود بارزانی رایگەیاند كە تەنیا لە كوردستان شەڕ دەكەن، بۆیە ئەگەر من شێخێكی خێڵەكی بم و ببینم پێشمەرگە دێت، ئەوا داعشم لا باشتر دەبێت، لەبەر ئەوەی نامەوێت ببم بە بەشێك لە كوردستان و میوان بم و وەك بێگانە بم لە خاكی خۆمدا، بۆیە دەبێت بزانن كە بۆ خەڵكی ئەو ناوچانە چارەسەرێكی درێژخایەن پێویستە، كە هەموو هەست بكەن لە ماڵی خۆیاندان، هەروەها هەڕەشەكان بۆ ئەم دیدە درێژخایەنە، كە سوننە و شیعە و كورد و ئێزیدی و هەمووان لە ئاشتیدا لە عێراقدا بژین كە زۆر ئەگەری هەیە و دەبێتە شوێنێكی زۆر بووژاوە، توندڕەوەكان، ئەوانەی كە پرۆژەی هەژمونداریان هەیە، پێویستە بارودۆخێك درووست بێت كە تیایدا خەڵك هەست بكەن دەتوانن پێكەوە بژین، هەر ئەمەشە كە ونە، ئەمەش ونە لەبەر داعش، لەبەرئەوەی ئەگەر شیعە، یان كورد بیت، ناتوانیت لەگەڵ داعشدا بژیت، ئەگەر سوننە بیت ناتوانیت لەگەڵ حەشدی شەعبیدا بژیت، هەروەها ناشتوانیت لەگەڵ پێشمەرگەدا بژیت داگیرت بكات، بۆیە چارەسەری درێژخایەن ئەوەیە هەمووان هەست بە ئارامی بكەن.
* ئایا سەرۆك وەزیرانی پێشوی عێراق مالیكی یەكێك لەو هۆكارانە نەبوو كە داعش بەشە سوننەكانی عێراق داگیربكات؟
- ئەگەر بمانەوێت بە دیاریكراوی ئەمە بڵێین، ئەوا بە تۆخكردنەوەی جیاوازییە تائیفییەكان لە عێراقدا ئەم دەرئەنجامە هاتەدی.
* بەم دواییانە رزگاركردنی شنگال لەلایەن هێزی پێشمەرگەوە سەلماندی كە پێشمەرگە دەتوانێت هێزی زەمینی بێت بۆ تێكشكانی تیرۆر، لەبەر ئەوەی ئەمە بە تەنیا شەڕی خەڵكی كوردستان نییە، بەڵكو شەڕی هەموو جیهانی ئازادە. تاچەند پاڵپشتی ئەو بیرۆكەیە دەكەیت كە هاوپەیمانی نێودەوڵەتی پێویستە یارمەتی هێزەكانی پێشمەرگە بدەن بۆ تێكشكانی دوژمنی جیهان؟
- بەڵێ دەزانم و زۆر بە بەرزی ئەوە دەنرخێنم كە پێشمەرگە دانیشتووانی كوردستان دەپارێزن و بە بێ ئەوان شتی زۆر خراپ رووی دەدا بەسەر كورددا، بەڵام پێشمەرگە ناتوانێت مووسڵ رزگار بكات، ئەوەی پیویستە ئەوەیە بگەڕێنەوە بۆ سەحوە، ئەو رۆژانەی خەڵكی ئەو ناوچانە لە دژی بەعس و قاعیدە شۆڕشیان كرد، خێڵەكان و خەڵكی ناوچەكە ئەوانەن كە دەبێت شوێنەكە بگرن، نەك پێشمەرگە و حەشدی شەعبی لەبەرئەوەی ئەمە نابێت.
* سەبارەت بە بڕیارە نوێیەكەی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەكگرتووەكان لە بارەی رێگرتن و سەركوتكردنی گرووپە توندڕەو و تیرۆریستییەكان كە بە شێوەیەكی بێ پێچ و پەنا هێرشە تیرۆریستیەكانی داعشی شەرمەزار كرد، پرسیارەكە ئەوەیە لێكەوتەكانی ئەو بڕیارە چین، بەتایبەتی كە دەڵێت هەڕەشەكان لە مێژوودا هاوشێوەی نەبووە؟
- پێموایە پێویستە پێناسەی گرووپە توندڕەوەكان فراوان بكرێت، لەبەر ئەوەی پاسدارانی ئێرانیش گرووپێكی توندڕەون و هاوشێوەی داعش و زیاتریش مایەی هەڕەشەن، بۆیە پێموایە بڕیارەكە و سیاسەتە جێبەجێكاریەكانی پێویستە هەموو توندڕەوەكان بگرێتەوە لەناوچەكەدا، ئەمە توندەڕەوییە لە دژی ئاڕاستە سەرەكییەكە، ئاڕاستە سەرەكییەكەی خەڵك—حەزم لە وشەی میانڕەو نییە، بۆیە ناویان دەنێم ئاڕاستە سەرەكیەكە —دەتوانن پێكەوە بژین و سەدان و هەزاران ساڵە پێكەوە دەژین لە ناوچەكەدا، كێشە لە نێوان خەڵكی سوننە و شیعەدا نییە، كێشەكە لە نێوان داعش و پاسەوانی شۆڕشی ئیسلامی ئێراندایە، هەروەها كورد و عەرەبیش هەر پێكەوە ژیاون و هەندێك خێڵ هاوپەیمانیەتییان هەیە و بەشێكن لەناوچەكە و لە مێژووی ناوچەكە و دەتوانن پێكەوە بژین، بەڵام توندڕەوان هەوڵدەدەن خاك زیاتر بگرن بە شەڕكردن لەگەڵ یەكتر، بۆیە دووبارە پێموایە چارەسەر شەڕكردنە لەگەڵ توندڕەوان. من دڵنیا نیم لەوەی داعش چییە، بۆیە هەڕەشە هەیە لە ئاشتی و ئارامی نێودەوڵەتی، بەڵام نازانم چییە، من دڵنیا نیم ئەوەی لە پاریس روویدا و لە ناوچەكانی دیكە روو دەدەن، وەك ئوستڕالیا و ئەمەریكا كە بەشێكن لە هەمان دیاردە و هەمووان بە داعشیەوە گرێ دەدەن و مەكینەیەكی پڕوپاگەندەی زۆر بەهێز هەیە كە بەشێكە لە دیاردەی تیرۆر و هەوڵدەدەن زۆر مەترسیداری بكەن، بۆیە دەبێت لە رووی فیكریشەوە بەرپەرچ بدرێتەوە نەك هەر سەربازی، بە تەنیا داعش هەڕەشە نییە، دیكتاتۆرەكان هەڕەشەن و ئەم دیاردەیەیان درووست كردووە، دەبێت دیدێكی درێژخایەنمان هەبێت بەوەی ئەم ناوچەیە دەبێت لە داهاتوودا چۆن بێت. دەمانەوێت و پێویستە ناوچەكە لە داعش و پاسەوانی شۆڕشی ئێرانی پاك بكرێنەوە كە خەڵك بۆ هەزاران ساڵە پێكەوە دەژین و دەیانەوێ تێكی بدەن.
* ناسەقامگیری رۆژهەڵاتی ناوەڕاست قەیرانی پەنابەرانی درووست كردووە و بەم دواییانە بووەتە هەڕەشە و بارێك بە سەر رۆژئاواوە، هەندێك رۆژئاوا بە بەرپرسیار دەزانن، لەبەر ئەوەی لە سەرەتای كێشەكاندا بە شێوەیەكی خێرا كە پێویست بوو كاریان نەكرد، ئەم مەسەلەیەش رۆژ بە رۆژ ئاڵۆزتر دەبێت، بەتایبەتی دوای دەستێوەردانەكانی رووسیا، ئەم مەسەلەیە چۆن دەبینی؟
- پێموایە ئەمە بەرپرسیاریەتی هەموو لایەكە، رۆژئاواش بە دڵنیایەوە بەرپرسیارە لە رووی مێژووییەوە، بەوەی یارمەتی خەڵكی سووریایان نەدا لە ساڵی ٢٠١٢ دا و نەیانپاراستن لەوەی بەشار ئەسەد چی لێدەكردن، كە پەلی كێشا بۆ ئەم بارودۆخە. من ئەمە بە ١٩٩١ بەراورد دەكەم، كاتێك رۆژئاوا بە هەمان شێوە هیچی بۆ كورد و شیعە و سوننەكان نەكرد، كاتێك لە دژی سەدام شۆڕشیان كرد و رێگە درا بە سەدام شۆڕشەكە دابمركێنێتەوە و سوپای ئەمریكی لە ناوچەكەدا تەنیا سەیری دەكرد. بۆیە پێموایە لە رووی یاساییەوە لەوانەیە هیچ بەرپرسیاریەتییەك نەبێت، لەبەر ئەوەی یاسای نێودەوڵەتی بەرپرسیارت ناكات لەوەی دژی ستەمكاری كارت نەكردووە، بەڵام لە رووی مێژووییەوە ئەگەر بوەستیت و سەیر بكەیت دیكتاتۆرەكان خەڵكی خۆیان بە كۆمەڵ دەكوژن، ئەوا مێژوو بەرپرسیارت دەكات.
* دەبینین كە نەخشەی سیاسی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەلایەن هێزە دەرەكییەكانەوە بە شێوەیەكی دەستكرد لە رێككەوتننامەی سایكس پیكۆ-دا كێشراوە، بەڵام لەگەڵ سەرهەڵدانی داعش و دەمەزراندنی دەوڵەتەكەی، سنوورەكان گۆڕاون. ئێستا ئێمە لە كوردستانی عێراق هیچ پێوەندیەكی زەمینیمان لەگەڵ عێراقدا نەماوە، داعش لەگەڵ سووریادا ئەو بەشەی عێراق كە داگیری كردووە بەستووەتەوە، بۆیە تا چەند پێشبینی گۆڕانی سنوورەكان دەكەیت بە هۆی ئەو بارەی ناوچەكە و ئایا پێشبینی دەكەیت دەوڵەتی نوێ دروست بێت؟
- دەزانم بە تەواوی مەبەستت چییە. مەبەستت دەوڵەتی كوردستانە. پێموا نییە ئەم شیكارییە وا بێت، شتێك نییە بە ناوی دەوڵەتی سروشتی، هەموو دەوڵەتان دەستكردن و هەموو سنوورەكان دەستكردن. كاتێك پاش جەنگی جیهانی یەكەم سنوورەكان كێشرانەوە، لەهەمان كاتدا سنوورەكانی ئەوروپا و هەموو جیهانیش كێشرانەوە، بە هۆی رووخانی ئیمپراتۆری عوسمانی و هەنگاری، كارێكی خراپیان كرد لە ئەوروپاشدا، چونكە جەنگی جیهانی دووەم هەڵگیرسا و بەلكان تێكچوو، هەروەها سۆڤیەت نیوەی ئەوروپای داگیركرد و چواردە ملیۆن ئەڵمانی بوونە پەنابەر و شەش ملیۆن جوولەكە كوژران، مێژووی ئەوروپا لە سەدەی بیستەمدا زۆر باش نەبوو، ئەمەش بەشێكە لە دەرئەنجامەكانی رێككەوتنەكانی پاش جەنگی جیهانی یەكەم، بۆیە بە شێوەیەك ئەوروپی و هێزە كۆلۆنیالییەكان كارێكی باشتریان كرد لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەوەی كە لە ئەوروپادا كردیان، پێموایە ئەگەر رێگەیان پێداباین خۆمان سنوورەكان بكێشین، ئەوا كارێكی زۆر خراپترمان دەكرد. چونكە دەوڵەتان دەستكردن و هەمیشە سنوورەكان بە شەڕەكان دەكێشرێن، بۆیە ئەگەر یەكێك سنوورەكانت بۆ بكێشێت، ئەوا تۆزێك لە جەنگ دەتپارێزێت.
* هیچ شتێكی ترت هەیە لە كۆتایدا زیاتر ئاماژەی پێبدەیت؟
- دەمەوێت سەبارەت بە پرسیاری كۆتا لە بارەی كوردستانەوە بڵێم كە حكومەتی هەرێمی كوردستان ئابووری خۆی هەیە و سەربەخۆیە لە زۆر رووەوە، بەڵام ئەمە ئەوە ناگەیەنێت كە دەوڵەتی سەربەخۆی خۆی هەبێت، پێموایە لە داهاتوودا جۆرێك لە رێكخستن دەبێت كە هەرێمەكانی عێراق و دوڵەتانی دیكەی ناوچەكە سەربەخۆییان زیاتر دەبێت و كۆنتڕۆڵی حكوومی كەمتر دەبێت و زیاتر وەك سەردەمی عوسمانییەكان، بەڵام پێموا نییە بەرەو پارچەپارچەبوونی تەواوی ناوچەكە بچین.