بۆ ئەوەی هیچ ئیشكالیەتێك لەسەر رەشنووسی دەستووری هەرێمی كوردستان نەمێنێت و سازانێكی نیشتمانی لەسەر دروست بێت، سەرۆكی هەرێمی كوردستان پەرلەمانی كوردستانی راسپاردووە كە پێداچوونەوە بە رەشنووسی دەستووری هەرێمی كوردستان بكرێت و ئەو بڕگە و ماددانەی بیروبۆچوونی جیاوازی لەسەر هەیە، سازانی نیشتمانی لەسەر بكرێت، یەكێك لەو خاڵانەی ئیشكالیەتی لەسەر هەیە، پرسی سیستمی حوكمڕانییە كە لە رەشنووسی دەستوورەكە بە سیستمی پەرلەمانی دەستنیشان كراوە، بەڵام لەبەر ئەوەی بەپێی رەشنووسی ئەو دەستوورە سەرۆكی هەرێمی كوردستان راستەوخۆ لەلایەن گەلی كوردستانەوە هەڵدەبژێردرێت، هەندێك بۆچوون دروست بووە كە پێیانوایە ئەو سیستمە، یان سەرۆكایەتییە، یان تێكەڵاوە. بۆ قسەكردن لەسەر ئەو پرسانە ئەم دیدارەمان لەگەڵ یاساناس شێروان حەیدەری سكرتێری لیژنەی نووسینەوەی پڕۆژەی دەستووری كوردستان ئەنجامدا و بەمجۆرە وەڵامی پرسیارەكان گوڵانی دایەوە.

شێروان حەیدەری سكرتێری لیژنەی نووسینەوەی پڕۆژەی دەستووری كوردستان بۆ گوڵان:لەناو دەستەبژێری سیاسیی كوردستاندا تێنەگەیشتنێكی گەورە لە سەر سیستمی پەرلەمانی بوونی هەیە


* بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی كە سكرتێری لیژنەی نووسینەوەی پڕۆژەی دەستوور كوردستان بووی، ئایا ئەو لیژنەیەی ئێوە لەسەر چ بنەمایەك پڕۆژەكەی ئامادە كردووە؟
- پڕۆژەی دەستووری هەرێمی كوردستان، تەنها باسی ئەمڕۆ نییە، بەڵكو لە دوای راپەڕینی بەهاری 1991 ئەمە پرسێك بووە بەردەوام باسی لێكراوە، هەتا لە 24ی حوزەیرانی 2009 پەرلەمانی كوردستان پەسەندی كردووە، سەبارەت بە پرسیارەكەشتان دیارە هەر سیستمێكی سیاسی كە خواستی دیموكراتی و دادپەروەری كۆمەڵایەتی و رێزگرتن لە مافەكانی مرۆڤ هەبێت و بڕوای بە لێكجیاكردنەوەی دەسەڵاتەكان هەبێت، ئەوا هەر لەسەر ئەم بنەمایانەش دەستوورەكەی دادەڕێژێت و دەستووریش وەك یاسای بنەڕەتی شكۆی ئەو وڵاتە لەو چوارچێوەیەدا دەپارێزێت. بۆیە سێ خاڵی گرنگ لە داڕشتنی ئەم دەستوورەدا رەچاو كراوە كە بریتین:
1. ئەم دەستوورە پێچەوانەی دەستووری عێراق نەبێت، بەو سیفەتەی لە عێراقدا سیستمێكی فیدڕاڵی هەیە و كوردستان هەرێمێكی نێو ئەو سیستمە فیدڕاڵییەیە.
2. پێویستە ئەم دەستوورە رەچاوی رێزگرتن لە مافەكانی مرۆڤ و مافی ئافرەت و منداڵ بكات و هەموو ئەو بنەمایانەی كە لە جیهانی سەردەمدان رەچاو بكرێت.
3. ئەم دەستوورە رێز لە فرەیی ئایینی و نەتەوەیی پێكهاتە جیاوازەكانی كوردستان بگرێت.
ئەگەر سەرنج لە پڕۆژەی دەستوورەكەش بدەین، هەست دەكەین ئەم بنەمایانەی هەمووی رەچاو كردووە، راستە هیچ دەستوورێك بێ كەموكوڕی نییە، بەڵام كەموكورتییەكان بەو ئاستە نین كە رێگە لە راپرسی، یان ریفراندۆم بگرێت، ئێمە وەك لیژنەی نووسینەوەی دەستوور كە لەگەڵ جەنابی سەرۆكی هەرێمی كوردستان كۆبووینەوە، ئەم راستییانەمان بە جەنابی راگەیاندووە، بەڵام سەرۆك بارزانی پێی باش بوو لەسەر ئەو بڕگانەی جیاوازی هەیە، لە خولی چوارەمی پەرلەمان پێداچوونەوەی بۆ بكرێت و كارێك بكرێت هەموو لایەك بگەنە سازانێكی نیشتمانی و ئومێدەوارین پەرلەمان لەم خولەدا بە خێرایی ئەم ئەركە راپەڕێنێت.
* ئەگەر سەرنج لە پرۆسەی دەنگدان لەسەر رەشنووسی دەستوورەكە بدەین، دەبینین لە 2009 لە كۆی 96 پەرلەمانتار 95 پەرلەمانتار دەنگی بە دەستوورەكە داوە، بەڵام ئەمجارە بۆ دامەزراندنی لیژنەیەك بۆ هەمواركردنەوەی دەستوور 77 پەرلەمانتار دەنگی داوە، پێتوا نییە ئەم ریژەیە كەمترە لە سازانی نیشتمانی؟
- ئێمە وەك لیژنەی نووسینەوەی دەستووری هەرێمی كوردستان بیروبۆچوونی هەموو لایەنە سیاسییەكان و پێكهاتەكانی كوردستانمان وەرگرتووە و سەردانی كەسی یەكەمی ئەو حزبە سیاسییانەشمان كردووە كە لە پەرلەماندا كورسییان هەبووە، هەربۆیە دەستوورەكە رەنگدانەوەی بۆچوونی هەموو لایەك بووە، هیچ لایەكیش پێش دەنگدان لەسەر پڕۆژەی دەستوورەكە رەخنە و تێبینی نەبووە، هەربۆیە كە خرایە دەنگدانەوە لە كۆی 96 پەرلەمانتاری ئامادەبوو، 95 پەرلەمانتار دەستوورەكەیان پەسەند كردووە و دەنگیان بۆداوە، بەڵام ئەمجارە تەنها 77 پەرلەمانتار دامەزراندنی ئەو لیژنە پەرەلەمانیان بۆ پێداچوونەوە بە دەستوور پەسەند كردووە، من هیوادارم لەم بۆچوونەم و لەم بەراوردكردنە بە هەڵەدا چووبم، بەڵام ئەم رێژەیە جێگەی هەڵوەستە لەسەركردنە، لەبەر ئەوەی ئێمە كاتێك باسی سازانی نیشتمانی دەكەین و 77 دەنگیش بە پرۆسەكە دەدرێ، ئەمە سەرەتایەكی باش نییە.
* ئەوەی زۆر قسە و باسی لەسەر دەكرێت لەبارەی پرسی دەستوور، پرسی شێوازی سیستمی حوكمڕانیی كوردستانە، بەوەی داوادەكرێت بكرێتە پەرلەمانی، ئایا لە پڕۆژەی دەستوورەكە بە چ شێوازێك سیستمی حوكمڕانیی كوردستان دیاریكراوە؟
- لە ماددەی یەكەمی پڕۆژەی دەستووری كوردستان نووسراوە، سیستمی حوكمڕانی لە كوردستان سیستمێكی پەرلەمانییە، بەڵام لەسەر ئەم پرسە تێنەگەیشتنێكی هەڵە لە ناو كۆمەڵگە بەگشتی و لەناو دەستەبژێری سیاسیی كوردستان بوونی هەیە، بۆیە ئەم بۆچوونەی كە پێی وایە ئەم سیستمە پەرلەمانی نییە، لەوەوە سەرچاوەی گرتووە كە دەڵێن: مادام سەرۆك راستەوخۆ لەلایەن گەلەوە هەڵدەبژێرێت، ئەوا سیستمەكە یان سەرۆكایەتییە، یان تێكەڵاوە، بەڵام ئەم تێگەیشتنە هەڵەیە و چەندین وڵاتی دیموكراتی هەن كە سیستمەكەیان پەرلەمانییە و سەرۆكیش راستەوخۆ لەلایەن گەلەوە هەڵدەبژێردرێت، خاڵێكی دیكە كە باسی لێوە دەكرێت، مەسەلەی ئەو دەسەڵاتانەیە كە لە دەستوورەكە بۆ سەرۆكی هەرێمی كوردستان دیاریكراوە، لەسەر ئەمەش بۆچوونێك هەیە دەڵێن: لەبەر ئەوەی دەسەڵاتی سەرۆكی كۆمار لە عێراقدا رەمزی و تەشریفاتییە، نابێت سەرۆكی هەرێمی كوردستان دەسەڵاتی رەهای هەبێت، من پێموایە لە دەستووری كوردستانیشدا سەرۆكی هەرێم دەسەڵاتی رەهای نییە، بۆچوونێكی دی هەیە دەڵێن: ئەگەر سەرۆك لەلایەن گەلەوە هەڵبژێردرێت، زەمینە بۆ دیكتاتۆریەت دروست دەبێت، بەڵام ئەم بۆچوونەش رێژەییە، چونكە لە عێراقدا سیستمێكی پەرلەمانیش هەبوو، بەڵام سەرۆك وەزیران نوری مالیكی بووە گەورەترین دیكتاتۆر، لەم چوارچێوەیەدا گرنگە ئێمە بەپێی بارودۆخی ئێستای كوردستان و بەپێی گونجاوی بۆ كوردستان سیستمێك بۆ خۆمان هەڵبژێرین، نەك لاسایی ئەم و ئەو بكەینەوە.
* لەكاتی نووسینەوە، یان ئامادەكردنی پڕۆژەی دەستوور لە زۆر وڵات بیروبۆچوونی جیاواز لە نیوان یاساناسان هەبووە، چۆن ئەو بۆچوونانەتان لە پرۆژەكە یەكلایی كردەوە؟
- ئێمە یەكەم وڵات نین كە بۆچوونی جیاواز لەسەر پڕۆژەی دەستوور دێتەئاراوە، هەر بۆ نموونە ئێمە وەك لیژنەی نووسینەوەی دەستوور رای خۆمان بە سەرۆكی هەرێمی كوردستان گەیاندووە بەوەی دەستوورەكە هەموو رێكاری یاسایی خۆی تەواو كردووە و پێویستە بخرێتە ریفراندۆمەوە، لەبەرامبەردا بۆچوونێكی دیكە هەبووە، بە باشی زانیوە پێداچوونەوەی پێدابكرێت و سازانی لەسەر بكرێت، سەرەنجام سەرۆكی هەرێمی كوردستان لەگەڵ ئەو بۆچوونە بووە كە پێداچوونەوە و سازانی لەسەر بكرێت بۆ ئەوەی یەكڕیزی ناو كورد بپارێزرێت و دەستووریش وەك پرسێكی نیشتمانی جێگەی رەزامەندی هەموو لایەك، یان زۆربەی زۆری خەڵكی كوردستان بێت، بەڵام هەمان كێشە لە ساڵی 1970 لە میسر لەسەر دەستوور هاتەئاراوە، گرووپێك لە یاساناسان داوایان دەكرد دەستوورەكە بگەڕێتەوە و پێداچوونەوەی پێدابكرێت، گرووپێكیش داوای دەكرد دەستوورەكە بخرێتە ریفراندۆمەوە و پاشان هەموار بكرێتەوە، لەوێ رای ئەو گرووپە سەركەوت كە داوای دەكرد بخرێتە ریفراندۆمەوە، دەستوورەكەش خرایە ریفراندۆمەوە و دەنگی لەسەر درا. بۆیە دەستوور مەسەلەیەك نییە كە خرایە دەنگدانەوە نەتواندرێت هەموار بكرێت، یان دەستكاری بكرێت، دەستوور بەپێی گۆڕانكارییەكان دەستكاری دەكرێت، هەر بۆ نموونە دەستووری ئەمریكا دوای دوو ساڵ هەموار كراوەتەوە. ئێمەش دەتوانین كەی پێویست بێت دەستووری خۆمان هەموار بكەینەوە، هەتا ئەگەر ئەو دەستوورە بخرایەتە دەنگدان و گەلی كوردستانیش پەسەندی بكردایە.
* لەسەر پرسی هەڵبژاردنی سەرۆك لەلایەن گەلەوە، دیارە ئەمەش شێوازێكە لە كۆمەڵگەی دیموكراتی، لە بەرامبەردا شێوازێكی دیكە هەیە كە لەپەرلەمانەوە سەرۆك هەڵدەبژێرێت، ئایا كام لەم دوو شێوازە پانتایی دیموكراتی و بەشداری هاووڵاتیان لە پرۆسە سیاسییەكە فراوانتر دەكات؟
- بێگومان لە كۆمەڵگەی دیموكراتی هەردوو شێوازەكە پیادە دەكرێت، بۆیە تێڕوانینی جیاواز لەسەر هەردوو شێوازەكە هەیە، من خۆم وەك یاساناسێك لەگەڵ ئەوەم سەرۆك راستەوخۆ لەلایەن گەلەوە هەڵبژێردرێت و متمانەی پێبدرێت، ئەمەش وەك فراوانكردنی پانتایی دیموكراتی و بەشداریی زیاتری هاووڵاتیان لە پرۆسە سیاسییەكە دەبینم، لەبەر ئەوەی ئەگەر سەیری پەرلەمانی كوردستان بكەین، هەست دەكەین لە چەند فراكسیۆنێك پێكهاتووە، راستە ئەم فراكسیۆنانە بە دەنگی خەڵك بوونەتە ئەندامی پەرلەمان، بەڵام لایەنی دیكەش هەیە كە نەیتوانیوە كورسی پەرلەمانی بەدەست بهێنێت، لە هەموویان دیارتر بێلایەنەكان، كە لە ئێستادا لەناو پەرلەمانی كوردستان كورسییان نییە، بۆیە ئەگەر سەرۆك لەلایەن خەڵكەوە هەڵبژێردرێت، بوارێك دروست دەبێت بۆ ئەوەی خەڵك زیاتر بەشداری بكات و دەنگ بە سەرۆكی خۆی بدات، ئەمەش زەمینەیەكی فراوانتر بۆ دیموكراتی و بەشداریی خەڵك دروست دەكات.
* زۆر جار جەخت لەسەر ئەوە دەكرێتەوە كە دەستووری كوردستان پێویستە وەك دەستووری عێراق وابێت، ئایا مەبەست لەمە چییە؟
- دەستووری كوردستان بە هاوشێوەی دەستووری عێراق لەسەر بنەمای سیستمی پەرلەمانی داڕێژراوە، بەڵام بە قەناعەتی من ئەوەی زیاتر جەختی لەسەر دەكرێتەوە، بەراوردكردنی دەسەڵاتەكانی سەرۆك كۆمارە لەگەڵ سەرۆكی هەرێمی كوردستان و داوا دەكەن دەسەڵاتی سەرۆكی هەرێم بە هاوشێوەی سەرۆك كۆماری عێراق رەمزی و تەشریفاتی بێت، خاڵیكی دیكە كە باس دەكرێت، ئەوەیە دەڵێن: دەبێت سەرۆكی هەرێمی كوردستانیش وەك سەرۆك كۆماری عێراق لە پەرلەمانەوە هەڵبژێردرێت، بێجگە لەم دوو پرسە هیچ مەسەلەیەكی دیكە نییە، بەڵام خاڵێكی گرنگ هەیە و دەمەوێت ئاماژەی پێبكەم، ئەویش ئەوەیە من مەزندە ناكەم دوو دەستوور لەم جیهانە هەبن كۆپی یەكتری بن، ئەگەر دستووری كوردستان كۆپی دستووری عێراق بێت، كەواتە ئێمە دەستوورمان بۆچییە؟ دەستوور بەپێی واقیعی سیاسی و كۆمەڵگە دادەنرێت، ئێمەش وەك هەرێمی كوردستان بەپێی واقیعی سیاسی و كۆمەڵایەتی كوردستان دەستووری خۆمان دادەڕێژین و لە رووی پرەنسیپەوە لەگەڵ دەستووری عێراق هاودژ نییە، چەند پرەنسیپێك هەیە لە نووسینەوەی دەستوور رەچاو دەكرێت، بۆیە دەبێت ئەم لیژنەیەش كە بۆ پێداچوونەوەی دەستوور دانراوە لەسەر ئەو بنەمایە كار بكات و پرسەكان یەكلایی بكاتەوە.