پڕۆفیسۆر ژان ماركۆ، بەشێكی زۆری ژیانی لە نێوان وڵاتانی خاكی ئیسلام و شاری گرۆنۆبل لە فەرەنسادا بەسەر دەبات. قورسایی توێژینەوە زانستییەكانی لەسەر كۆمەڵگە ئیسلامییەكان بەگشتی و ڕووبەرەكانی كارایی توركیا بەتایبەتی (سووریا، عێراق، ئێران، كوردستانەكان)، وایانلێكردووە كە هەردوو كێڵگەی سیاسی و میدیا وەك سەرچاوەیەكی قووڵ مامەڵەی لەگەڵدا بكەن و بەردەوام ڕاوێژی پێبكەن. ڕۆژنامەی لۆمۆند، كە ئەرزشدارترین ڕۆژنامەی فەرەنسییە، هەموو دەرگاكانی بۆ پڕۆفیسۆر ژان ماركۆ كردووەتەوە و مامەڵەیەكی تایبەت لەگەڵ بابەتەكانیدا دەكات.ئێمە چەندین جار، لە كۆنفڕانسە جیاوازەكاندا یەكتریمان بینیوە، بەڵام هەرگیز ڕێكنەكەوتووە كە پێكەوە و لە پانێلێكدا پێكەوە قسە بكەین. دواجار كۆنفڕانسێك لەسەر وڵاتانی كەنداو كۆیكردینەوە، بەڵام دیسان لە دوو پانێلی جیاوازدا قسەمان كرد. هەرئەمەش وایكرد كە ناوی بخەمە سەر لیستی ئەو پڕۆفیسۆر و بیرمەندە ئەوروپییانەی كە لە چوارچێوەی پڕۆژەی دیالۆگ لەگەڵ ئەوروپادا دەیاندوێنم.مانگی فێڤریوەری، بڕیار بوو ئێمە لە گرۆنۆبل یەكتری ببینین. كاتێك لەم شارە جوانە فەرەنسییە نزیك بوومەوە، لەنێوان (لیۆن و گرۆنۆبل)دا، كە نزیكەی 600 كیلۆمەتر لە پاریسەوە دوورە، بەفر هەموو ڕێگەكانی لێگرتن، هەم ڕێگەی شەمەندەفەڕ و هەم ڕێگەی ئۆتۆمۆبیل. ئیتر ئێمە ناچاربووین كە گفتوگۆكەمان بگوێزینەوە بۆ سەر یەكێك لەو مەیدانە ڤیرتیوێلانەی كە ئەنتەرنێت بۆمان پێشنیاردەكات.تایبەتمەندی ئەم دیالۆگە لەگەڵ پڕۆفیسۆر ژان ماركۆدا لەوەدایە كە لە نزیكەوە دنیای ئێمە (ئێمەی كورد) دەناسێت، لەم چاوپێكەوتنەدا، ڕەنگە خوێنەر تێبینی هەندێك تێز بكات كە لەگەڵ تێزەكانی مندا لێكدژبن، ئەمە گرنگ نییە، گرنگ ئەوەیە خوێنەر خۆی بە فرەیی تێزەكان دەوڵەمەند بكات.

دیمانەی گوڵان لەگەڵ ژان ماركۆ پڕۆفیسۆر لە پەیمانگای زانستە سیاسییەكانی (گرۆنۆبل)ـی فەرەنسا:كورد دەوڵەتیان نییە بەڵام دەوڵەتانی دنیایان ڕاكێشاوەتە بەر پێی هەولێر



دیمانە : د. عادل باخەوان – پاریس

گوڵان: ئێستا لە هەموو كاتێك زیاتر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە بەردەم تەقینەوەی گەورەدایە. ڕاپەڕینەكان، هەڵوەشانەوەكان، دروستبوونەوەكان، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بووە بە سەرزەمینی ئەو ڕووداوانەی كە تەواوی دنیایان بەخۆیانەوە سەرقاڵ كردووە. لەسەر ئەم شانۆیە كۆمەڵێك ئەكتەری بەهێزی نوێ دەركەوتوون. یەكێك لەوانە بریتییە لە كورد، كورد وەك گەورەترین نەتەوەی دنیا كە تا ئێستاش چوارچێوەیەكی دەوڵەتی نییە. توێژینەوە زانستییە فەرەنسییەكان لەسەر ڕووبەری كورد (توركیا، عێراق، سووریا، ئێران)، چەندین تێز و ئەنتی تێزیان لەسەر كارایی كورد لەسەر ئەم شانۆ نوێیە بەرهەمهێناوە. ئێوە وەك پڕۆفیسۆرێكی تایبەتمەند كە زیاتر لە بیست ساڵە كار لەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەكەن، چۆن كارایی كورد لەسەر بیناكردنەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەبینن؟
ژان ماركۆ: سەرەتا با لەو بەڵگەنەویستەوە دەستپێبكەین كە پرسی كورد لە ئێستا و ئێرەدا بووە بە یەكێك لە بنەما باڵاكانی بیناكردنەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. ئەم بەڵگەنەویستە چەند ئاستێكی گرنگی هەیە، كە یەكەمیان بریتییە لەوە كە پرسی كورد ڕاستەوخۆ لكاوە بە دوو سوپەر هێزی گەورەی ناوچەكەوە كە بریتین لە: ئێران و توركیا. لە زەمەنێكدا كە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە چەندین قەیرانی گەورەدا تێپەڕی و تێدەپەڕێت، بەتایبەتی لە 2011 وە، هەر یەكێك لەم دوو دەوڵەتە، وەك دوو هێزی ڕێكخەر و بیناكاری بونیادە سیاسییەكانی ناوچەكە دەردەكەون و بەبێ توركیا و ئێران هیچ پرسیارێك لە ڕۆژهەڵاتدا وەڵام نادرێتەوە.
ئەوەی كە تایبەتمەندی و بایەخێكی یەكجار گەورە بە پرسی كورد دەبەخشێت، ئەوەیە كە لەم دوو وڵاتە جێگر و بەهێز و سەرەكییەدا، بەتایبەتی لە توركیادا، دەردەكەون و دێنە سەر شانۆكان و خۆیان نەك هەر بە ڕۆژهەڵات، بەڵكو بە جیهان دەناسێنن. لە توركیادا كورد توانیویانە خۆیان وەربگێڕنە سەر هێزێكی سیاسی كارا و ببن بە بەشێك لە سیستم، بە ڕادەیەك كە چیدی بێ ئەوان خودی سیستمەكە نەتوانێت بجووڵێت، چونكە هێزەكانی دیكە، هەر یەكەو بەشێوەیەك مامەڵەی لەگەڵدا دەكات و پێویستی پێیانە. بێگومان چیرۆكەكە لێرەدا كۆتایی پێنایەت؛ چونكە هێزی كورد لە دوو وڵاتی دیكەدا (عێراق و سووریا) كە بە قەیرانی گەورە و قووڵدا تێدەپەڕن، كاریگەرتر لە توركیا دەردەكەوێت و خۆی بەسەر تەواوی هاوكێشەكاندا فەرزدەكات. كێ دەتوانێت داهاتووی عێراق یان سووریا، بەبێ حیسابكردنی ستراتیژییانە بۆ پێگەی كورد بخوێنێتەوە؟ لە عێراق و سووریادا كورد یەكێكن لەو ئەكتەرە سەرەكییانەی كە لە كۆتاییدا بڕیار لەسەر نووسینەوەی چیرۆكی دەوڵەت دەدەن.
جەنگی كورد لە عێراق و سووریا دژ بە ڕێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی، لەسەر ئاستی ئەنتەرناسیۆنال شەرعییەتێكی جیهانیی وای پێبەخشیون كە تەنانەت دوژمنە مێژووییەكانی كورد و كوردستانیش نەتوانن لەبەردەمیاندا بێدەنگ نەبن، یان بەئەژنۆدا نەیەن.
لەم دنیا نوێیەدا، كورد یەكێكن لەو ئەكتەرە هەرە ناوازانەی كە دەتوانن لەیەك كاتدا پشتیوانیی توركیا و ئێران و ڕووسیا و ئەوروپا و ئەمریكا و ئیسڕائیل بۆخۆیان بەدەست بێنن. كورد دەوڵەتیان نییە، بەڵام دەوڵەتەكانی دنیایان ڕاكێشاوەتە بەر پێی هەولێر.
گوڵان: بەڵام لە هەلومەرجێكی ئاوادا كە كوردی بێدەوڵەت، دەوڵەتەكانی دنیا بەرەو كوردستان ڕادەكێشن، ئێوە چۆن ئیدارەی پانتایی كوردی دەبینن؟ بەشێك لە تێزە سەرەكییەكان باس لەوە دەكەن كە لە دنیای نوێدا لەبری بەریەككەوتنە خوێناوییەكان، دوو ئەكتەرە مەزنەكەی پانتایی كوردی (حكومەتی هەرێم و پارتی كرێكارانی كوردستان) پێكەوە و بەشێوەیەكی هاوئاهەنگ ئیدارەی كۆی پانتایی كوردی دەكەن. تا چەند ئێوە لەگەڵ ئەم تێزەدا هاوڕان؟
ژان ماركۆ: من بە شێوەیەكی دیكە ئەم داتا نوێیە دەخوێنمەوە. گومانی تیادا نییە كە لە ئێستادا جۆرێك لە ئیدارەكردنی هاوبەشی پانتایی كوردی لە نێوان حكومەتی هەرێم و پارتی كرێكاراندا هەیە. پرسیاری سەرەكی لێرەدا بریتییە لەوەی كە ئایا ئەم ئیدارەی هاوبەشە دەرەنجامی جەنگیانە دژ بە ڕێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی و دەرەنجامی دۆخێكی ستراتیژیی كاتییە، یاخود لكاوە بە عەقڵێكی قووڵی سیاسییەوە كە پێیوایە بێ پێكەوەكاركردن و پێكەوە ئیدارەكردن، پرسی كورد زیانی گەورەی پێدەگات؟ ڕاستە سەرەتای ئیدارەی هاوبەشی كوردی نێوان حكومەتی هەرێم و پارتی كرێكاران دەكرێت پەیوەندی بە قەیرانێكی هەنووكەییەوە هەبێت، بەڵام ئەوەش ڕاستە كە بەبێ بەستنەوەی ئەو عەقڵە قووڵە سیاسییە كە ئاماژەم پێكرد، سوودێكی ئەوتۆی نابێت و بە گۆڕینی هاوكێشەكان دەگۆڕێت. بەدیوێكی دیكەدا ئەم ئیدارەی هاوبەشە گرفتێكی گەورەی ئایدیۆلۆژیشی لەبەردەمدایە. لەلایەكەوە ئێمە حكومەتێكی هەرێممان هەیە كە لەچەند حیزبێك پێكهاتووە و پڕۆژەیەكی سیاسیی كراوە كۆیان دەكاتەوە و لەسەر ئاستی ئابووریش بەسەر تەواوی جیهاندا كراوەتەوە. لەلایەكی ترەوە پارتی كرێكارانمان هەیە كە هەم لەسەر ئاستی ئایدیۆلۆژیا داخراوە، چونكە تائێستاش لە ژێر كارایی ئایدیۆلۆژیای (ماركسیست -لینینیست)دایە، هەم لەسەر ئاستی ئابووریش بەسەر خۆیدا داخراوە. دەمەوێت بڵێم، ئیدارەی هاوبەشی ئەم دوو ئەكتەرە شتێكی خۆڕسك نییە، بەڵكو بە چەندین تونێلی تاریكدا تێدەپەڕێت. من پێموایە چەند پرۆسەی دان و ستاندنی نێوان حكومەتی توركیا و پارتی كرێكاران سەربكەوێت، هێندەش ئاوێزانكردنی كوردانی توركیا بە سیستمی ناوچەكە سەردەكەوێت، چەند ئەم ئاوێزانكردنەش سەربكەوێت، هێندەش پارتی كرێكاران خۆی بەسەر گۆڕانكارییەكاندا دەكاتەوە، چەندەش خۆی بەسەر گۆڕانكارییەكاندا بكاتەوە، هێندەش شانسی سەركەوتنی ئیدارەی هاوبەشی نێوان حكومەتی هەرێم و پارتی كرێكاران بەرزدەبێتەوە. لە هەلومەرجێكی ئاوادا، ئیدی پارتی كرێكاران دەبێت بە ئەكتەرێكی سیاسی مامەڵە لەگەڵداكراوی قبووڵكراو، نەك هێزێكی تووڕەی یاخی نەفرەتلێكراو لەلایەن سیستمی ناوخۆیی و ناوچەیی و جیهانییەوە. ئەم ڕەگەزەش تای تەرازووی كێشەی كورد لە هەموو جیهاندا بەهێزتر دەكات. لەبیرمان نەچێت كە گەورەترین بەشی كورد لە توركیادایە و بەهێزترین خاڵی پاڵەپەستۆی دیمۆگرافی كوردی توركیان.
گوڵان: ئەم لێكدانەوانەی بەڕێزت دەمباتەوە سەر ئەو دەیبەیتەی كە لە كاتی كۆنفڕانسەكەی لیۆندا لەسەر پەیوەندییەكانی نێوان توركیا و حكومەتی هەرێم دروستبوو. كەواتە ئێوە لەنێو ئەم هاوكێشەیەدا، بەرژەوەندییەكانی توركیا لە كوێدا دەبینن؟ ئۆلێڤەر ڕوا دەڵێت: توركیا بەدەستی خۆی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردستان لە عێراقدا دروستدەكات و پێیوایە بەرژەوەندییەكانی توركیا لە دروستبوونی ئەم دەوڵەتەدایە. ئێوە ئەم تۆڕە ئاڵۆزانەی پەیوەندی نێوان توركیا و هەرێم چۆن دەخوێننەوە؟
ژان ماركۆ: ماوەیەكی درێژ توركیا هەر جۆرە پەیوەندییەكی لەگەڵ حكومەتی هەرێمدا ڕەتدەكردەوە و نەیدەویست بە هیچ شێوەیەك دانی پیادا بنێت. توركیا پێیوابوو كە هەرێم چوارچێوەیەكی دەوڵەتی نییە و نابێت وەك دەزگای فەرمی مامەڵەی لەگەڵدا بكات. ئەم هەڵوێستە تەنها بڕیارێكی فەرمی نەبوو، بەڵكو پەیوەندی بە ئاستی ئایدیۆلۆژیای سیاسیی دەوڵەتیشەوە هەبوو. بەپێی ئەم ئایدیۆلۆژیایە توركیا هیچ خواستێكی دەستوەردانی لە كاروباری دەرەوەدا نەبوو، وەك چۆن نەیدەویست كە كەس دەستوەر بداتە كاروبارەكانیەوە، ئاواش دەستی وەرنەدەدایە كاروباری ئەوانی دیكەوە. لە 2007 دا ئەم هەڵوێستە، بە شێوەیەكی ڕادیكاڵ دەگۆڕێت و دەوڵەتی توركیا ڕێگەی دیكە دەگرێتەبەر، بەتایبەتی كاتێك تێگەیشت لەوەی كە لە عێراقی دراوسێیدا شتێك نەماوە بەناوی «دەوڵەتی نەتەوە» و گەلی عێراق و شوناسی عێراقییەوە. لەهەمانكاتدا توركیای دەوڵەت، لە پێناوی ئاسایش و سەقامگیری خۆیدا، پێویستی بەوەیە كە لەگەڵ دراوسێكانیدا مامەڵە بكات و بڕواتە نێو پرۆسێسی سەلماندن و گۆڕینەوە و ئاڵوگۆڕەوە. كە دەوڵەتی عێراقی هەڵوەشابێتەوە، ئیدی توركیا بەناچاری بە حوكمی جوگرافیا و ئابووری، ناچارە بەوەی كە لەگەڵ ئەو ئەكتەرانەدا مامەڵە بكات كە لەودیو سنوورەوە ئیدارەی خاكێك دەكەن كە لكاوە بە سنوورەكانیەوە. بۆ نەگبەتی توركیاش ئەو ئەكتەرانە كوردەكانن. لەم قۆناغەدا، توركیا بڕیار لەسەر ستراتیژیەتی بیناكردنی پەیوەندی لە پلەی سفری كێشەدا لەگەڵ دراوسێكانیدا دەدات. واتە توركیا بڕیاردەدات كە هیچ كێشەیەكی لەگەڵ دراوسێكانیدا نەبێت، كێشەی سفر، بە كوردستانی عێراقیشەوە. هەموو ئەمانە وایكرد كە پەیوەندییەكی ئابووریی بەهێز لەنێوان ئەنقەرە و هەولێردا دروست ببێت، بەشێوەیەك كە چیدی هیچ سیاسییەك زاتی ئەوە نەكات كە بەئاسانی پەیوەندییەكانی نێوان ئەنقەرە و هەولێر بە بیانووی ئایدیۆلۆژییەوە ببڕێت. لە هەلومەرجێكی ئاوادایە كە مامەڵەی توركیا لەگەڵ هەرێمی كوردستاندا، دروست وەك مامەڵەی دەوڵەتێك لەگەڵ دەوڵەتێكی دیكەدایە. هەرچەند من پێموایە تائێستا، لەسەر ئاستی فەرمی، جۆرێك لە حەساسییەت بە دەوڵەتی كوردی، لەنێو خەیاڵدانی سیاسیی توركیدا هەرماوە، تائێستاش توركیا هەر دەترسێت لەوەی كە دروستبوونی دەوڵەتێكی كوردی لە عێراقدا، كارایی ڕاستەوخۆ، یان ناڕاستەوخۆ بەسەر كوردستانی توركیاوە دابنێت. بەڵام تازە شەمەندەفەڕەكە وێستگەكەی بەجێهێشتووە.
گوڵان: بەڵام پێتوایە كە ئەم شەمەندەفەرە بگاتە كوردستانی سووریاش؟ ئێوە گوێتان لە تێزەكانی من بوو لەسەر ئەم مەسەلەیە لە كۆنفڕانسەكەی لیۆندا، بەڵام بەداخەوە لەبەر نەبوونی كات، ئێوە لەسەر ئەم ڕووبەرە قسەتان نەكرد. پێمخۆشە بزانم لەمبارەیەوە چی دەڵێن و تا چەند لە نێو تەفسیرەكانی ئێوەدا حكومەتێكی هەرێمی دیكە لە سووریادا مومكینە درووست ببێت؟
ژان ماركۆ: فیكرەی «حكومەتی هەرێمی كوردستان»ی لە سووریادا دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 2012، كاتێك كە سووریا بە گۆشت و ئێسقانەوە، پێدەنێتە نێو جەنگی ناوخۆ و ڕژێمی سووری ناچار دەبێت بەوەی كە هێزەكانی لە باكووری سووریا بكشێنێتەوە و ناوچە كوردییەكان بۆ هەژموونی (P Y D) بەجێبێڵێت. بێگومان هەلومەرجی كوردستانی عێراق و كوردستانی سووریا لە یەكتری جیان. لە عێراقدا ئێمە دەستوورێكمان هەیە كە بە فەرمی دان بە حكومەتی هەرێمی كوردستاندا دەنێت و لەسەر ئاستی جیهانیش ئەم دانپیادانانە شەرعییەتی خۆی وەرگرتووە و لە 2007یشەوە توركیا هەموو دەرگاكانی خۆی بۆ كردووەتەوە. بەڵام لە سووریایەكدا كە تائێستاش دیكتاتۆرێك لە دیمەشقە، جەنگی ناوخۆ هەموو لایەك دەستووتێنێت، دنیا سەرقاڵ بووە بە گرفتەكانیەوە، چەند ملیۆنێك ئاوارەی هەیە، بووە بە ناوەندی تیرۆریزمی جیهانی، لە سووریایەكدا كە بیرۆكەی فیدڕاڵیزم، تەنانەت لامەركەزیش كەس بۆلای خۆی ڕاناكێشێت، زۆر ئەستەمە شتێك بە ناوی حكومەتی هەرێمی كوردستانەوە لەدایك ببێت.
فیكرەیەكی لەم جۆرە تەنها لەكاتێكدا دەتوانێت ژیان بەخۆی ببەخشێت و خۆی بەدی بێنێت كە بتوانێت بەلای كەمەوە ئەكتەرە هەژمووندارەكانی ناوخۆ والێبكات كە ئیعترافی پێبكەن. ئەكتەرە هەژمووندارەكانیش بریتین لە ڕژێمی ئەسەد، داعش، ئۆپۆزیسیۆنی سووریا و لە دەرەوەش توركیا. هەر لەسەرەتاوە دەبێت داعش لە حیساباتەكان دەربێنین، چونكە هەرگیز دان بە كیانێكی وا دانانێت. لایەنەكانی دیكەش ڕاستە موستەحیل نییە كە دان بە شتێكی لەم جۆرەدا بنێن، بەڵام ڕێگەیەكی تەواو سەخت و ئاڵۆزە و گەر كوردەكانی سووریا لە چەكدار نەبن بە وشیارییەكی ڕاقی سیاسی، تووشی گرفتی گەورە دەبن.
گوڵان: حكومەتی هەرێم لە عێراق، حكومەتی هەرێم لە سووریا، خیلافەتی ئیسلامی لە عێراق و سووریا، جەنگی ناوخۆ لە یەمەن و لیبیا، ...، تا چەند باوەڕت بەو تێزە هەیە كە باس لە كۆتایی پەیمانی سایكس/پیكۆ دەكات؟
ژان ماركۆ: من پێوایە ئەم گریمانەیە نابێت بە هەند وەرنەگیرێت. ئەمە گریمانەیەكە كە لەپێشمانەوە ڕێدەكات. هەڵوەشانەوەی عێراق و سووریا، جەنگی ناوخۆ لە لیبیا و یەمەن كۆمەڵێك داتان كە ئەم گریمانەیە بەهێز دەكەن. بەڵام من پێموایە تائێستاش ئێمە هەر لە نێو سایكس پیكۆداین. تا ئێستاش شتێكی تازەمان نییە كە سایكس پیۆی تێپەڕاندبێت و شانسی مانەوەی لە ڕۆژهەڵاتدا هەبێت. ڕاستە لەگەڵ دروستبوونی خیلافەتی ئیسلامی داعشدا، پۆستەكانی سەر سنووری نێوان عێراق و سووریا سووتێنران، بەڵام ئەوەش ڕاستە كە شانسی مانەوەی داعش وەك چوارچێوەیەكی دەوڵەتی تەواو لاوازە. بەدیوێكی دیكەدا، ئەو كیانانەی كە لە ئێستادا دروست دەبن، یان تائیفین یان ئیتنی، بەمەش ئێمە هەر لەنێو لۆژیكی سایكس پیۆكدا دەمێنینەوە. واتە دروستبوونی دەوڵەتێكی تائیفی، خیلافەی ئیسلامی، یان ئیتنی، دەوڵەتی كوردی، نەك سایكس پیكۆ هەڵناوەشێنێتەوە، بەڵكو ڕۆحی سایكس پیكۆ قووڵتر دەكاتەوە. كاتێك دەڵێم ئەم گریمانەیە لێرەیە، لەبەر ئەوەیە كە سڕینەوەی سنوورە تائیفی و ئیتنیكەكان نابێت بە شێوەیەكی ڕادیكاڵانە بخرێتە دەرەوەی هەموو خوێندنەوە و لێكدانەوەكانەوە، گەرنا ئێمە هێشتا دوورین لە بەدیهێنانی ئەم گریمانەیە.
گوڵان: ئێوە یەكێكن لەو پڕۆفیسۆرانەی كە چەندین ساڵە لە نزیكەوە چاودێری وڵاتانی خاكی ئیسلام دەكەن و چەندین كاری مەیدانیتان لەسەر ئەم وڵاتانە ئەنجامداوە. چۆن داهاتووی وڵاتانی خاكی ئیسلام دەبینن؟ ئۆتۆریتاریزم، تیرۆریزم، دیموكراسی، ئێوە ئەم وڵاتانە دەخەنە كوێی ئەم ڕژێمانەوە؟
ژان ماركۆ: لەگەڵ سەرهەڵدانی شۆڕشەكانی 2011 دا، جیهانی عەرەبی چەندین گۆڕانكاری قووڵی بەخۆیەوە بینی. ئەو گۆڕانكارییانە بەرهەمی «تەحەولە» گەورەكان و لێكدژە بكوژەكانی نێو خودی كۆمەڵگە عەرەبییەكان بوون، كە بەداخەوە پێویست نەبیندران و نەخوێندرانەوە، تەنانەت لەلایەن ئەوانەشەوە كە شۆڕشەكانیان ئەنجامدا. لێرەوە، جیهانی عەرەبی ڕووبەڕووی كۆمەڵێك ڕووداو بووەوە كە نە خۆی بۆ ئامادە كردبوو، نە زانیشی وەریانبگێڕێتە سەر گۆڕانكاریی سیاسیی درێژخایەن و دامەزراو. من پێموایە، بۆ چوونە دەرەوە لە قەیرانە گەورەكان، وڵاتانی خاكی ئیسلام پێویستیان بە گەشەیەكی ئابووری بەهێز و سەرلەنوێ دابەشكردنەوەیەكی دادپەروەرانەی سامان بەسەر هاووڵاتیاندا هەیە. گۆڕانكاریی سیاسی و دیموكراسی لە كۆمەڵگەیەكدا ڕوونادات كە لە كۆڵانە داخراوەكاندا چەقیبێت و هاووڵاتییەكانی هیچ ئاسۆیەكی ئومێدیان لە بەردەمدا نەبێت و پێیانوا نەبێت كە سبەینێیان لە ئەمڕۆیان باشتر دەبێت. هەروەها گرفتێكی گەورەی دنیای عەرەبی بریتییە لە دابەشبوونی بەسەر هەردوو ڕەگەزی ئیتنی و تائیفیدا، كە ڕێگەنادات شتێك بە ناوی «هاووڵاتی» دروست ببێت و هەلومەرجی بیرۆكەی هاووڵاتیبوون ئامادە ناكات. ڕاكێشانی گرفتەكان بۆ نێو چوارچێوە تائیفییەكان و لەچاپدانەوەیان لە بەرگێكی تائیفیدا، یەكێكە لەو مەترسییانەی كە دەتوانێت كۆمەڵگەیەك هەڵوەشێنێتەوە. بەڵام لەسەر ئەم تابلۆ ڕەشەش، چەند ئومێدێك هەر هەن. بۆ نموونە تونس و مەغریب. لەم دوو وڵاتەدا، گۆڕانكارییەكان بەشێوەیەكی نەرم دروست دەبن و ئومێدی سبەینێیەكی باشتر ختۆكەی هاووڵاتیان دەدات. جیهانی عەرەبی دەكرێت كار لەسەر ئەم مۆدێلە بكات و وەك گریمانەیەك قابیل بە جێبەجێكردن تەماشای بكات.
گوڵان: پێش ئەوەی كۆتایی بەم دیالۆگەمان بێنین، پێمخۆشە بزانم ئێوە چی لەسەر تێزی «ئیستیسنای» ئیسلامی دەڵێن. وەك ئاگادارن لە ئێستادا دەیبەتێكی فراوان لە ڕۆژئاوادا لەسەر ئەم تێزە دروست بووە. لایەنگرانی ئەم تێزە پێیانوایە كە ئیسلام ئایینێك نییە وەك هەر ئایینێكی دیكە و ناتوانێت خۆی لەگەڵ دنیای مۆدێڕن و تایبەتمەندییەكانیدا بگونجێنێت. ئیسلام نە دەتوانێت دیموكراسی قبووڵ بكات، نە عەلمانییەت. من بەشبەحاڵی خۆم پێموایە ئەمە وەهمێكە لەسەر ئیسلام دروستكراوە نەك خودی ئیسلام، رای ئێوە لەو بارەیەوە چییە؟
ژان ماركۆ: منیش هەمان بۆچوونم هەیە و پێموایە تێزی «ئیسلامی ئیستیسنا» پەیوەندییەكی قووڵی بە ئیسلامۆفۆبیاوە هەیە. وڵاتانی خاكی ئیسلامیش وەك هەر كیشوەرێكی دیكە، لە نێو فاكتی سیاسیدان و مەحكوومن بە پەیوەندییەكانی بەرژەوەندی و گەشەی ئابووری و پێگەكانیان لە نێو سیستمی جیهانیدا. ئەوەی كە لە ئەوروپا و ئەمریكای باكوور و ئەمریكای لاتیندا ڕوودەدات، هەر ئەو شتانەن كە لە وڵاتانی خاكی ئیسلامدا ڕوو دەدەن. نەخێر ئیسلام لە دەرەوەی مێژوودا نییە، ئیسلام وەك كریستیانیزم لە نێو مێژوودایە و وەك چۆن گۆڕانكاری مێژوویی دروستدەكات، ئاواش گۆڕانكارییە مێژووییەكان كارایی بەسەرەوە دادەنێن و دەیگۆڕن.