نۆرما كلایر مۆریوزی ئوستادی زانستی سیاسەتە لە زانكۆی ئیلینوس لە شیكاگۆ و پسپۆڕ و تایبەتمەندە لە تیۆری سیاسەت و سیاسەتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و وڵاتانی ئیسلامی. بۆ قسەكردن لەسەر رەوشی ئێستای رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەو شەڕە ئایینی و مەزهەبییەی ئێستا ناوچەكەی گرتۆتەوە، ئەم وتووێژەمان لەگەڵ خاتوو نۆرما كلایر ئەنجامداو بەمجۆرە وەڵامی پرسیارەكانی گوڵانی دایەوە.

* ئەگەر لە مێژووی ئەوروپا بڕوانین، دەبینین شەڕی سی ساڵەی ئایینی، بە جیاكردنەوەی ئایین لە دەوڵەت كۆتایی هات و لەئەنجامدا دەوڵەتی نەتەوەیی دروست بوو. حاڵی حازر رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش بە هەمان ئاراستەی شەڕی تایفەگەری و ئایینیدا دەڕوات. ئایا بە تێڕوانینی ئێوە تا چ راددەیەك هەمان چارەسەر –جیاكردنەوەی ئایین لە دەوڵەت- دەبێتە هۆی چارەسەركردنی كێشەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست؟
- گرنگە ئایین لە دەوڵەت جیابكرێتەوە، بەڵام ئەوە تەنها كاری نووكە قەڵەمێك نییە كە بە بڕیارێك لە نووسینگەیەكدا بدرێت، بەڵكو ئەوە بڕیارێكی سیاسیشە كە نەك هەر تەنها حكومەت، بەڵكو دەبێت خەڵكیش ئەو بڕیارە بدەن. ئەمەمان نەك هەر تەنها لە مێژووی سەرەتای دەوڵەتی نەتەوە بینیوە، بەڵكو بەو دواییە بینیمان، بۆ نموونە: لە ئیرلەندا، كە دوای چەندین سەدە لە دوژمنایەتی لە نێوان پرۆتستانت و كاسۆلیكەكان – كە هەردوولایان مەسیحی بوون-، گەیشتن بە رێككەوتنی ئاشتی و دابەشكردنی دەسەڵاتەكان، كە هەردووكیان گرنگن، هەم رێككەوتنی ئاشتی و هەم رێككەوتنی دابەشكردنی دەسەڵاتەكان. هەروەها ئەوەش گرنگ بوو كە دان بەوەدا بنرێت كە گرووپە جیاوازەكان مافیان هەیە ودەتوانن پێكەوە بژین و رێز لە یەكتری بگرن و یەكتر قبووڵ بكەن. كەواتە گرنگە جیاكردنەوە لە نێوان ئایین و دەوڵەتدا بكرێت، بەتایبەتی لە كۆمەڵگە فرەئایینەكاندا، لەوەش گرنگتر بوونی ئیرادەیەكی سیاسییە كە رێز لە جیاوازی و فرەیی بگرێت.
* لە دوای جەنگی یەكەمی جیهانی و لە دەیەكانی ئەم دواییەدا گەلانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێیانوابووە دیكتاتۆرەكان رژێمی عەلمانین و تێڕوانینیان وابووە كە عەلمانیەت دیكتاتۆریەت بەرهەم دەهێنێت، لەبەر ئەوە پێیانوایە ئیسلام تاكە چارەسەرە، هەر لەبەر ئەوە لە دوای رووخانی دیكتاتۆرەكان لە بەهاری عەرەبیدا پارتە ئیسلامییەكان گەشەیان كرد. پرسیارەكە ئەوەیە تا چ راددەیەك پشتیوانی رۆژئاوا بۆ دیكتاتۆرەكان بووە هۆی نائومێدكردنی گەلانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە رووی دیموكراسی و عەلمانیەتەوە، بەتایبەتی كە ئەمریكا هاوپەیمانی دیكتاتۆر و پاشایەتییەكانی ناوچەكە بووە؟
- ئەم پرسیارەی ئێوە دوو بەشی هەیە. مەسەلەكە ئەوە نییە ئەمریكا بە دیاریكراوی پشتیوانی لە دیكتاتۆرە عەلمانییەكان كردبێت و پاڵپشتی لە دیكتاتۆری ئیسلامی نەكردبێت. كەواتە كێشەیەكی گەورە هەیە كە ئەمریكا، یان رۆژئاوا پشتیوانییان لە دیكتاتۆریەت كردووە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و شوێنەكانی دیكەدا و گریمانەی ئەوەیان كردووە هێشتا خەڵكی ئامادە نین بۆ دیموكراسی و دیكتاتۆریەت مایەی سەقامگیرییە و ئەگەری زیاترە بەرژەوەندیی رۆژئاوا بێنێتەدی. بەشی دووەمی پرسیارەكە پەیوەستە بە عەلمانیەت لەبەرامبەر ئاییندا. دیارە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا رژێمی سەركوتكار هەبوون كە خۆیان بە عەلمانیەت ناساندووە، هەروەها رژێمی سەركوتكار هەبوون پاساوی ئایینییان بۆ خۆیان هێناوەتەوە. ئەوەی جێی داخە لە ئێستادا خەڵكێكی زۆر روودەكەنە ئایین وەك بەدیلێك بۆ سەركوتكاری، لە كاتێكدا دەكرێت ئایین زۆر مانابەخش بێت و پاڵنەرێكی ئەخلاقی بەهێز دەستەبەر بكات، بەڵام كاتێك دەگۆڕێت بۆ ئەجێندایەكی سیاسی، ئەوا بە توندی ئەوانەی دیكە دوور دەخاتەوە و سەردەكێشێت بۆ توندڕەوی و دوژمنكارییەكی زۆر لەگەڵ ئەوانەدا كە جیاوازن لێی. ئەمە دەمانگەڕێنێتەوە بۆ پرسیارەكەتان دەربارەی مێژووی سەدان ساڵ پێش ئێستا لە بەشەكانی دیكەی جیهاندا كە رژێمەكان و پاشاكان و حكومەتەكان شەرعیەتی ئایینییان دا بە خۆیان و هەر كەسێك پابەند نەبوو بە ئایینەوە و كەمینەی ئایینی بوو، ئەوا مایەی كێشە بوو، واتە تەنانەت هاووڵاتی بوون و دڵسۆزیشیان مایەی كێشە بوو. دەبێت بزانین ئەو جۆرە سیستم و حوكمڕانییە گونجاو، یان رەوا نییە و بۆ رێكخستنی كۆمەڵگە رێگەیەكی سەقامگیر نییە.
* هەندێ كێشەی هەڵپەسێردراو هەن لە وڵاتی سووریا لە نێوان نەتەوە و گرووپە ئیتنییە جیاوازەكاندا، لەو وڵاتەدا سوننەكان زۆرینەن، هەمان شت لە عێراقیشدا هەبوو، تاوەكو هاتنی ئەمریكا سوننەكان حوكمڕانیی عێراقیان دەكرد كە كەمینە بوون، بەڵام لە دوای ساڵی 2003ـەوە، واتە دوای حوكمڕانی شیعەكان، لە بری ئەوەی وڵاتەكە سەقامگیر بێت، بەرەو خوێنڕێژی چوو، دۆخەكەش لە شەڕی ناوخۆوە نزیك بووەوە، واتە بەو شێوەیە نەبوو كە ئەمریكا هیوای بۆ دەخواست. ئایا ئەگەر لە سووریا زۆرینە حوكمڕان بن، هەمان سیناریۆی عێراق دووبارە نابێتەوە؟ ئایا چارەسەر چییە كاتێك لە دیموكراسیدا زۆرینە حوكم دەكات، ئەمەش لە عێراقدا نەبووە چارەسەر؟
- پێموایە ئەوەی ئێوە دەیڵێن لەم رووەوە تەواو راست و دروستە. ئەوەی لە عێراقەوە فێری بووین، كارەسات بوو، ئێستاش مایەی كارەساتە و ئەوەی لە سووریاشدا روودەدات كارەساتە، من نامەوێت بڵێم خراپترە، چونكە چۆن بەراوردیان دەكەین؟ ئایا چەند كەس كوژراون؟ ئەمە تراژیدیایەكی زۆر زۆر خراپە. ترس و نیگەرانی من ئەوەیە لە وڵاتانێكی وەك سووریا و عێراقدا مێژووی هاووڵاتیبوون بوونی نەبووە، واتە پرسەكە پەیوەست نییە بە حوكمڕانی كەمینە و زۆرینەوە، بەڵكو لە عێراق، یان سووریادا دیموكراسی بوونی نەبووە، ئەوەی هەبووە دیكتاتۆرێك بووە كە گرێدراوە بە خانەوادەیەك، یان ناوچەیەكەوە، یان نوخبەیەك و .. هتد. ئەمە بۆ قۆناغی دواتریش خراپە، چونكە لە سەرەتادا موعارزە لە سووریا موعارزەیەكی دیموكراسی و جەماعی بوو، بەڵام بە ماوەیەكی كورت گۆڕا بۆ موعارزەیەكی ناوچەیی و توندڕەو و تایفەگەری و دژ بە دیموكراسی و دژ بە فرەیی. هەر ئەمەش وایكرد كەسانێكی دیكە پتر رۆبچنە ناسنامە و پێكهاتەكانی خۆیانەوە، لەبەر ئەوەی ترسی ئەوەیان هەبووە بكرێنە ئامانج تەنها لەبەر ناسنامە ئایینییەكەیان، بەهۆی ئەوەی سەر بە ناوچەیەكی دیاریكراون، یان گرووپێكی ئیتنی دیاریكراون.
* كێشە راستەقینەكە بریتییە لە سیستمی دەوڵەت، ئەو سیستمەی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا و لە دوای جەنگی یەكەمی جیهانەوە داڕێژرا، بۆتە سەرچاوەی پشێوی و توندوتیژی، ئایا كاتی ئەوە نەهاتووە بیر لە جۆرێكی دیكەی دەوڵەت بكرێتەوە بۆ كۆتاییهێنان بەو ناسەقامگیرییەی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەیە؟
- لەم ساتەوەختەدا لەوە دڵنیا نیم كە دووبارە داڕشتنەوەی سنوورەكان دەرئەنجامێكی ئیجابی لێدەكەوێتەوە، دەكرێت مومكین بێت لە سایەی هەلومەرجێكی جیاوازتر، هەلومەرجی ئاشتی و گفتوگۆكردن و هاوكاریكردن گۆڕانكاری لە سنوورەكاندا بكرێت. ئەم حاڵەتەمان لە كۆماری چیك و كۆماری سلۆفاكیا بینی كە زۆر بە ئاشتییانە دابەش بوون. لەلایەكی دیكەوە یوگسلافیاشمان هەیە كە ئەمە زۆر هاوشێوەی ئەوەیە كە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەیبینین. كەواتە تراژیدیای جیهانی هاوچەرخ ئەوەیە نەمانتوانیوە لە دەرەوەی دەوڵەتی نەتەوەیی بیر بكەینەوە. كاتێكیش دەوڵەتی ئیسلامی دەبینین كە خۆی وەك دەوڵەتێكی نەتەوەیی ناخاتەڕوو، ئەوا پتر دوژمنكارە بەرامبەر كەمینەكان، هەمان مومارەسەی دوورخستنەوە دژی كەمینەكان پیادە دەكات، بەڵام لەسەر بنەمای ئایینی نەك نەتەوەیی. كەواتە ئەمە هەمان كێشەیە لە رووی دوورخستنەوە و توندوتیژی و جینۆساید، كە پێشتر لەسەر دەستی دەوڵەتی نەتەوەیی و ئێستاش لەسەر دەستی دەوڵەتی ئیسلامی روودەدەن.
* ئایا پێتوایە بێ چارەسەركردنی كێشەی كورد سەقامگیری لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەدی دێت و بۆچی ئەمریكا وەك پێویست ئاوڕ لەم كێشەیە ناداتەوە؟
- كێشەی كورد كێشەیەكی درێژخایەنە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا و هیچ كاتێك بە جەماعی چارەسەر نەكراوە، بە دڵنیاییەوە ئەوە كێشەیەكی سەرەكییە لە جیهانی دوای جەنگی یەكەمی جیهانی، كە دابەشكردنی دەوڵەتی نەتەوەیی كێشەیەكی گەورە بوو، بەتایبەتی بۆ كورد و ناوچە كوردییەكە، بەڵام لە ئێستادا دۆخەكە بۆ ئەو وڵاتانەی كوردیان تێدایە و لە عێراق و سووریا و توركیا و ئێران بە تەواوەتی جیاوازە، حكومەتەكانیش جیاوازن، هەروەها كەشە سیاسییەكەش زۆر زۆر جیاوازە. ئەوەی لە سوریادا دەگوزەرێت كارەساتە بۆ هەموو لایەك، بەڵام لە عێراقدا هەرێمە خۆبەڕێوبەرەكە سەقامگیرییەكی باشی بەخۆوە بینیوە، گەرچی لەگەڵ حكومەتی ناوەند بارگرژی هەیە. لە توركیا ئەگەرچی شەڕیش نییە، بەڵام كوردان بارودۆخیان زۆر خراپە، تا ئێستاش وەك كەمینە دانیان پێدانانرێت و بۆ ماوەیەكی دوور و درێژە دووچاری سەركوتكاری بوون و ناوچەكەش بە سەربازی كراوە. كەواتە هەر یەكێك لەم وڵاتانە خاوەن كێشەیەكی جیاوازن و مەرج نییە لەم ساتەوەختەدا كێشەیەكی كوردی یەكگرتوو هەبێت، بەڵكو كێشەی جیاواز هەیە و من دڵنیانیم لەوەی یەك جۆر چارەسەریش هەبێت، بەتایبەتی لە ئێستادا و لە سایەی ئەم كەشەدا.
* سەرەڕای هەموو ئەو كێشە و ئاڵۆزییانە، دەبینین ئەمریكا سیاسەتێكی روونی نییە، نایەوێت، یان ناتوانێت كێشەكان بە خێرایی چارەسەر بكات و دۆخی ناوچەكە سەقامگیر بكات. ئایا ئەمە بە مانای ئەوە نایەت كە رۆڵی ئەمریكا لە ناوچەكەدا بەرەو داكشان دەچێت و جیهانیش بەرەو فرەجەمسەری دەچێت؟ ئایا تێگەیشتنی ئێوە بۆ سیاسەتی ئەمریكا لەم رووەوە چییە؟
- ئاشكرایە ئەمریكا پاشەكشەی كردووە لە تێوەگلان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. پێموایە لە هەندێ رووەوە زۆر پاشەكشەی كردووە لە رووی ئەوەی حكومەتی ئەمریكا بڕیارێكی روون نادات لەسەر بنەمای شیكردنەوە داڕێژرا بێت. واتە لەسەر بنەمای زانیاری و بایەخدانی تەواو بێت بە هەل و مەرجە مەحەلییەكە و لایەنە مەحەلییەكان لە رووی ئەوەی كێ تێوەگلاوە و پاساوەكانیان چین و چی لە مەترسیدایە. بەڵام لە بری ئەوە سستی رووی تێكردووە و بڕیاری هەڕەمی دەدات لە بارەی ئەوەی كێ دوژمنە و كێ دۆستە و زۆربەی ئەو بڕیارانە ناكۆكن بە یەك و وەك دەوترێت دەستی راست ئاگاداری ئەوە نییە دەستی چەپ چی دەكات. بەڵام هێشتا ئەمریكا هێزێكی مەزنە و كێشەیە ئەگەر هێزێكی مەزن بەسەر خۆیدا دابخرێت و زیاد لە پێویست سەرقاڵ بێت بە بەرژەوەندییەكانی خۆیەوە. هەربۆیە گرنگە زۆرێك لە گەمەكارەكانی دیكە لە جیهاندا، لە نێویاندا یەكێتی ئەوروپا هاوكار و پابەندبن بە سەقامگیركردنی دۆخەكە و گفتوگۆیەكی ئاشتییانە بخەنەگەڕ بۆ چارەسەركردنی هەندێ لەو ناكۆكییانەی ناوچەكە. هەروەها دەبێت دانیشتووان و لایەنە مەحەلییەكانیش هەوڵ بدەن پابەندبن بە گفتوگۆیەكی فرەیی و دابەشكردنی دەسەڵاتەوە. لەلایەكی دیكەوە ئەوەی لە سعودیە دەیبینین بریتییە لە سیاسەتێكی كورتخایەن كە لایەنەكانی دیكە پەراوێز و دوور دەخاتەوە، ئەمە زۆر كورتخایەنە و تەنانەت روون نییە بەرژەوەندی سعودیە لە یەمەندا چییە و چی روودەدات ئەگەر هێزی زەمینی بۆ رەوانە بكەن؟ چونكە یەمەن وڵاتێكی سوننە نییە، چی لەگەڵ دەكەن؟ داگیری دەكەن؟ پێدەچێت سعودیە بیركردنەویەكی سیاسی زۆر كورتخایەنی هەبێت، ئەوان شتەكان بە رەهایی دەبینن لە ناوچەكەدا و ئەمەش ناتەندروستە بۆ هەموو لایەك. كەواتە تاوەكو لایەنە دەرەكی و ناوخۆییەكان درك بە گرنگیی گفتوگۆ و فرەیی و رێزگرتن نەكەن، ئەوا رۆژانێكی زۆر سەخت چاوەڕێی ناوچەكە دەكات.