سەرهەڵدانی دیاردەی توندڕۆیی، یان دەركەوتنی گرووپی توندڕۆ، تایبەت نییە بە ئایین، یان نەتەوەیەكی دیاریكراو، بۆیە گرنگە لەسەر ئەم دیاردەیە خوێندنەوەی قووڵی فیكری بۆ بكرێت و لەو زەمینە و هۆكارانە بكۆڵینەوە كە دەبنە هۆكاری سەرهەڵدانی توندڕۆیی، یان دەركەوتنی گرووپی توندڕۆ. ئەوەی لە كوردستان جێگەی دڵخۆشییە، ئەوەیە وێڕای بوونی دیاردەی فرەلایەنی و بیروڕای ئازادی رادەبڕین، بەڵام هەموو لایەنەكان بە ئایینی و عەلمانییەوە لەسەر ئەو رایە كۆك و هاودەنگن بەوەی پێویستە رێگە لە دیاردەی توندڕۆیی بگێرێت و ئەو هۆكارانە دەستنیشان بكرێت كە دەبنە هۆی بەرهەمهێنانی توندوتیژی و توندڕۆیی لە كۆمەڵگەی كوردستاندا. بۆ قسەكردن لەسەر ئەم پرسە گرنگە ئەم دیمانە تایبەتەمان لەگەڵ هادی عەلی سیاسەتمەدار و شارەزا لە پرسی ئیسلامی سیاسی لە كوردستان ئەنجامدا و بەمجۆرە وەڵامی پرسیارەكانی گوڵانی دایەوە.

ئەوەی لە كەلەپووری ئیسلامدا هاتووە و لە كتێبەكاندا نووسراوەتەوە بەشێكی نەك بۆ ئێستا بەڵكو بۆ سەردەمی خۆیشی هەڵە بووە


* ماوەی زیاتر لە ساڵێكە گرووپێك بە ناوی تیرۆریستانی داعش دەركەوتوون، ئەم گرووپە لە ماوەی 10 مانگی رابردوو دەوڵەتێكیان بە ناوی (دەوڵەتی خەلافەتی ئیسلامی) راگەیاندووە و ئاڵای (لا الە الا اللە)یان بەرزكردۆتەوە و لەژێر ئەم بەیداخە پیرۆزەدا هەرچی تاوان و كاری نامرۆڤایەتییە ئەنجامی دەدەن، ئایا ئەگەر خوێندنەوەیەكی فیكری بۆ سەرهەڵدانی گرووپی داعش بكەین، چۆن ئەم گرووپە دەخوێنێتەوە؟
- بێگومان داعش نموونەیەكە كە بە ناوی ئایینی ئیسلامەوە كاری توندڕۆیی و ترسناك ئەنجامدەدات، هەتا ئێستاش لە نێو ئەو گرووپانەی بە ناوی پیرۆزی ئیسلامەوە سەریانهەڵداوە، دەتوانین بڵێین داعش دوانموونە و توندترین و ترسناكترینیانە، بەڵام دیاردەی توندڕۆیی ناسنامەیەكی دیاریكراو نییە، تایبەت بێت بە ئایینێك، یان نەتەوەیەكی دیاریكراو، بەڵكو توندڕۆیی پەیوەستە بە سروشتی مرۆڤەوە، ئەوەی ئەم دیاردەیە گەورە دەكات و رۆڵی تێدا دەگێڕێت، پەیوەندی بە ژینگەی سیاسی و كۆمەڵایەتی و كەلتووری هەیە، ئەمانە وادەكەن توندڕۆییەكە بچێتە دۆخێكی فراوان و ترسناكەوە، دیارە لەم راستەوە گرنگە بزانین ئەو ناوچەیەی داعشی تێدا درووست بووە، بەرهەمی ئەو ژینگە ناتەندروست و ناسەقامگیرەیە كە ناوچەكەی پێدا تێدەپەڕێت، دوای راپەڕینەكانی وڵاتانی عەرەبی كە لە تونسەوە دەستی پێكرد و پاشان میسری گرتەوە، سەرەتا ئەم راپەڕینانە راپەڕینی خەڵك بوون و هەموو هاووڵاتیانی ئەو وڵاتانە بە شێوەیەكی ئاشتییانە بەشدارییان تێدا كرد، دروشمی سەرەكییان داواكاری بوو بۆ دادپەروەری و ئازادی و ماف و كەرامەت بۆ هاووڵاتیان، بەڵام ئەم راپەڕینانە لەسەر ئاستی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی رێگەیان پێنەدرا، بەهەمان شێوازی ئاشتیخوازانە ئامانجەكانیان بەدەست بهێنن، بەتایبەتیش كە راپەڕینەكان گەیشتە سووریا، ئەوا بەشار ئەسەد و رژێمەكەی زۆر بە توندی خەڵكە راپەڕیوەكەیان سەركوت كرد و پاشانیش سووریا بووە گۆڕەپانی دەستێوەردانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی و زیاد لەمەش بووە جۆرێك لە شەڕی مەزهەبگەرایی نێوان شیعە و سوننە، بێگومان لە دوای رووخانی رژێمی پێشووی بەعسەوە لە عێراق كەم تا زۆر ئەو شەڕە مەزهەبگەراییەی نێوان شیعە و سوننە بوونی هەبووە، بۆیە لەنێو ئەم ژینگە سیاسییە ناتەندروست و ناسەقامگیرەدا، ئەو گرووپە توندڕۆ و ترسناكە (داعش) هاتۆتەئاراوە، ئەم گرووپەش بۆ هێنانەوەی پاساو بۆ كارە دڕندە و ترسناكەكانیان پەنا بۆ هەندێك تەفسیر و هەندێك ئەحكام دەبەن كە لە یەكێك لە قۆناخە مێژووییەكاندا هەبوون، ئەمەش ئێستا داعش وەك خۆی جێبەجێی دەكات.
* دیارە ئێستا هەرێمی كوردستان راستەوخۆ لەگەڵ مەترسیی داعش مامەڵە دەكات، ئایا چۆن ئەم مەترسییە لە كوردستان دوور بخەینەوە؟
- ئێمە وەك هەرێمی كوردستان هەتا ئێستاش بەشێكین لە عێراق، لە ناوچەیەكی پڕمەترسی و ئاژاوەیەكی زۆرداین، بۆیە بمانەوێت، یان نەمانەوێت لەو مەترسییانە بەدوور نابین، جگە لەمەش ئێستا لە هەرێمی كوردستان هەلومەرجێكی تایبەت هەیە، ئەزموونێكی سیاسیمان هەیە، بۆیە بە شێوەیەك لە شێوەكان هەندێك هێز و لایەنی ئیقلیمی چاویان بەم ئەزموونەی كوردستاندا هەڵنایەت، ئەمەش هۆكارێكە بۆ ئەوەی كوردستان لە مەترسی دوور نەبێت، هەر بۆیە دوای ئەوەی داعش موسڵی داگیری كرد و بەرەو تكریت و سامەرا رۆیشت و لە بەغدا نزیك بووەوە، هیچ كەسێك مەزندەی نەدەكرد بەو شێوەیە داعش پەلاماری هەرێمی كوردستان بدات، چونكە هەرێمی كوردستان تەنیا فەرمانی بە پێشمەرگە كردبوو ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی هەرێمی كوردستان كۆنتڕۆڵ بكات، واتە هەڵوێستی بەرگریكردنی وەرگرتبوو، بەڵام بەداخەوە بینیمان لە پڕێكدا داعش پەلاماری هەرێمی كوردستانی دا و تەنانەت مەترسیشی لەسەر هەولێر دروست كرد، هەروەها زۆر دڕندانە پەلاماری شنگالی دا و تاوانێكی گەورەیان بەرامبەر هاووڵاتیانی كوردی ئێزیدی ئەنجام دا، بەرپەرچدانەوەی ئەم مەترسییەش پێویستی بە كاردانەوە هەبوو لەسەر ئاستی سەربازی، لەم بوارەدا هێزی پێشمەرگەی كوردستان زۆر قارەمانانە مەترسییەكەی راگرت، بەڵام دوورخستنەوەی مەترسیی داعش لەسەر ئاستی فیكری و رۆشنبیریش پێویستی بە بەرپەرچدانەوە هەیە، بۆ ئەمەش زانایان و بیرمەندانی ئیسلام و هەتا لایەنە ئیسلامییەكانی هەرێمی كوردستانیش رووبەڕووی بەرپرسیاریەتییەكی گەورە دەبنەوە و دەتوانن لەم بوارەدا رۆڵێكی گەورە بگێڕن بۆ ئەوەی مەترسیی داعش لەسەر هەرێمی كوردستان دوور بخەنەوە. لێرەوە دەتوانم بڵێم: ئێمە لە دوو رەوەوە پێویستە بەرەنگاری داعش بینەوە:
1. رووبەڕووبوونەوەی داعش وەك هێزێك كە لە دەرەوەیە و هەڕەشەیە بۆ سەر كوردستان.
2. لەمە ترسناكتر بەرهەمهێنانی فیكری داعشە لە ناو كوردستاندا كە پێویستە بەرەنگاری ببینەوە.
بۆیە ئەگەر ئێمە هەموو پێكەوە كار بكەین بۆ ئەوەی لە ناوەوە زەمینەی بەرهەمهێنانی فیكری داعش نەهێڵین، ئەوا بەرەنگاربوونەوەی داعش وەك هێزێك لە دەرەوە كارێكی هێندە قورس نابێت. لەمەش مەبەست ئەوەیە رێگە نەدەین ژینگەی سیاسی ناتەندروست دروست بێت كە هۆكارێكە بۆ بەرهەمهێنانی توندوتیژی، ئەمەش بە دادپەروەری كۆمەڵایەتی و نەهێشتنی هەژاری و بایەخدان بە توێژی لاوان دێتەدی، دوای ئەمانەش گرنگە رۆشنبیران و زانایانی ئیسلامی و لایەنە ئیسلامییەكان هەریەكەیان بەپێی توانای خۆیان رۆڵی كاریگەری خۆیان بگێڕن.
* داعش لە ژێرناوی پیرۆزی ئیسلام هێرشی كردە سەر ئێزیدییەكان و وەك بینیمان بە هەزاران كچ و ژنی ئێزیدی وەك دەسكەوتی شەڕ و وەك كۆیلە و جاریە مامەڵەیان لەگەڵ كردن. ئایا وەك پسپۆڕێكی ئیسلامی چۆن سەیری ئەو پاساوانە دەكەن كە داعش بە ناوی ئایینەوە بۆ رەفتارەكانی دەیانهێنێتەوە؟
- ئەوەی داعش كردی، بەتایبەتی لە مەسەلەی هێرشكردنی بۆ سەر هاووڵاتیانی كوردی ئێزیدی، ئەم رەفتارە دڕندانە، نە لە قوڕئان، نە لە فەرموودەكانی پێغەمبەر (د.خ) هیچ پاساوێكی بۆ نییە، ئەمەش لەبەر ئەوەیە داعش بە حیساب ئەمەی بە ناوی جیهادەوە كردووە، بەڵام ئەوەندەی ئێمە لە جیهاد تێگەیشتووین و دەشتوانم بە بەڵگە بیسەلمێنم و بڵاویشم كردۆتەوە، جیهاد لە ئیسلامدا بەپێی قوڕئان و فەرموودە راست و درووستەكان و رەفتارەكانی پێغەمبەر (د.خ) دژ بە كافر، یان بێ باوەڕ نییە، هەروەها جیهاد هەڵوێستێكی عەقائیدی نییە دژی خەڵكی بێ باوەڕ، یان غەیرە ئیسلام، بەڵكو جیهاد لە رێگەی خوا، هەڵوێستێكی ئەخلاقییە دژی زوڵم و ستەم، ئەوجا ئەو زوڵم و ستەمە ئیسلام بیكات، یان غەیرە ئیسلام، بۆیە قورئان باس لەوە دەكات جیهاد لە چ كاتێكدا فەرزكراوە، تەنانەت جیهادی قیتالیش، ئەویش ئەو كاتانەیە كە موسڵمانان رووبەڕووی زوڵم و ستەم دەبنەوە و جیهاد بۆ بەرگری لەخۆكردن و بۆ لابردنی ئەو زوڵم و ستەمەیە لە سەر خەڵكی موسڵمان و غەیرە موسڵمانە، بۆ دابینكردنی ئارامییە بۆ ئەوەی خەڵك خواپەرستی خۆی بكات، بۆیە ئەوەی داعش كردوویەتی دژ بە هەموو شتێكە بەتایبەتی ئەو زوڵمەی بەرامبەر هاووڵاتیانی كوردی ئێزیدی لە شنگال و دەوروبەری ئەنجامیان داوە.
* ئێستا لەسەر ئاستی زانایان و بیرمەندانی ئیسلام لەسەر ئاستی جیهان، باس لە ریفۆرمی ئایینی، یان دووبارە خوێندنەوەی دەقەكانی قورئان دەكرێت، هاوكات هەوڵێك هەیە بۆ ئەوەی تەفسیرێكی نوێ بەپێی بارودۆخی ئێستای جیهان بۆ دەقەكانی قوڕئان بكرێت، ئایا تاچەند گرنگە بە ئەقڵی سەردەم دووبارە دەقەكانی قورئان بخوێندرێتەوەو بۆ ئێستای كۆمەڵگەكەمان تەفسیری بۆ بكرێتەوە؟
- نكۆڵی لەوە ناكرێت كە جیهانی ئیسلامی بە شێوەیەكی گشتی ماوەی چەند سەدەیەكە جۆرێك لە راوەستان و چەقبەستن و دواكەوتوویی رووی تێكردووە، ئەو بارودۆخەی ئێستا جیهانی ئیسلامی تێدایە، ئەو بارە ناسەقامگیر و دواكەوتووییە كە دەیبینین، یەكێك لە هۆكارەكانی ئەو دواكەوتوویی و چەقبەستنەی ئیسلام دەگەڕێتەوە بۆ نەبوونی پرۆسەی ئیجتیهاد، لەبەر ئەوەی جیهان و ژیان بەردەوام لە گۆڕاندایە و ئەم گۆڕانكارییانەش لە چوارچێوەی نەگۆڕەكانی شەریعەتی ئیسلامدا، پێویستیان بە فیكری نوێ و بە ئیجتیهادی نوێ و بە فیقهی نوێ هەیە، بۆیە زانایان و بیرمەندانی ئیسلام دەتوانن ئیجتیهاد بكەن و فیكری نوێ و فیقهی نوێ بەرهەم بهێنن، بەڵام ئەوەی لە ئێستا لە گوتاری ئیسلامیدا دەردەكەوێت، ئەوەیە گوتار و تێگەیشتن لە ئیسلام پشت بەو كەلەپوورە دەبەستێت كە لەمێژوودا بوونی هەیە، ئەوجا لەبەر ئەوەی ئەو كەلەپوورە ماوەی چەند سەدەیەكە دواكەوتووە و چەقی بەستووە، ئەوا هەندێك شت لەو كەلەپوورە هەیە، لەوانەیە بۆ كاتی خۆی گونجاو بووبێت، بەڵام بۆ ئێستا گونجاو نەبێت، ئەوەی بۆتە كێشە، ئەوەیە هەموو ئەو كەلەپوورە ئیسلامییانە لە كتێبدا نووسراوەتەوە و لە بەردەستی موسڵماناندایە، موسڵمانیش بە شێوەیەكی گشتی ئەم كەلەپوورە بەوجۆرە دەخوێننەوە وەك ئەوەی هەمووی ئایین بێت و هەمووی وەك خۆی نەقڵ دەكەن، ئەمەش بەشێوەیەك لە شێوەكان جۆرێك لە تێكەڵبوون و لێتێكچوونی دروستكردووە، وەك ئەوەی پێویستە موسڵمان بە هەموویەوە مولزەم بێت، بەڵام ئێمە وەك موسڵمان بە هەموو ئەو شتانە مولزەم نین كە لەو كەلەپوورەدا هاتووە، ئەمەش لەبەر ئەوەیە لەوانەیە هەندێك لەو شتانە بۆ رۆژگاری خۆی بەسوود بووبێت، بەڵام بۆ ئێستا نەگونجێت، بۆیە بە بۆچوونی من كەلەپووری ئیسلامی كە فیقهی ئیسلامی دەگرێتەوە و لەناو فیقهیشدا ئەوەی پەیوەندی بە سیاسەتەوە هەیە، پێویستە لەسەر زانایانی ئیسلامی جۆرێك تەتەڵەی بكەن و پێداچوونەوەی پێدا بكەن، چونكە پێویستی بەدووبارە هەڵسەنگاندنەوە هەیە، سەبارەت بەم لایەنە زۆرێك لە زانایان پێیانوایە پێویستە ئەم پرسە بەمجۆرە پۆلین بكرێت:
یەكەم: بەشێكی ئەم كەلەپوورە بۆ كاتی خۆی پێویست بووە و سوودی هەبووە و بۆ ئێستاش سوودی هەیە.
دووەم: بەشێكی دیكەی بۆ كاتی خۆی سوودی هەبووە و گونجاو بووە، بەڵام بۆ ئێستا گونجاو نییە و سوودی لێ وەرناگێرێت.
سێیەم: بەشێكی دیكەی بۆ كاتی خۆیشی باش نەبووە و بەسوود نەبووە، بەڵام هەڵەی بكەرەكانیەتی وەك مرۆڤ، بۆیە موسڵمان لەهەر پلە و پایەیەك بێت، پێش هەمووشت مرۆڤە و ئاساییشە مرۆڤ هەڵە دەكات. ئەمەش ئەوەمان پێدەڵێت: ئەو كەلەپوورەی نووسراوەتەوە سێ بەشە، لە بەشێكدا هەڵە و گوناه و كاری بكەرەكانیشی نووسراوەتەوە، بۆیە ناكرێت ئێمە پابەند بین بە هەموویەوە و ناتوانین سوودی لێ وەربگرین، بۆیە پێویستی بە نوێكردنەوە و دووبارە هەڵسەنگاندنەوە هەیە، هەندێك لەو شتانەی كە لەگەڵ قورئان و فەرموودە نەگونجاون و بۆ ئەمڕۆ سوودیان نییە، ناكرێت وەك ئایین سەیر بكرێن، لەبەر ئەوەی، ئەوەی ئایینە بە پلەی یەكەم قورئانە، دوای ئەویش فەرموودە راست و درووستەكانی پێغەمبەرە( د.خ)، لەگەڵ هەندێك شێوازی دیكە كە بەشێوەیەكی گشتی ئیجماعی لەسەر بووە، بەڵام كێشەی موسڵمانان ئەوەیە هەر هەموو كەلەپوورەكە وەك خۆی نەقڵ دەكەن و هەمووشی وەك ئایین سەیر دەكەن. بۆیە دەبێت و گرنگە كەلەپوور و ئایین لێك جودا بكرێتەوە.
* ئایا تیرۆریستانی داعش بۆ پاساوی تاوانەكانیان سوودیان لەم كەلەپوورە وەرگرتووە؟
- بەڵێ، هەموو گرووپە توندڕۆكان بە شێوەیەكی نادروست سوود لەو كەلەپوورە ئیسلامییە وەردەگرن، بە شێوەیەكی ئینتقائییانە ئەو مێژووە دەخوێننەوە و ئەوەی خۆیان مەبەستیانە بۆ پاساوی كارەكانیان پەنای بۆ دەبەن. هەر بۆ نموونە كاتێك دەیانەوێت خەڵك بكوژن، دێن هەندێك تەفسیر، یان فەتوا بەكاردەهێننەوە كە لە كتێبە فیقیهیەكاندا بوونی هەیە و دەڵێن: فڵان زانای ئیسلامی وای گوتووە، بەداخەوە هەندێك لە زانایانی ئیسلامیش لە وڵاتی سعودیە و لە وڵاتانی دیكەی ئیسلامیش هەڵگری هەمان بیروبۆچوونن، بۆیە زۆرێك لەم بۆچوونانە بۆتە سەرچاوەی بەرهەمهێنانی توندوتیژی و توندڕۆیی.
* ئەگەر لەناو میژووی ئیسلامدا سەیری تێگەیشتنی كورد بكەین بۆ ئایینی پیرۆزی ئیسلام، هەست دەكەین هەموو كات تێگەیشتنی كورد بۆ ئیسلام تێگەیشتنێكی ئاشتیخوازانە و پڕ لە لێبوردەیی و پێكەوەژیان بووە، ئایا تاچەند گرنگە پارێزگای لەو تێگەیشتنەی كورد بۆ ئیسلام بكرێت و لەسەر ئەو بنەمایە وەك نەتەوەیەكی موسڵمان پەرە بە كەلتووری ئایینی خۆمان بدەین؟
- یەكێك لەخاڵە جوان و درەوشاوەكانی میللەتەكەمان ئەوەیە بە درێژایی مێژوو موسڵمان بووە و رۆڵی بەرچاوی هەبووە لە مێژووی ئیسلامدا و چەندین زانای گەورە و پێشەوای لێهاتووی هەبووە، تەنانەت لە سەردەمێكی نزیكیشدا هەموو سەركردەكانمان دەرچووی مزگەوت و حوجرەكان و مەدرسە ئایینییەكان بوون، لایەنێكی دیكەی جوانی كوردستان ئەوە بووە كە ئەم وڵاتە یەك رەنگ نەبووە، واتە یەك ئایین و یەك نەتەوە نەبووە، بەڵكو فرەئایین و فرەنەتەوە بووە، ئەمەش بۆتە هۆكاری ئەوەی دیاردەی پێكەوەژیان و لێبوردەیی ببێتە خەسەڵەتێكی خەڵكی كوردستان، بۆیە دانیشتووانی كوردستان و گەلی كورد بەتایبەتی خاوەنی كەلتووری پێكەوەژیان و لێبوردەیین و درێژەدان بەم خەسڵەتە و پارێزگاری لێكردنی، خزمەت بە كوردستان دەكات و لەم سەردەمەدا لە دیاردەی توندڕۆیی دووری دەخاتەوە.
* لەو كاتەوە كە داعش هێرشی كردۆتە سەر كوردستان، هەست دەكەین تێكڕای گەلی كوردستان بە جیاوازی ئایین و نەتەوەوە، هەروەها بە جیاوازی بیروبۆچوونی سیاسییەوە، هەمووی لە یەك سەنگەر شان بە شانی پێشمەرگە دژی تیرۆریستانی داعش راوەستاوەن، ئەمەش نیشانەی ئەوەیە كە هەتا ئێستاش كوردستان تێكەڵی ئەو بیروبۆچوونە توندڕۆییانە نەبووە. هەڵسەنگاندنتان بۆ ئەم یەكڕیزی و یەكهەڵوێستییەی خەڵكی كوردستان و حزبە سیاسییەكان دژی تیرۆریستانی داعش چییە و تاچەند پاراستنی ئەم تەبایی و یەكڕیزی و لێبووردەیی و پێكەوەژیانە گرنگە؟
- پێش هەمووشت پاراستنی ئەم ئەزموونەی هەرێمی كوردستان بۆ هەر تاكێك پرسێكی چارەنووسسازە، دەستكەوتێكی نەتەوەیی و نیشتمانی گەورەیە لە مێژووی نەتەوەكەماندا، پێش ئەم ئەزموونە هەرگیز بە درێژایی مێژوو هەلێكی وا بۆ كورد هەڵنەكەتووە بۆ ماوەی نزیكەی 25 ساڵ خۆی حوكمڕانی خۆی بكات، خاوەنی پەرلەمان و حكومەتی خۆی بێت، لەم قۆناخەشدا خەڵكی كوردستان بە جیاوازی بیروبۆچوونی سیاسی و سەرباری هەموو جیاوازی و ناكۆكییەكانی نێوانیان، هەموویان لەسەر رێزگرتن و پاراستنی ئەم ئەزموونە یەكدەنگ و یەكهەڵوێستن، دیارە مەترسی داعشیش بۆ سەر ئەم ئەزموونە مەترسییەكی جددی و ترسناك بوو، بۆیە خەڵكی كوردستان بە جیاوازی سیاسی و نەتەوەیی و ئایینەوە هەر هەموویان پێكەوە بوونە پشتیوانی پێشمەرگە بۆ ئەوەی ئەو مەترسییە بڕەوێتەوە، ئەمەش هەڵوێستێكی گرنگە و دەبێت بەردەوام بین لەسەری بۆ ئەوەی بە تەواوەتی ئەم مەترسییە برەوێنینەوە و بەرەو ئایندەیەكی گەشتر هەنگاو هەڵبگرین.
* لایەنێكی دیكە كە لە كوردستان بۆتە جێی مەترسی، مەسەلەی بوونی هەندێك بیروبۆچوونە كە بە شێوەیەكی ناڕاستەوخۆ هەمان تەفسیری داعش بۆ دەقەكانی قورئان و فەرموودەكانی پێغەمبەر (د.خ) دەكەن، ئایا بوونی ئەو جۆرە بیروبۆچوونە لە كوردستان تا چەند جێگەی مەترسییە بۆ بەرهەمهێنانی فیكری داعش لەكوردستاندا؟
- شتێكی سەیر نییە ئەگەر لەسەر ئاستێكی سنووردار هەندێك بیروبۆچوون هەبن، توندڕۆیی بەرهەم بهێنن، بەڵام ئەوەی من بە شێوەیەكی گشتی دەیبینم و هەستی پێدەكەم، هەموو زانایانی ئیسلامی و لایەنە سیاسییە ئیسلامییەكانی كوردستان بە شێوەیەكی گشتی میانڕەون و حەزیان لە توندڕۆیی نییە و تەنانەت دژایەتی توندڕۆییش دەكەن. ئێستا لە هەرێمی كوردستاندا لەناو چەندین كەسایەتی و بیرمەندی ئیسلامی قەناعەتێكی وا دروست بووە، بەوەی پێویستە جۆرێك لە ریفۆرم و نوێكردنەوە لە فیكر و فیقهی ئیسلامیدا بكرێت، ئەمە خۆی بۆ خۆی ئەگەر لێی بگەڕێن، بە ئاراستەیەكی دروستدا دەڕوات، بەڵام ئەگەر هەندێك دەنگۆی توندڕۆیی ئایینی، یان عەلمانی هەبێت، ئەوانە كەمن، بەڵام گرنگە بزانین كە توندڕۆیی هەر توندڕۆیی بەرهەم دەهێنێت، توندڕۆیی عەلمانی توندڕۆیی ئایینی بەرهەم دەهێنێت و بە پێچەوانەشەوە توندڕۆیی ئایینی، توندڕۆیی عەلمانی بەرهەم دەهێنێت. بۆیە گرنگە رۆشنبیران و ئەوانەی ئەهلی فیكرن بە شێوەیەكی هاوسەنگ و زانستییانە مامەڵە لەگەڵ ئەم پرسە بكەن، بۆ ئەوەی پاساوی توندڕۆیی بۆ هیچ لایەك دروست نەبێت.
* لایەنێكی دیكە كە گرنگە هەڵوەستەی لەسەر بكەین، كۆبوونەوەی موسڵمانان و نوێژی هەینیی مزگەوتەكانی كوردستانە، بەداخەوە هەندێك لەو مامۆستایانەی وتاری هەینی پێشكەش دەكەن، بەهۆی باش تێنەگەیشتنیان لە ئایینی پیرۆزی ئیسلام، زۆر جار وتارەكانیان دەبێتە هۆكاری بەرهەمهێنانی جۆرێك لە توندوتیژی، ئایا تا چەند گرنگە حكومەتی هەرێمی كوردستان بە یاسا ئەم پرسە رێكبخات و رێگە نەدات لە مینبەری مزگەوتەكانەوە توندوتیژی بەرهەم بهێنن؟
- گرنگە ئیش لەسەر ئەم پرسە بكرێت، لەبەر ئەوەی مزگەوت بەشێكی جیانەكراوەیە لە ژیانی كۆمەڵگەی موسڵمانان و لە ژیانی كۆمەڵگەی كوردەواری خۆیشمان، بۆیە گرنگە زۆر لۆژیكانە مامەڵە لەگەڵ مزگەوت بكرێت، بۆیە دەبێت وەزارەتی ئەوقاف لە رێگەی یەكێتی زانایانی ئیسلامی، هەروەها لایەنە سیاسییەكان كە خۆشبەختانە هەموویان میانڕەون، هەروەها بیرمەندانی ئیسلامی كار لەسەر ئەوە بكرێت ئەم پرسە رێكبخرێت و خەڵكانێك لەسەر مینەری مزگەوتەكان وتاری رۆژی هەینی بخوێننەوە كە توانایەكی باشی زانستییان هەبێت. لە راستیدا گرنگە مزگەوت و دامەزراوە ئایینییەكان بە شێوەیەك لە شێوەكان حكومەت چاودێرییان بكات، بەڵام سروشتی مزگەوت و دامەزراوەی ئایینی بەو جۆرەیە بە شێوەیەك لە شێوەكان سەربەخۆ بێت و بەشێك نەبێت لە دامەزراوەكانی دەوڵەت و دەسەڵات، بۆیە ئەگەر سەربەخۆ بوونایە و لەلایەن زانایان و بیرمەندانی ئیسلامییەوە سەرپەرشتی بكرێن، ئەوا دەكرێت لە رێگەی ئەوانیشەوە وتاربێژەكان دیاری بكرێن و ئاڵوگۆڕیان تێدا بكرێت و ئەم مەسەلەیە چارەسەر بكرێت، ئەمە وێڕای ئەوەی بۆ كوردستان جێگەی شانازییە كە بە شێوەیەكی گشتی زانایانی ئایینی ئیسلام لە سەر میانڕۆ حیساب دەكرێن.
* هەندێك لە پسپۆڕان دەڵێن: پڕۆگرامی خوێندنی ئایینی ئیسلام لە كوردستان، پێویستی بە دووبارە هەڵسەنگاندنەوە و پێداچوونەوە هەیە، لەبەر ئەوەی پڕۆگرامەكە ناتوانێت ئیسلامێكی كوردی بەرهەم بهێنێت، هەروەها بەشێكیش لە مامۆستایان كە وانەكان دەڵێنەوە، خۆیان بڕوایان بە توندڕۆیی هەیە و بە شێوازی توندڕۆیانە دەقەكان تەفسیر دەكەن، ئایا چۆن ریفۆرم لە پڕۆگرامی خوێندنی ئایینی بكەین؟
- گرنگ ئەوەیە كێ ئەو كارە دەكات و چ لایەنێك پێی هەڵدەستێت؟ بۆ نموونە لەم رۆژانە بڕیارێك دەرچوو قوتابخانە ئایینییەكان كە سەربە وەزارەتی ئەوقافن بگوازرێنەوە بۆ سەر وەزارەتی پەروەردە و خوێندنی باڵا، دەبینین ئەوە لای زانایانی ئیسلامی و مامۆستایانی ئەو قوتابخانانە نیگەرانی دروستكردووە، ئەمەش مانای ئەوەیە ئەو بڕیارە وەك پێویست دیراسەت نەكراوە، من پێشتر سەبارەت بەم پرسە وام بیستبوو، لە وەزارەتی ئەوقاف لیژنەیەك لە زانایان و بیرمەندانی ئیسلامی پێكهێندراوە بۆ ئەوەی باس لەو مەسەلەیە بكەن، بەڵام دیارە گوێ لەو لیژنەیە نەگیراوە و بڕیارەكە دراوە. من پێموایە بەو شێوەیە ریفۆرم ناكرێت، لەبەر ئەوەی ریفۆرم لە فیقهی ئیسلامیدا دەبێت فوقەهای ئیسلامی بیكەن، نەك خەڵكی دیكە، لە كوردستان چەندین زانا و بیرمەندی گەورەی وەك (موحسین عەبدولحەمید و مستەفا زەڵمی)مان هەیە و لە هەولێریش دادەنیشن، پێویستە ئەو خەڵكانە زەمینەیان بۆ بڕەخسێندرێت و دەسەڵاتیان پێبدرێت، دەتوانن ریفۆرمیش بكەن و پرسەكەش راست بكەنەوە، بۆیە دووبارەی دەكەمەوە ئەم پرسە هەستیارە و پێویستی بە خەڵكی خۆی هەیە و ناكرێت هەموو كەس كاری لەسەر بكات.