«ئەم بابەتە لە كۆڕێكی بیرمەندی ئیسلامی پڕۆفیسۆر تاریق رەمەزان لە بارەی كتێبی (ریفۆرمی ریشەیی: ئاكارەكانی ئیسلام و رزگاربوون)، بە ناونیشانی (شێوەی ریفۆرم و سنووربەندییەكانی ریفۆرم لە ئیسلامدا) لە وڵاتی كەنەدا پێشكەش كراوە. تاریق رەمەزان لەو كۆڕەدا تەواوی ناوەڕۆكی كتێبەكەی (ریفۆرمی ریشەیی) دەخاتەڕوو، بەتایبەتیش باس لە ئاستەنگەكانی بەردەم ریفۆرم لە ئەقڵی موسڵماناندا دەكات، نەك ریفۆرم لە دەقەكانی قورئانی پیرۆزدا، ئەمەش بەو مانایەی پێویستە ریفۆرم بۆ هەنگاوهەڵگرتن بێت بەرەو تێگەیشتنێكی باشتر لە دەقەكان و گۆڕینی ژیان بەرەو باشتر. لەبەر رۆشنایی ئەم پرسە گرنگە بە پێویستمان زانی وەك بابەتێك بۆ خوێنەرانی گوڵانی ئامادە بكەین».2-2

خودناسی و جیەانناسی
دوو بنەما بۆ ریفۆرم
لەبەشی یەكەمی ئەم خوێندنەوەیەدا راشكاوانە هەڵوەستەمان لەسەر ئەوەكرد، بەوەی تاریق رەمەزان دەڵێت: «من هەرگیز هەوڵم نەداوە ریفۆرم لە ئیسلامدا ئەنجامبدەم، بەڵكو هەوڵی من بۆ ئەوەیە ریفۆرم لە ئەقڵی موسڵماناندا ئەنجام بدرێت»، ئەمەش بەو مانایەی ئەم میتۆدەی تاریق رەمەزان بۆ ریفۆرم هەوڵدانە بۆ ئەنجامدانی ریفۆرم لە چۆنیەتی تێگەیشتن لە دەقەكانی قورئانی پیرۆز، نەك هەوڵدان بێت بۆ دەسكاریكردنی دەقەكانی قورئان، تاریق رەمەزان بۆ ئەنجامدانی ئەم ریفۆرمە بنەما و ئاكارەكانی ئیسلامی دابەشكردووە بۆ دووبەش، یەكەمیان ئەو بنەمایانەن كە دەسكارییان ناكرێت، ئەمەش ئەو لایەنانە دەگرێتەوە كە پەیوەست بە باوەڕی موسڵمانانەوە، وەك یەكتاپەرستی، نوێژكردن، حەجكردن، دیاریكردنی زەكات. تاد، ئەم بنەمایانە هەموو موسڵمانان بە یەك جۆر ئەنجامی دەدەن و قابیلی دەسكاریكردن نین، بەڵام هەندێك بنەمای دیكە هەن كە پەیوەستن بە بارودۆخێكی مێژووی و كۆنتێكستی ئەو قۆناخەی دەقەكەی تێدا ەاتۆتە خوارەوەو ەۆكاری هاتنە خوارەوەی ئەو سورەتە(اسباب النزول) لەبەرچاو گیراوە و پەیوەستە بە رێكخستنی ژیانی كۆمەڵایەتی و پێوەندی نێوان موسڵمان و واقیع، هەروهەا مرۆڤ و جیەان، كەواتە كە بارودۆخەكە گۆڕانكاری بەسەرداەات، ئەوا لە ناو كۆنتێكستی تازەی بارودۆخەكەوە سەیری دەقەكان دەكەین و دووبارە خوێندنەوەی بۆ دەكرێت و ئیجتیەادی تێدا دەكرێت. هەربۆیە ئەگەر سەرنج لەم میتۆدە بدەین راشكاوانە دەگەینە ئەو دەرەنجامەی پێویستە پێش ئەنجامدانی ریفۆرم، ئامانجی ریفۆرمەكە دیاری بكرێت، تاریق رەمەزان لەمبارەوە دەڵێت: ئەگەر ئێمە مەعریفەی تەواومان لەبەردەست نەبێت بەوەی چۆن لە دەقەكە تێدەگەین و هەروەا نەزانین ئێمە بۆ چ ئامانجێك ریفۆرم دەكەین، ئەوا پرۆسەكە سەركەوتوو نابێت، ئەمە دروست وەك ئەوەیە كە مرۆڤ خۆی نەناسێت و هەوڵبدات وەرچەرخان لە خۆیدا دروست بكات، یان لە بارودۆخی ئێستای جیەان و پێشكەوتنەكانی تێنگەین و داوای ئەوە بكەین گۆڕانكاری لە جیەاندا دەكەین، لەم حاڵەتەدا ئەگەر بێ ئاگابین لە بارودۆخی جیەانی هاوچەرخ و تەنەا دەقەكانی قورئان بخوێنینەوە و بەبێ لەبەرچاوگرتنی ئێستای جیەان، بنەما بۆ گۆڕانكاری دیاری بكەیت، ئەمە مانای ئەوەیە تۆ دەتەوێت جیەانی ئێستا لەگەڵ تێگەیشتنی خۆت بۆ دەقەكە بگونجێنیت، ئەمەش كارێكی مەحاڵەو جۆرێكە لەسەپاندنی ریفۆرم (Adaptation reform) ئەم شێوازە باری سەرشانی موسڵمانان سوك ناكات بۆ ئەوەی لەگەڵ جیەانی هاوچەرخ بگونجێت، بەڵكو ئەركی سەرشانی قورس دەكات و لە جیەانی ئێستای دادەبڕێت، تەنانەت ئەم شێوازە پێچەوانەی دارشتنی یاساكانیشە، لەبەرئەوەی یاسادانەران یاسا بۆ كێشەیەك دادەڕێژن، یاسا پێش كێشە ناكەوێت، بەڵكو كێشەیەك هەیە دوای تێگەیشتن لە كێشەكە یاسادانەران لەسەر بنەمای ئسوڵی فیقەی یاسا دادەڕێژن و بۆ چارەسەركردنی كێشەكە جێبەجێی دەكەن، هەر بۆیە ئەگەر زانایانی موسڵمان بیانەوێت جیەان بگۆڕن، دەبێت پێشوەختە جیەانی سەردەم بناسن و لە پێشكەوتنەكانی تێبگەن بۆ ئەوەی یاسایەك دابڕێژن لەگەڵ جیەانی سەردەم بگونجێت، ئێمە هەموومان لە میتۆدلۆژی(ئاین ناسی) ئەم بنەمایەمان فەرامۆشكردووە، راشكاوانەتر ئێمە هەوڵمانداوە یاسا دابڕێژین پێش ئەوەی ئەو پرسیارە لە خۆمان بكەین، ئایا (كێشەو یاسا) كامیان پێش ئەوی تریانە؟ ئایا یاسا دادەڕێژین پێش ئەوەی كێشە هەبێت، یان كێشەیەك هەیەو دەمانەوێت چارەسەری بكەین و یاسای بۆ دادەڕێژین؟ دیارە بۆ چارەسەركردنی كێشەكان لەهەموو بوارەكانی ژیان ئەوجا كێشەی ەونەری بێت، یان زانستی، زاناو فەیلەسوفەكان ئیشكالیەتیان لەگەڵ(كێشە و یاسا) نییە، بەڵام ئێمە هەموومان ئیشكالیەتمان لەگەڵ(كێشەو یاسا) هەیە، بانگێشە بۆ ئەوە دەكەین دەمانەوێت جیەان بگۆڕین، بەڵام لە هەمانكاتدا دەمانەوێت جیەانی ئێستا لەگەڵ ئەو تێگەیشتنە بگونجێنین كە زانایانی دەق لێی تێدەگەن، بەڵكو پێویستە لەبەر رۆشنایی واقیعی ئێستای جیەان دووبارە هەندێك شتی تازەی ئەم سەردەمە لەگەڵ سەرچاوەی داڕشتنی یاسای ئیسلامی لێكجیابكەینەوە.
فراوانكردنی بازنەی زانایان
بۆ تێگەیشتنێكی نوێ لە دەق
یەكێك لەو تەحەددییانەی رووبەڕووی هەموو مرۆڤایەتی و موسڵمانان لە جیەاندا دەبێتەوە، ئەو پێشكەوتنە خێرا و بەردەوام و گەورانەیە كە لە بواری زانست لەم جیەانەدا روودەدەن، كارل پۆپەر گوتەنی هەموو پێشكەوتنێكی زانستی كۆمەڵێك كێشەی تازە لەگەڵ خۆی دهەێنێت بۆیە پێویستە مرۆڤایەتی پەیڕەوی پرەنسیپی(هەوڵدان و هەڵەكردن) بكات، ئەمەش بەومانایە لەگەڵ هەموو داەێنان و پێشكەوتنێكی زانستی كۆمەڵێك هەڵە یان كێشە دروست دەبن، بۆیە گرنگە مرۆڤ بەردەوام لە هەوڵداندا بێت بۆ ئەوەی داەێنان بكات و چارەسەری ئەو هەڵانە بدۆزێتەوە كە لەئاكامی ئەو پێشكەوتنە دروست دەبێت، هەروەك چۆن ئێستا هەموو مرۆڤایەتی سەرقاڵی ئەو كێشە و هەڵە گەورانەن كە شۆڕشی ئەنتەرنێت لەگەڵ خۆی دروستی كردوون، بەجۆرێكە كە ئاشتی و ئاسایشی خستۆتە بەردەم مەترسیەك كە پێی دەگوترێت ئاسایشی ئەنتەرنێت (Cyber Security) دیارە مرۆڤایەتی لە هەوڵدان بۆ چارەسەركردنی ئاسایشی ئەنتەرنێت بەردەوامەو خەریكە رێگە چارەیەكی بۆ دەدۆزنەوە، بەڵام پرسیاری زانایانی بواری تەكنەلۆژیای ئەنتەرنێت كۆتایی نهەاتووەو دەپرسن كێشەو تەحەددی داەاتوو لەم بوارە چین(What’s the next Cyber?)، ئەمە پێمان دەڵێت كێشەكان بەردەوامن و دەبێت هەوڵەكانی مرۆڤایەتیش بۆ چارەسەركردنی كێشەكان بەردەوام بێت، بەڵام پرسیاری گرنگ ئەوەیە هەوڵەكان چۆن بەردەوام دەبن؟ بێگومان بەناسینی كێشەكان و راستكرنەوەی هەڵەكان و خۆ ئامادەكردنەوە بۆ رووبەرووبوونەوەی كێشەو هەڵەی دیكە. سەبارەت بەم لایەنە پرۆفیسۆر تاریق رەمەزان هەڵوەستەیەكی وردی لەسەر لایەنی زانستی كردووەو ئاماژە بەوە دەكات، زانستی ئەم سەردەمەی ئێستای جیەان، لە زانستی هەموو سەردەمەكانی مێژووی مرۆڤایەتی ئاڵۆز و قورسترن، تەنانەت ەیچ كەسێك ناتوانێت بەتەواوەتی لەسەر دوو بوار بۆچوونی خۆی دەرببڕێت، ئەمەش مانای ئەوەیە زانایانی دەقی قورئانی پیرۆز، چەند زیرەك بن و چەند لێەاتووبن، بەتەنەا بە رێگەی تەفسیركردنی دەقەكان ناتوانن لە ئاڵۆزی و قورسی زانستی ئەم سەردەمە تێبگەن و واقیعی ئێستا بخوێننەوە و پاشان ئەم واقیعە لەگەڵ دەقەكان بەراورد بكەن، ئەوجا بۆ ئەوەی واقیعەكە وەك خۆی بناسین، پێویستە بازنەی زانایان بۆ تێگەیشتن لە واقیعی ئێستای جیەان فراوان بكەین و پێكەوە زانایانی دەق و زانایانی واقیع كۆببنەوە، راشكاوانەتر پێویستە لەیەك ئاستدا زانایانی(دەق، زانستە مرۆییەكان، پزیشكی و بایلۆژی، ماتماتێك و ئەلكترۆنی..تاد) هەموو پێكەوە دابنیشن و بۆ ئەوەی هەموو زانایان هەم لەدەقی قورئانەكەو هەمیش لە كڕۆكی واقیعی ئێستای جیەان تێبگەن، ئەمەش لەپێناوی ئەوەیە وەرچەرخان لەبیركردنەوەی خۆمان دروست بكەین، ئەگەر ئەم وەرچەرخانە دروست نەكەین، ناتوانین ئامانجی ریفۆرم دیاری بكەین و وەرچەرخان بەرەو باشتر لە ژیانی خۆمان دروست بكەین، لەمەش زیاتر ئێمە وەك موسڵمانان بەشێكین لەم جیەانە و كێشەكانی ئەمڕۆی جیەان رووبەڕووی ئێمەش دەبنەوە و پێویستە بەرپرسیارانە مامەڵە لەگەڵ كێشەكان بكەین و بەرپرسیاریەتیش بۆ تێگەیشتن لێیان هەڵبگرین، بۆیە ئەوەی لە ئێستا لەسەر موسڵمانان گرنگە، ئەوەیە بەشداری ئەم پرۆسە گەورەیەی پێشكەوتنی زانست لە سەرانسەری جیەان بكەین و دان بەوەدا بنێن ئێمە كۆمەڵگەیەكی دواكەوتووین و تەنەا لۆمەی زانایان و تۆژەران دەكەین كە نەیانتوانیوە كاری خۆیان بكەن، بەڵام ئەم لۆمەیە تەنەا لەسەر زانایان و تۆژەرانی بوارە جیاوازەكانی زانست نین، بەڵكو بەشێكی زۆری دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی نەمانتوانیوە واقیعی ئێستا بە قووڵی بخوێنینەوە و پرسیاری قووڵ و گەورە بوروژێنێن، لەكاتێكیشدا پرسیارەكان رووكەش و سەتحی بن، ئەوا تویژینەوەو وەڵامی تۆژەران و زانایانیش بۆ پرسیارەكە هەر رووكەش و سەتحی دەبێت و بە قووڵایدا رۆناچێت.
خۆرزگاركردن
لە سەنتەری ناوەندی دەسەڵات سەپاندن
كێشەی سەرەكی كۆمەڵگەی موسڵمانان سەپاندنی تێگەیشتنێكە بۆ واقیعی ئێستای كێشەكانی جیەان بەناوی ئیسلامەوە، بۆ نموونە ئەگەر سەیری سیستمی بانكی، یان سیاسەتی ئابووریی ئێستای جیەان بكەین، كە رووبەڕووی گەورەترین قەیران بۆتەوە، ئایا ئەگەر ئەم كێشەیە بخەیتە بەردەمی زانایەكی دەق و لێی بپرسیت چۆن ئەم كێشە گەورەیە چارەسەر دەكرێت؟ ئەوا لەوەڵامدا یەكسەر پێت دەڵێت: لە ئابووری ئیسلامیدا(ریبا و موزەرابە) نییە، بۆیە چارەسەری ئەم كێشەیە بەوە دەكرێت ئەو دوو بنەمایە نەمێنێت، بەڵام ئەوەی لەگەڵ ئەم بنەما ئابوورییە مامەڵە دەكات هەموو مرۆڤایەتییە بە جیاوازی ئاینەكانیانەوە، بۆیە ناكرێت تۆ وەڵامێكی سادە و لەیەك روانگەوە بەسەر ئەو كێشە گەورەیە بسەپێنیت، سەبارەت بەم وەڵامە تاریق رەمەزان دەپرسێت: ئایا ئەم وەڵامە سادەیە ئەو كێشە گەورە جیەانیەی پێ چارەسەر دەكرێت؟ ئایا شتێك هەیە ناوی ئابووری ئاینی بێت، یان ئابووری زانستەو پێویستە زانایانی دەق لەگەڵ زانایانی ئابووری كۆببنەوە و بە وردی لە كێشەكە تێبگەن و چارەسەری بۆ بدۆزنەوە؟ هەربۆیە ئەگەر زانایانی دەق گەیشتنە ئەو قەناعەتەی ئابووری زانستە و ئابووری ئاینی نییە، ئەوا هەوڵدەدەن بنەماكانی ئیسلام لەناو ئەو زانستە جێبكەنەوە، نەك هەمووی رەتبكەنەوە. ئەمە فێرمان دەكات، لەم سەردەمەدا ناكرێت تێگەیشتنی زانایانی دەق بكەینە كەتەلۆكێك و بەسەر واقیعدا فەرزی بكەین، بەڵكو پێویستە لەواقیعەكە تێبگەین و لەناو دەقەكە بۆ چارەسەر بگەڕێین و بیركردنەوەی نوێ دروست بكەین، سەبارەت بەم لایەنە تاریق رەمەزان بەراوردێك لە نێوان ئیمامی شافعی لەساڵی(150- 204 ك) لەگەڵ ئیمامی حەنەفی دەكات(80-150ك) دەكات، ئەگەر سەیری ئەم دوو مێژووە بكەین، دیارە ئەو ساڵەی ئیمامی حەنەفی كۆچی دوایی كردووە، ئیمامی شافیعی لە دایك بووە، ئەمەش مانای ئەوەیە ئیمامی شافیعی هەوڵیداوە بەشێوازێكی جیاواز لە ئیمامی حەنەفی لەبەر رۆشنانی دەقەكانی قورئانی پیرۆز یاسا دروست بكات، بەڵام ئیمامی حەنەفی بە حوكمی ئەوەی بارزگان بووە و لە چەمكی بەرژەوەندی و بەرژەوەندی گشتی موسڵمانان زیاتر تێگەیشتووە، هەست دەكەین شێوازی حوكم، یان ئەو یاسانەی ئیمامی حەنەفی دەریكردوون بە شێوازی بەراوردكردنی واقیع بووە لەگەڵ دەقەكان و هەوڵدان بووە بۆ ئاسانكاری و چارەسەركردنی كێشەكانی موسڵمانان، بەڵام ئیمامی شافیعی دەقەكانی خوێندۆتەوە بەبێ ئەوەی واقیع لەبەرچاو بگرێت و لەبەر رۆشنایی تێگەیشتنی لەدەقەكان یاسا و حوكمی داڕشتووە، ئەمەش مانای ئەوەیە واقیعەكە هەرچۆنێك بێت دەبێت ئەو حوكم و یاسایەی وەك خۆی لەسەر جێبەجێ بكرێت، پرۆفیسۆر تاریق رەمەزان لە موحازەرەكەیدا راشكاوانە ئاماژە بەوە دەكات، ئەم شێوازەی ئیمامی شافیعی دوای كۆچی دوایی ئیمامی حەنەفی بووە، بەڵام شوێنكەوتووان و قوتابیانی ئیمامی حەنەفی، رەخنەیان لە شێوازی ئیمامی شافیعی گرتووە، ئەمەش لەبەر ئەوەبووە ئیمامی حەنەفی خاوەنی بیركردنەوەیەكی تایبەتی بووەو هەموو كات كە دەقەكانی خوێندۆتەوە پرسیارێكی وروژاندووە(ئایا چی دەبێت ئەگەر ئەم حوكمە بدەین؟ چی دەبێت ئەگەر ئەم حاڵەتە روویدا؟) بۆیە لە ئاكامی ئەم بیركردنەوەیە گەیشتۆتە ئەوەی مەزندە بكات و فیقەێكی تەقدیری دروست بكات و ئەگەرەكانی هەمووی وەرگرتووەو ئەمەش بۆتە ەۆكارێك بۆ ئەوەی بە بیركردنەوەی تازە مامەڵە لەگەڵ پرسەكە بكات، ئەم بیركردنەوە تازەیە ئیمامی حەنەفی بەرهەمی ئەوە بووە كە هەمووكات و لهەەموو بارودۆخێكدا ئیمامی حەنەفی سەیری واقیعەكەی كردووەو لەسەر بنەمای كار ئاسانی بكەن و قورسی مەكەن (یسر و لاتعسر)، راشكاوانەتر ئامانجی ئیمامی حەنەفی ئەوەبووە كە كاری موسڵمان ئاسان بكات و بەرژەوەندییەكانیان بپرسێت، وایكردووە هەموو كات داەێنەر بێت لەبەر ئەوەی ئیمامی حەنەفی دوو مەعریفەی هەبووە، یەكەمیان مەعریفەی دەق، دووەمیان مەعریفەی واقیع، ئەمەش مانای ئەوەیە حوكمەكانی ئیمامی حەنەفی بەرهەمی مەعریفەی دەق و مەعریفەی واقیعە. تاریق رەمەزان هەر لەم پرسەدا دێتە سەر قوتابخانەی سێیەم ئەویش قوتابخانەی مەقاسیدە یان مەدرەسەی مەقاسید، لەم قوتابخانەیەدا كە فوقهەای ئیسلامی پەیڕەوی دەكەن دێن دەپرسن ئایا مەقسدەكە یان ئامانجەكە چییە؟ كەواتە هەوڵدان بۆ داڕشتنی یاسا، یان حكومدان لەسەر پرسێك بەپێی ئەم قوتابخانەیە خوێندنەوەی دەق و واقیعە پێكەوە، ئەم قوتابخانەیە ەاندەرێكی زۆر باش بووە بۆ ئەوەی موسڵمانان بیربكەنەوە و لەسەدەی 15ی زاینی سوودێكی ەێجگار گەورەی هەبووە بەڵام بەراوردكردنی زاستی سەدەی پانزدە بە زانستی سەدەی بیست و یەك زۆر جیاوازە و لەگەڵ ئەوەی ئەم قوتابخانەیە زۆر شتی تازەی ەێناوەتە ئاراوە، بەڵام بۆ ئەو شتە تازانەو بۆ وەڵامدانەوەی كێشەكانی ئەم سەردەمە بەس نین. بۆچی؟ لەبەر ئەوەی زانستی سەدەی بیست و یەك زۆر ئاڵۆز و قورسترە لە زانستی سەدەی پازدە، بۆیە ئەم گۆڕانكاریانە وامان لێدەكات مانای جیاوازو بیركردنەوەی جیاواز بۆ لایەنە جیاوازەكانی زانست لەناو دەقەكان بخوێنینەوە، هەر بۆ نموونە ئەگەر لە چوارچێوەی قوتابخانەی مەقاسید سەیری واقیعی ئێستا بكەین، دەبێت ئەو پرسیارە لەخۆمان بكەین، ئێمە مەبەست یان مەقسەدمان لەدووبارە خوێندنەوەی دەقەكان لەبەر رۆشنایی واقیعی ئێستا چییە؟ بێگومان دوو مەبەستی سەرەكیمان هەیە كە بریتین لە:
1. پاراستنی ژیان و مانای ژیان
2. پاراستنی بەرژەوەندی گشتی.
ئەم دووخاڵە، دوو ئامانجی گەورەن و پێویستە لە ئیسلامدا بپارێزرێن، ئەمەش مانای ئەوەیە من موسڵمانم و خاوەنی باوەڕم، بەڵام دەبێت ژیانم مانایەكی هەبێت، هەروهەا دەبێت لە دەقەكان هەندێك شتم دەست بكەوێت كە ببنە ماناو چەمك بۆ ژیان، لهەەمانكاتدا دەبێت بەرژەوەندی گشتیش بپارێزین، ئەم میتۆدە بەرەو چەندین خاڵی سەرەكیمان دەبات كە بریتین لە:
- چۆن پاراستنی ژیان پێناسە دەكەینەوە، هەموو شتێك كە لە كتێبە ئاسمانییەكاندا ەاتووە سەبارەت بە پاراستنی ژیانە، پاراستنی ژیانیش واتە هەموو ژیان.
- پاراستنی ئاشتی، لەبەر ئەوەی ئامانجی سەرەكی ئیسلام پاراستنی ئاشتییە، لەم ژیانەدا چۆن هەڵسوكەوت دەكەین و چۆن رەفتار دەكەین بۆ ئەوەیە سەرەنجام ئاشتی بێتە ئاراوە. ئەمەش واتە ئاشتی لەگەڵ خودی خۆت، لەگەڵ ئەوی تر، لەگەڵ دراوسێكەت، لەگەڵ نەتەوەكانی دیكە.
- پاراستنی سروشت، لەبەر ئەوەی ئەگەر رێز لە سروشت نەگرین، هەرچی بكەین خاپوور دەبێت.
- پاراستنی كۆمەڵگە، ئەمەش واتە كاتێك سەیری كۆمەڵگە دەكەین نابێت زیانی پێبگەیەنین، نابێت رێگە بدەین ئەقڵی كۆمەڵگە داگیر بكەین، بەڵكو پێویستە كۆمەڵگە سەربەخۆ بێت.
- چۆن لەگەڵ زانستە نوێیەكان مامەڵە دەكەین، ئەمە پرەنسیپێكی گرنگە و دەبێت مەعریفە مامەڵە لەگەڵ زانستی نوێ بكەین.
كەواتە بەرەنجامی ئەم باسە بەرەو ئەوەمان دەبات لەبەر رۆشنایی زانستە تازەكانی، ئابووری، سایكۆلۆژی، ژینگە، پزیشكی، مەبەست و مەقاسیدی تازە بدۆزینەوە، بۆ ئەوەیە میتۆدێكی تازە بدۆزینەوە چۆن دەقەكانی پێبخوێنینەوە، بۆ ئەوەی بتوانین رووبەڕووی تەحەددییەكان ببینەوە.
دەركردنی فەتوایەك بۆ ئەوەی
لەسەر هەموو شتێك فەتوا نەدرێت
تێگەیشتن لە واقیع و كێشە و دۆزینەوەی ئامانج و مەبەست، لە دەقەكانی قورئاندا دەدۆزرێتەوە، بەڵام كێشەكە ئەوەیە چۆن لە كێشەكە تێدەگەین و چۆن واقیعەكە دەخوێنینەوە.، تاریق رەمەزان لە بەشی كۆتایی كتێبەكەیدا(ریفۆرمی ریشەیی: ئاكارەكانی ئیسلام و رزگاربوون) هەندێك نموونەی باسكردووە و گەیشتۆتە ئەو قەناعەتەی پێویستە زانایانی ئیسلامی فەتوایەك دەربكەن بۆ ئەوەی بۆ وەڵامی هەموو پرسیارێك فەتوایەك نەدرێت، لەمبارەوە هەندێك كێشەی كۆمەڵایەتی باسكردووە و دەڵێت:(ئەگەر بێینە سەر بواری پزیشكی كە هەندێكجار زانایانی دەق وەڵام دەدەنەوە، پێویستە زانایانی دەق كە دەقەكانی قورئان دەخوێننەوە دان بەو راستیەدا بنێن لەبواری پزیشكی نازانن، هەر بۆ نموونە زانایەكی ئاینی ئیسلام و پسپۆر لە خوێندنەوەی دەق، نازانێت مێشكی مرۆڤ چۆن كاردەكات، ئەو دەزانێت مێشك كار دەكات، بەڵام نازانێت چەند ئاڵۆزە و چۆن كار دەكات، بۆ ئەگەر پرسیارێكی سەبارەت بە مێشكی مرۆڤ لێكرا پێویستە لەگەڵ پزیشكێكی پسپۆر دابنیشێت بۆ ئەوەی بتوانێت وەڵامبداتەوە، پرسیار لەسەر مێشكی مرۆڤ بە زانیاری رووكەش و سەتحی نادرێتەوە، یان كاتێك دێنە سەر پێوەندی نێوان پزیشكی و ئابووری، هەندێك جار پرسیاری ئەوەمان لێدەكەن: ئایا ژنەكەم نەخۆشە دەتوانم لێی جیاببمەوە؟ بەداخەوە هەندێك لە تۆژەران و زانایانی ئیسلام وەڵامدەدەنەوە پێش ئەوەی ەیچ شتێك لە نەخۆشییەكەو پێوەندی نێوان ژن و پیاوەكە بزانن، بۆیە لە كتێبەكەمدا ئەوەم باسكردووە بۆ ئەوەی فەتوایەك دەربكرێت، هەندێك پرسیار وەڵام نەدرێتەوە و فەتوای لەسەر نەدرێت، لەبەر ئەوەی كاتێك وەڵامدەدرێتەوەو فەتوا دەدرێت بەڵێ لە ژنەكەت جیاببەوە، ئەمە زۆر مەترسیدارە، لەبەر ئەوەی تۆ بەدوای رایەكی شەرعی دەگەڕێیت بۆ ئەوەی ژنەكەت لەكاتی نەخۆشی لێی جیابیتەوە، ئەمەش لە ئیسلامدا نییە، لەبەر ئەوەی ئیسلام رێگەت نادات كە ژنەكەت نەخۆشكەوت و باری قورس بوو، تۆ ەێندەی دیكە سەرگەردانی بكەیت، ئیسلام داوامان لێدەكات باری سەرشانی سووك بكەین و ەاوكاری بكەین لەو سەرگەردانیە رزگاری بكەیت. ئەمە تەنیا لەبواری پزیشكی بوو، لایەنێكی دیكە سەبارەت بە پرسی ئافرەت لە كۆمەڵگە موسڵمانەكاندا، هەرگیز باسی ئەو جیاكارییانە ناكەین كە دژی ژنان لە كۆمەڵگەی موسڵمان دەكرێت، بەجۆرێك لەسەر پرسی ئافرەت دەق دەخوێنرێتەوە كە دەقەكە لهەەندێك تیروانیندا بچووك دەكرێتەوە و نایەن سەیری ژیانی پێغەمبەر(د.خ) بكەین چۆن مامەڵەی لەگەڵ ئافرەت كردووە، ئەگەر سەیری مزگەوتێك لە كەنەدا بكەین هەست بە شەرمەزاری دەكەین، لەبەر ئەوەی ئێمەی موسڵمانان تەنیا هەوڵمان بۆ ئەوەیە بەرگری بكەین و خۆمان تێكەڵاوی پێشكەوتنەكانی رۆژئاوا نەكەین، ئەمەش لە روانگەی بێ متمانەییە بە خۆمان، ترسە لە پێشكەوتن و تەنیا رێگەش بۆ رزگاربوون بریتییە لەوەی متمانەمان بە خۆمان بێت و لە پێشكەوتنەكان نەترسین، لایەنێكی دیكە ئەوەیە كاتێك دێنە سەر ەونەر، دەبینین موسڵمانان زۆر لە دواوەن و تەنەا ئەوەندەیان هەیە، ئەو دەقە ئەدەبییە، یان شكارە ەونەرییە رەتبكەنەوە و رەخنەی لێ بگرن! پرسیاری ئێمە ئەوەیە بۆ ئێمە لە داەێنان تۆقیوین؟ ئایا داەێنان بەشێك نییە لە ئاینی ئیسلام؟ من ئاگادارم هەندێك مەلا و پیاوانی ئاینی بە خەڵك دەڵێن گوێ لە مۆسیقا مەگرن حەرامە، باشە من ئەم قسەیە رەتناكەمەوە، با ئەو مەلایە، یان ئەو پیاوە ئاینیە خۆی گوێ لە مۆسیقا نەگرێت و بڵێت: ئەمە رای خۆمە، نەك بڵێت: ئەمە حوكمی ئیسلامە و ئیسلام حەرامی كردووە، باشە ئەگەر ئیسلام مۆسیقای حەرامكردووە ئەی چۆن مامەڵە لەگەڵ سروودە ئاینەكان دەكەن؟
دوای تەواوبوونی موحازەرەكە یەكێك لە ئامادەبووان سەبارەت بە حوكمی ئیسلامی لەسەر ئەو كەسانەی كە ئیسلام بوون و وازیان لە ئاینەكە ەێناوە و ئایا رای تۆ چییە لەسەر ئەوەی كە هەر كەسێك ئاینی خۆی بگۆڕێت دەبێت بكوژرێت؟ لەوەڵامی ئەم پرسیارەدا و دەربارەی فەرموودەیەكی پێغەمبەر ( د.خ) كە دەفەرمووێت :(من بدل دینە فاقتلوە)، تاریق رەمەزان دەڵێت: زۆر لە زانایانی ئیسلامی دەڵێن، ئەمە ئاشكرایە و ناگۆڕێت، واتە هەر كەسێك ئاینەكەی گۆڕی، تەواو، دەبێت بكوژرێت، من دەڵێم: ئەمە راست نییە، لەبەر ئەوەی سوفیان سەوری(سفیان الپوری)، دەڵێت: پێغەمبەر(د.خ) كەسی لەسەر ئەوە نەكوشتووە كە ئاینەكەی گۆڕیوە، ئەم فەرموودەیە بۆ كاتێك بووە كە كەسێك لە كاتی شەڕدا لە ئیسلام پاشگەزبووبێتەوە و چووبێتەوە ناو دوژمن و زانیاری پێدابن، ئەمەش واتە ئەم فەرموودەیە بۆ كاتی شەڕ بووەو بۆ ئەو كەسانە بووە كە خیانەتیان كردووە، نەك تەنەا ئاینەكەیان گۆڕیبێت. بۆیە لەسەردەمی پێغەمبەر (د.خ) سێ حاڵەت هەبووە كە ئاینی خۆیان گۆڕیوە و كەسیشیان نەكوژراون، تەنانەت لەچەند ساڵی رابردوو شێخ عەلی موفتی لێدوانێكی لە ئەمریكا دابوو و لە هەردوو رۆژنامەی واشنتۆن و گۆڤاری نیوزویك بڵاوكراوەیە بەوەی وتبووی گۆڕینی ئاین ئیختیارییە و كەسی لەسەر ناكوژرێت، بەڵام دوو رۆژ دوای ئەوە دامەزراوەی فەتوا (دار الافتاء)ی میسر روونكردنەوەیەكی ناردو وتبووی ئەوە هەڵە تێگەیشتنەو وای نەوتووە، سەیرەكە لێرەدا ئەوەیە سوفیان ئەلسەوری لە سەدەی هەشتەم توانیویەتی بڕیار بدات و قسەی خۆی بكات، بەڵام لەسەدەی بیست و یەك توانای بڕیاردان و قسەكردن نییە.