لە 25ی تەمموزی 2009 هەندێك فاكتەری ناوخۆیی و نێودەوڵەتی وایانكرد، كە نەتواندرێت رەشنووسی دەستووری كوردستان بخرێتە راپرسییەوە و گەلی كوردستان پەسەندی بكات، پاشان لە ساڵی 2013 جارێكی دیكە سەرۆكی هەرێمی كوردستان بە نامەیەك داوای لە پەرلەمانی كوردستان كرد، ئەو بڕگە و خاڵانەی دەستوور كە جێگەی ناكۆكین، لەگەڵ لایەنە سیاسییەكاندا كۆبوونەوە بكرێت و سازانی لەسەر دروست بكرێت، لەماوەی دوو ساڵی رابردوو ئەم پرسە بە هۆی بارودۆخی نالەباری شەڕ و هەڵبژاردنەكانی عێراقەوە كاری لەسەر نەكراوە. لەم ماوەیە پەرلەمان دووبارە سەرقاڵی پڕۆژەی دەستوورەكەیە، بۆ قسەكردن لەسەر پرسی دەستوور و چۆنیەتی هەمواركردنەوەی و سازان لەسەری، ئەم دیمانەیەمان لەگەڵ پارێزەر كەریم بەحری ئەندامی لیژنەی نووسینەوەی دەستووری هەرێمی كوردستان و ئەندامی لیژنەی باڵای یەكێتی پەرلەمانتارانی كوردستان ئەنجامدا و بەمجۆرە وەڵامی گوڵانی دایەوە.

كەریم بەحریئەندامی لیژنەی نووسینەوەی دەستووری كوردستان بۆ گوڵان:دهستوور پرسێكی چارەنووسسازە نابێت بخرێتە ناو موزایەدەی سیاسییەوە



* لەساڵی 2009 پەرلەمانی كوردستان پڕۆژەی دەستووری كوردستانی پەسەند كرد، بەڵام نەخرایە دەنگدانەوە و دواخرا، ئایا تاچەند بوونی دەستوورێك بۆ ئێستای كوردستان گرنگە و تاچەند دواكەوتنی دەستوور بۆشایەكی یاسایی دروستكردووە؟
- دەستوور بۆ هەر وڵاتێك، یان قەوارەیەكی سیاسی كە حوكمڕانی تێدا بكرێت، پرسێكی گرنگە و دەستوور بە لوتكەی هەڕەمی هەموو یاساكان دادەنرێت و بەردی بناخەی پرۆسەی رێكخستنی هەموو پەیوەندییە سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابوورییەكانە و ئەو دیكۆمێنتەیە كە دەبێتە گرێبەست لە نێوان خەڵك و دەسەڵاتدا. لەسەر خەڵك و دەسەڵات پێویستە پابەند بن بەو پرەنسیپانەی كە لەو دەستوورەدا هاتوون، بۆیە لە روانگەی گرنگی دەستوورەوە، من هیواخوازبووم و لە مێژیشە هەروا دەڵێم، بەوەی لە ساڵی 1992 كە بەرەی كوردستانی یاسای ژمارە 1،2ی دەركرد بۆ ئەنجامدانی هەڵبژاردن و پێكهێنانی پەرلەمان و حكومەت، هەر ئەوكات بڕیاری دامەزراندنی كۆمەڵەی دامەزرێنەر (الجمعیة التأسيسية)ی بدایە، ئەو كۆمەڵەیە لیژنەیەكی بۆ نووسینەوەی دەستوور هەڵبژاردایە، هەر ئەو كات ساڵی 1992 دەستوورەكە بخرایەتە ریفراندۆم، پاشان ئەگەر ئەوە بكرایە، ئەوا لە ساڵی 2003 دوای ئەوەی رژێمی پێشوو رووخا و لە 2005 دەستووری عێراق نووسرایەوە، ئەگەر دەستوورمان هەبووایە هەر ئەو كاتە لە دەستووری عێراقدا دان دەنرا بە دەستووری هەرێمی كوردستاندا. بەداخەوە ئەوە نەكرا.
* بەڵام لە 2002 پەرلەمانی كوردستان ئەو هەنگاوەی هەڵگرت و لیژنەیەكی بۆ نووسینەوەی دەستووری كوردستان پێكهێنا، ئایا لەو كاتەوە تائێستا چییان كردووە؟
- لە ساڵی 2002 پەرلەمانی كوردستان ئەم هەنگاوەی هەڵگرت، ئەوە بوو لە كۆبوونەوەیەكدا لەگەڵ سەرجەم هێزە سیاسییەكانی كوردستان بڕیار درا كە لیژنەیەك بۆ نووسینەوەی دەستووری هەرێمی كوردستان پێكبهێندرێت، ئەو لیژنەیە لە ماوەی ساڵێكدا كارەكانی خۆی تەواو كرد، بەڵام بە هۆی رووخانی رژێمی پێشووی عێراق و نووسینەوەی دەستووری عێراق لە 2005 و پەسەندكردنی ئەو دەستوورە لەلایەن گەلانی عێراقەوە، بیر لەوە كرایەوە كە هەندێك گۆڕانكاری لە پڕۆژەی دەستووری كوردستان بكرێت بۆ ئەوەی لەگەڵ ئەو گۆڕانكارییە تازانە بگونجێت كە لە عێراقدا هاتۆتەئاراوە، بۆ ئەمەش لە ساڵی 2005 پەرلەمانی كوردستان بڕیارێكی دەركرد بۆ دامەزراندنی لیژنەیەك بۆ ئەوەی پێداچوونەوە بە پڕۆژەی دەستووری 2002 بكات، ئەم لیژنەیەش لەمانگی 8ی 2006 كارەكانی خۆی تەواوكرد و پاشان پڕۆژەی دەستوورەكە چاپكرا و خرایە بەردەستی خەڵك بۆ ئەوەی خەڵك و شارەزایانی یاسایی سەرنج و پێشنیاری خۆیان بۆ لیژنەی نووسینەوەی دەستوور بنێرن، لەو ماوەیەدا ئێمە زیاتر لە 5000 سەرنج و پێشنیارمان لە سەر دەستوورەكە بۆ هاتووە، بۆ پۆلێنكردن و چارەسەركردنی ئەو سەرنج و پێشنیارانەش لەناو لیژنەی نووسینەوەی دەستوور چەند لیژنەیەكمان دروستكرد، دیارە ساڵی 2006 كە پڕۆژەی دەستوورەكەمان چاپكرد 160 ماددە بوو، بۆیە دوای ئەو سەرنج و پێشنیارانە،پاشان دەستوورەكە بووە 122 ماددە، لەساڵی 2009 ئەم دەستوورە درایە پەرلەمان و بەپێی یاسای 16 ی ساڵی 2008 خرایە دەنگدان و زۆربەی زۆری ئەندامانی كوردستان بە رێژەی دوو لە سەر سێ دەنگەكان پەسەندیان كرد، دوای ئەوە بڕیاردرا كە 25ی تەمموزی 2009 لەگەڵ هەڵبژاردنەكانی كوردستان بخرێتە راپرسییەوە، بەڵام راپرسییەكە لەبەر هۆكاری ناوخۆیی و دەرەكی دواخرا.
* لەم قسانەتان ئەوە دەردەكەوێت كە پڕۆژەی دەستوورەكە هەموو رێكارە یاساییەكانی خۆی لەناو پەرلەمان تەواو كردووە؟
- بیگومان پڕۆژەی دەستوورەكە هەموو رێكارە یاساییەكانی وەك پێویست لەناو پەرلەمان تەواوكردووە، ئەم دەستوورە دەبوو لە ساڵی 2002 بخرایەتە دەنگدانەوە، بەڵام دواكەوت، دەبوو لە تەمموزی 2009 بخرایەتە دەنگدانەوە بەداخەوە دیسان دواكەوت، هەموو ئاواتی ئێمە ئەوە بوو لە زووترین كاتدا ببینە خاوەنی دەستوورێكی تایبەت لە هەرێمی كوردستاندا.
* ئەگەر باسی ئێستا بكەین، ئەم پڕۆژەی دەستوورە كە خۆتان دەنگتان بۆ داوە، ئایا بۆ ئێستا بەو ئاستە كەموكورتی هەیە كە نەتواندرێت بخرێتە دەنگدانەوە؟
- بەش بەحاڵی خۆم كە یەكێكم لە ئەندامانی لیژنەی نووسینەوەی ئەو دەستوورە و دواتریش دەنگم بۆ داوە، كە لە پەرلەمانی كوردستان پەسەندكراوە، دەنگدانی من بۆ دەستوورەكە لەسەر ئەو بنەمایە نەبووە كە هیچ تێبینییەكم لەسەر ئەو دەستوورە و بڕگەكانی نییە، لەم راستەوە بۆچوونی جیاوازم بۆ زۆر لە بڕگە و ماددەكان هەبووە، بەڵام پەرۆشیمان بۆ ئەوە بووە ببینە خاوەنی دەستووری خۆمان بۆیە دەنگمان بە دەستوورەكە داوە و دەستوورەكەش بەو جۆرە نەبووە كە هێڵێكی راست و چەپ بەسەر هەموویدا بهێنین.
* كەواتە لەگەڵ ئەوەبوویت رەشنووسی ئەو دەستوورە بخرێتە راپرسی و خەڵكی كوردستان دەنگی لەسەر بدەن؟
- بەڵێ من لەگەڵ ئەوە بووم ئەو دەستوورە بخرێتە دەنگدانەوە، بەڵام پاش ئەوەی دواخرا و دەنگی ناڕەزایی لە ناوەوە و دەرەوە دروست بوو، تەنانەت لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیش، هەموو لایەك گەیشتنە ئەو قەناعەتەی ئەگەر ئەو دەستوورە بخرێتە راپرسییەوە لەوانەیە بارودۆخەكە ئاڵۆزتر بێت، بۆیە نەخرایە دەنگدانەوە، لەلایەكی دیكەش ئەمەش بەو مانایە نییە ئەگەر ئەم پڕۆژەدەستوورەی لەلایەن پەرلەمانەوە پەسەندكراوە، ناكرێت دەستكاری بكرێت، بەڵكو زۆر ئاساییە ئەگەر بمانەوێت چەند بڕگە و ماددەیەكی دەستكاری بكەین، یان لای بەرین، بۆ ئەمەش پەرلەمان دەتوانێت لە رێگەی هەمان لیژنەی پێشوو، یان لیژنەیەكی تازە هەڵبژێرێت بۆ ئەوەی ئەو كارە بكات، ئەم كارەش پێویستی بە سازان و تەوافقی هەموو لایەنەكان هەیە و كەس ناتوانێت شتێك بەسەر ئەوی دیكەدا فەرز بكات و هەموو ئەو لایەنانەی كە لە نووسینەوەی دەستوور بەشدار بوون، مافی ڤیتۆیان هەیە.
* بەڵام پێشتر وەك خۆت ئاماژەت پێكرد، هەموولایەن و پێكهاتەكانی كوردستان سازانیان لەسەر پڕۆژەی دەستوورەكە كردووە؟
- بەڵێ راستە پەسەندكردنی پڕۆژەی دەستوورەكە بەپێی سازان و تەوافقی هەموولایەك بووە، بەڵام كە نەخرایە ریفراندۆمە و ئەو ماوەیە بەسەرچوو لە ساڵی 2012 وتیان بۆ ئەو قۆناخە هەندێك لە بڕگەكانی پێویستی بە گۆڕانكاری هەیە، بەتایبەتی لەسەر شێوازی حوكمڕانی، هەروەها هەندێك پێیانوا بوو دەسەڵاتەكانی سەرۆكی هەرێمی فراوانە، هەندێكی دیكە پێیانوابوو كە هەڵبژاردنی سەرۆك راستەوخۆ لەلایەن گەلەوە پێچەوانەی سیستمی پەرلەمانییە، ئەمە لە كاتێكدا لە ماددەی یەكەمی دەستووری هەرێمی كوردستان هاتووە كە سیستمی حوكمڕانی لە هەرێمی كوردستان پەرلەمانییە، بەڵام لە بەر ئەوەی سەرۆك راستەوخۆ هەڵدەبژێردرێت، زیاتر لە سیستمێكی تێكەڵاوی هاوشێوەی سیستمی حوكمڕانیی فەرەنسا دەچێت. راشكاوانەتر لەگەڵ ئەوەی لە دەستووری هەرێم نووسراوە سیستمەكە پەرلەمانییە، بەڵام بۆچوونی یاسایی هەیە دەڵێت لە تێكەڵاو دەچێت. ئەمەش وایكردووە بۆچوونی جیاواز دروست بێت، ئەوجار بۆ ئەوەی كۆدەنگییەك دروست بێت، دەبێت لایەنە سیاسییەكان گفتوگۆی لەسەر بكەنەوە، جەنابی سەرۆكی هەرێمی كوردستان ئێمەی وەك لیژنەی نووسینەوەی دەستوور بانگكرد، لەو كۆبوونەوەیەدا ئێمە ئەو بۆچوونەمان بە راشكاوی بە بەڕێزیان راگەیاند، دوای ئەوە گەیشتە قەناعەتێك بەوەی زۆر ئاساییە ئەو خاڵانەی جیاوازییان لەسەر هەیە، لەسەر ئەو خاڵانە سازان دروست بكرێت، بۆ ئەو مەبەستە جەنابی سەرۆك بارزانی نامەیەكی بۆ پەرلەمانی كوردستان نارد و لەو نامەیەدا داوای لە پەرلەمان كردووە كە لەگەڵ لایەنە سیاسییەكان دابنیشن و لەسەر خاڵە ناكۆكەكان رێك بكەون، بە هەمان شێوەیە لە یاسای ژمارە 19ی ساڵی 2013 شدا هاتووە كە دەبێت بە سازان و كۆدەنگی هەموار بكرێتەوە، ئەمەش واتە ئەو چەند ماددەی كە ناكۆكی لە سەرە، نەك بە كۆی دەستوورەكەدا بچنەوە لە ماددەی 1 تا 122، واتە ئەو چەند بڕگەیە، نەك پێداچوونەوە بە هەموو دەستوورەكەدا.
* ئایا لەم ماوە كورتەی ماوە دەتواندرێت ئەم دەستوورە هەموار بكرێتەوە؟
- پەرلەمانی كوردستان لەم خولەدا بەپێی ئەو نامەی سەرۆك بۆی ناردبوون، دەبوو پێش هەرئیشێك یاسای ژمارە 19ی ساڵی 2013ی جێبەجێ بكردایە، لەبەر ئەوەی داواكاری سەرۆكی هەرێمی كوردستان ئەوە بوو پەرلەمان كار بۆ هەمواركردنەوەی دەستوور بكات، بەڵام بۆ نەیكرد، دەبێت ئەو پرسیارە لە پەرلەمان بكرێت. ئێستا بەداخەوە دوای ئەوەی پرسی هەڵبژاردنەوەی پۆستی سەرۆكی هەرێم هاتە پێشەوە، ئەوجا پەرلەمان بەخۆ كەوتووە و مەسەلەی دەستوور دەورووژێنێت، ئەمە لە كاتێكدا مەسەلەی هەمواركردنەوەی دەستوور هیچ پەیوەندییەكی بە هەڵبژاردنەوەی پۆستی سەرۆكی هەرێمەوە نییە، لەبەر ئەوەی ئێمە دەبێت لەسەر ئەو خاڵانەی كە لە دەستووركە جیاوازیمان هەیە بگەینە رێككەوتن، ئەوجا سەرۆك هەڵبژێردرێتەوە، یان هەڵنەبژێردرێتەوە، بەداخەوە پەرلەمان و سیاسەتمەدارانی ئێمە لەو بوارەدا بەبێ ستراتیژ هەنگاو هەڵدەگرن و بڕیار دەدەن.
* باشە چی دەبوو ئەگەر ئەم پڕۆژەیەی كە ئێستا ئامادەیە بخرایە دەنگدان و پاشان هەموار بكرایەوە؟
- ئێمە بۆ یەكەمجارە لە مێژوودا پڕۆژەیەكمان ئامادەكردووە بۆ ئەوەی ببینە خاوەنی دەستووری خۆمان، ئەگەر ئەو پڕۆژە دەستوورەی ئێستا بخەینە دەنگدانەوە و دەنگی نەهێنا، دەبێتە شكستێكی گەورە لەسەر ئاستی ناوخۆ و دەرەوە، لەبەر ئەوە دەبێت ئێمە دەستوورێك دابڕێژین كە هەموو لایەك لەسەری رازی بن، دەستوور بۆ هەمووانە بۆ تاكە لایەنێك و بۆ تەنها نەتەوەیەك نییە، هەربۆیە بەپێی یاسای ژمارە 9ی 2013 پڕۆژەی دەستوورەكە گەڕاوتەوە پەرلەمان، بەڵام پەرلەمانی كوردستان لە بری ئەوەی یاسای ژمارە 11ی 2008 بۆ پەسەندكردنی دەستوور هەموار بكاتەوە، ئێستا خەریكی داڕشتنی یاسایەكی تازەیە، ئەمەش هەڵەیەكی یاسایی گەورەیە، لەبەر ئەوەی هەتا پڕۆژەی دەستوورەكە پەسەند نەكرێت، یاسای ژمارە 11ی 2008 كاری پێدەكرێت و تەواو نەبووە، كە ئەم یاسایە هەموار كرایەوە پەرلەمان دەتوانێت بەپێی ئەو یاسایە لیژنەیەكی 21 یان 25 كەسی دیاری بكات بۆ ئەوەی دەستوورەكە هەموار بكرێتەوە، ئەوەی دەمێنێتەوە ئەوەیە ئەگەر هەموار كرایەوە ئایا لەم ماوەیەدا دەتواندرێت بخرێتە دەنگدانەوە؟ من لەسەر ئەم پرسە گومانم هەیە كە بتوانین، پێش هەمووشت پێویستی بە 60 ملیۆن دۆلارە كە ئێستا ئێمە لە قەیرانێكی ئابووری گەورەداین، هەروەها كۆمسیۆنی باڵای هەڵبژاردنی كوردستان لەگەڵ ئەوەی بناخەیەكیشی هەیە، بەڵام تازەیە و ناتوانێت لەو ماوە كورتە ئەم كارە ئەنجامبدات، لانیكەم شەش مانگ تا ساڵێكی دەوێت.
* وەك یاساناسێك پێشنیارت چییە بۆ ئەوەی ئەم پرسە تێپەڕێندرێت؟
- پێپشنیاری من ئەوەیە پێش هەموو شت مەسەلەی هەڵبژاردنەوەی سەرۆكی هەرێمی كوردستان و پرسی هەمواركردنەوەی دەستوور لە یەكتری جیابكەینەوە، پرسی هەڵبژاردنەوەی سەرۆكی هەرێم بەپێی یاسای ژمارە 1ی 2005 ئەنجامدەرێت، مەسەلەی دەستوور دەبێت هەنگاوی بۆ هەڵبگرین، كەی پرۆسەی هەمواركردن تەواو دەبێت، ئاساییە، پاشان پرسیاری ئەوە دێتە پێشی، ئایا گونجاوە لەم كاتە بیخەینە راپرسییەوە یان نە؟ یان مەسەلەی هەڵبژاردنەوەی سەرۆكی هەرێم، ئایا راستەوخۆ هەڵبژێردرێت بەپێی یاسای ژمارە 1ی 2005، یان لایەنە سیاسییەكان لە دەرەوە رێكدەكەون و پاشان لە رێگەی فراكسیۆنەكانیان دەبرێتە پەرلەمان و دەكرێت بە یاسا و ئەو كێشەیە چارەسەر دەكرێت، بۆ ئەوەی ئێمە لەو قەیرانە دەستوورییە رزگارمان بێت، پێموایە ئێمە ئێستا لە قۆناخی شەڕێكی قورسداین، ناكرێت هەموو گەل سەرقاڵ بێت بە پرسی دەستوورەوە، راستە ئەمانە پرسی سیاسین، بەڵام دەتوانرێت بەرێگەی یاسایی چارەسەری بكەین.
* وەك ئاماژەت پێكرد لە شەڕێكی سەختداین، تا چەند پێویستە سوود لە ئەزموون و كەسایەتی مسعود بارزانی وەربگرین؟
- بەپێی یاسا ماوەی سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان دوو خولی بۆ دانراوە، بەڵام لە 2013 پەرلەمان ماوەی دووساڵی بۆ درێژكردەوە بێ ئەوەی هیچ قەیران و مەترسییەك هەبێت، بۆیە ئەگەر پەرلەمان لەكاتی ئاسایدا توانیبێتی ماوەی دوو ساڵ درێژ بكاتەوە، ئەوا ئێستا كە زەڕوورە جەنابی سەرۆك بارزانی بەردەوام بێت لە ئەركەكانی وەك سەرۆكی هەرێمی كوردستان، پەرلەمانی كوردستان دەتوانێت چ بۆ خولێكی دیكە، یان بۆ دووساڵی دیكە ماوەی سەرۆكایەتیەكەی درێژ بكاتەوە، بەپێی ئەو رێككەوتنەی لەنێوان لایەنە سیاسییەكان دەكرێت، بۆ ئەمەش لەبەر ئەوەی دەستوورمان نییە، هیچ بەربەستێكی دەستووری نییە، من كاتی خۆیشی وتوومە تا دەستوور دانەنرێت پەرلەمانی كوردستان هەموو دەسەڵاتێكی هەیە و پەرلەمانیش لە كۆمەڵێك فراكسیۆن پێكهاتووە و نوێنەرایەتی هێزە سیاسییەكان دەكات، دەبێت هێزە سیاسیەكانیش بەرژەوەندی باڵای نیشتمانی ئەم قۆناخە لەبەر چاو بگرن، بۆ ئەوەی ئەو تەنگژەیە تێپەڕێنین.
* تاچەند گرنگە ئەم پرسە گرنگە تێكەڵی موزایەداتی سیاسی نەكرێت؟
- بەداخەوە ئێمە لەسەر مەسەلەی موزایەداتی سیاسی لە پێشی پێشەوەی هەموو وڵاتانین، ئەزموونێكی باشمان لەم پرسەدا هەیە، بەڵام ناكرێت پرسی سەرۆكی هەرێمی كوردستان و هەمواركردنەوەی دەستوور بخرێتە ناو موزایەداتی سیاسیی لایەنە سیاسییەكانەوە، ئەمەش لەبەر ئەوەیە ئەگەر ئەم دوو پرسە بخرێتە ناو موزایەداتی سیاسی، ئەوا دەمانگوازێتەوە بۆ ناو تەنگژەیەكی دیكە، ئەم پرسە پرسێكی چارەنووسسازە، ناكرێت پرسە چارەنووسسازەكان بخرێتە ناو موزایەداتی سیاسیەوە، هیوادارم بەر لە هەڵبژاردن ئەم پرسانە كۆتایی بێت، كە گەیشتە سەروبەندی هەڵبژاردن بمانەوێت، یان نەمانەوێت، دەكەوێتە چوارچێوەی موزایەدەی سیاسییەوە.