ولیام شاباس پسپۆرێكی كەنەدییە لە بواری یاسای نێودەوڵەتی و سەرۆكی لیژنەی مافەكانی مرۆڤ بووە لە نەتەوە یەكگرتووەكان و ئوستادی یاسای نێودەوڵەتییە لە زانكۆی میدلسیكس لە لەندەن، هەروەها ئوستادی زانكۆی كوبیك بووە لە مۆنتریال، بۆ قسەكردن سەبارەت بە تاوانە دڕندانەكانی تیرۆریستانی داعش و هەوڵە نێودەوڵەتییەكان بۆ رووبەڕووبوونەوەی تیرۆریستان، ئەم وتووێژەمان لەگەڵ ئەنجامدا و بەمجۆرە وەڵامی گوڵانی دایەوە.

* وەك پسپۆرێك لە بواری یاسای نیودەوڵەتی چۆن سەیری ئەو تاوانە دڕندانە دەكەن كە تیرۆریستانی داعش دژ بە خەڵكانی ناوچەكە ئەنجامیان داوە؟ ئایا تاچەند ئەم تاوانانە وەك تاوانێك دژی سەرجەم مرۆڤایەتی هەژمار دەكرێن؟
- ئاشكرایە بە هۆی ئەو رەفتارانەی تیرۆریستانی داعش ئەنجامیانداوە بارودۆخەكە ئاڵۆز و خراپتر بووە، ئەوەی هەتا ئێستا لەسەر تاوانەكانی ئەم گرووپە گوتراون، هەموو لایەنەكانیان ئاشكرا كردووە، بۆیە من لەوانەیە شتێكی زیاترم نەبێت لەوەی تا ئێستا گوتراوە، ئەوەی من بەدواداچوونم لەسەر كردووە، ئەو راپۆرت و هەوڵانەن كە دەزگاكانی راگەیاندن بڵاویان كردۆتەوە، لەوانەیە لایەنی پەیوەندیدار لە بەریتانیا كاری دیكە بكەن، بەڵام ئەوەی داعشییەكان كردوویانە رەفتارگەلێكە دژ بە هەموو مرۆڤایەتی و بێجگە لەو رەفتارە دڕندانانەی پێشتر دژی مافی مرۆڤ ئەنجامیانداوە، بەم دواییە كەوتنە تێكدان و رووخانی شوێنەوارە دێرینەكان و شكاندنی مۆنمێتە دێرینەكان.
* ئەوەی داعش دەیكات لەسەردەمێكدایە كە پێی دەگوترێت سەدەی بیست و یەكەم، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا وەڵامدانەوە وكاردانەوەی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و بەتایبەتی بەریتانیا چی دەبێت وچۆن دەكرێت كار بكرێت بۆ ئەوەی رێگری لە دووبارەبوونەوەی بكرێت؟
-رەنگە بكرێت بە دوو شێوە وڵاتێكی وەك بەریتانیا رۆڵ ببینێت، یەكەمیان كاركردنە لەسەر بنەمای بەرپرسیارێتی لە چوارچێوەی نەتەوە یەكگرتووەكاندا بۆ گرتنەبەری كردەوەگەلێك بە ئامانجی چارەسەركردنی ئەو كێشانە، بە دڵنیاییەوە تەحەددییەكە ئەوەیە كاری سوودبەخش و كاری بنیاتنەر چی دەبێت و ئەوەش كاری كەسانی دیپلۆماتكار و تایبەتمەندەكانە كە ئەوە دیاری بكەن، من لێرەدا راسپاردەیەكی دیاریكراوم نییە جگە لەو موناقەشانەی دەكرێن، لەبەر ئەوەی كێشەی گەورەی عەمەلی هەن، ئەوە ئاستەنگەكەیە و ئەوە دژوارییەكەیە، بەڵام بنەماكە ئەوەیە دەستێوەردانی نێودەوڵەتی لە رێی نەتەوە یەكگرتووەكانەوە بكرێت. مەسەلەكەی دیكە بریتییە لە دادگاییكردنی ئەو تاوانە نێودەوڵەتییانەی كە روو دەدەن. ئەمەش بە دامەزراوەیەكی وەك دادگای نێودەوڵەتی تاوان دەكرێت، كە دەبێت دەسەڵاتی پێبدرێت- بۆ ئەنجامدانی ئەو دادگاییكردنە، بەڵام كێشەكە ئەوەیە ئایا وڵاتان ئەم دەسەڵاتەی پێدەدەن. ئەمانە دوو بوارن كە دەكرێت كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەشداربن و ئومێدەكە ئەوەیە ڕۆڵێكی بنیادنەر ببینن بۆ باشتركردنی بارودۆخەكە.
* ئێزیدییەكان لە شنگال رووبەڕووی كوشتاری بە كۆمەڵ و دەستدرێژی و بە كۆیلەكردنی ئافرەتان و كچەكانیان بوونەوە، جیهانیش شایەتحاڵی روودانی ئەم كارەساتە بوو، پرسیارەكە ئەوەیە چۆن كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی قەرەبووی قوربانییەكانی ئەم كارەساتە دەكاتەوە؟ئایا دەكرێت ئەم كەیسە بەجینۆساید بناسرێت و ئایا بەجینۆساید ناساندنی ئەم تاوانەچ ئاكامێكی لێدەكەوێتەوە؟
- من ئاماژە بە بنەمای بەرپرسیارێتی دەكەم (responsibility to protect)، كە رۆژ بە رۆژ گرنگییەكەی زیاتر دەبێت لە چوارچێوەی نەتەوە یەكگرتووەكاندا، كە ئەمە بەسەر ئەو بارودۆخانەدا جێبەجێ دەبێت كە ئیدیعای روودانی جینۆساید لە ئارادا بێت، هەروەها ئیدیعای روودانی تاوانی شەڕ و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی و پاكتاوی رەگەزی بێت، بە دڵنیاییەوە لەو كردەوانەدا- ئەگەرچی مشتومڕی ئەوە بكرێت كە ئایاجینۆساید روویداوە،یان نا- بەڵگەی روودانی تاوانی شەڕ وتاوانی دژ بە مرۆڤایەتی و پاكتاوی رەگەزی بەدیدەكرێت. كەواتە ئەم بنەمایە جێبەجێ دەبێت بە سەریاندا. كێشەكە ئەوەیە كامە رێگە گونجاوە بۆ دەستێوەردان و دەبێت رێككەوتنێك بكرێت لە نێو نەتەوەیەكگرتووەكاندا بۆ ئەو كارە، لەبەر ئەوە ئەمە مەسەلەیەكی ئاسان نییە. و روون نییە بۆمبهاوێژەكانی بەریتانیا وئەمریكا كە بە سەر ئەو ناوچانەدا دەفڕن و بۆردومان دەكەن، چۆن كارێكی باش دەكەن بۆ باشتركردنی بارودۆخەكە. بەڕاستی تەحەددییەكە دۆزینەوەی شێواز و ئامرازێكە بۆ ئەوەی بە هۆیەوە كۆمەڵگەی نەتەوە یەكگرتووەكان بەشدار بێت بە چەشنێك بارودۆخی ئەو خەڵكە ئاساییە باشتر بكات كە لە ناوچەكەدا دەژین. لێرەدا من پێشنیارێكی بلیمەتانە، یان موعجیزەئاسا شك نابەم بۆ ئەوەی بیخەمەڕوو، بەڵام دەبێت وریا بین و هۆشیاربین لەبارەی چارەسەرێكی سادەی سەربازی كە ببێتە هۆی باشتربوونی بارودۆخەكە كە لە راستیدا زۆر لەوە ئاڵۆزترە.
* ئایا ئەركی دادگای نێودەوڵەتی تاوانە كە بایەخ بەوە بدات ئەم كەیسانە بەجینۆساید بناسێنێت؟
- یەكێك لە شێوازەكان بریتییە لە دادگای نێودەوڵەتی تاوان و من ئاماژەم بە بنەمای بەرپرسیارێتی پاراستن كرد و ئەنجامدانی كردەوەی سەربازیش دەگرێتەوە كە بە دڵنیاییەوە دەبێت رەزامەندی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەكگرتووەكانی لەسەر بێت. هەروەها دەكرێت دادگای نێودەوڵەتی تاوانیش میكانیزمێكی كارابێت بۆ رووبەڕبوونەوەی ئەو كەسانەی هەڵدەستن بە ئەنجامدانی تاوانە نێودەوڵەتییەكان، یان ئەوانەی بیر لە ئەنجامدانی تاوانی نێودەوڵەتی دەكەنەوە. ئەمانە هەندێ لە میكانیزم و تەكنیك و شێوازەكانن، دەكرێت ئەمانە یارمەتیدەر بن، بەڵام ئاشكرایە ئەمە دۆخێكی ئاڵۆزە و ناوچەكە پڕ لە كێشە و دژوارییە. لەبەر ئەوە پێموا نییە چارەسەرێكی روونی موعجیزەئاسا هەبێت كە لە مانگەكانی داهاتوودا دۆخەكە چارەسەر بكات، بەڵام گرنگ دەستنیشانكردنی ئەوەیە كە لە كوێوە دەستپێبكەین كە ئەو شێوازەی ئاماژەم پێكردن بە گونجاو دێنە بەرچاو بۆ ئەوەی بكرێنەخاڵی دەستپێك.
*دەوڵەتە شكستخواردووەكان زەمینەی لەباریان دروستكردووە بۆ دروستبوون و گەشەكردنی تیرۆریزم، بۆ نموونە بەهۆی شكستخواردنی عێراق و سووریاوە تیرۆریستان توانیویانە دەوڵەتی ئیسلامی رابگەیەنن، ئەم دەوڵەتانەش بوونەتە سەرچاوەی توندوتیژی كە سەری كێشاوە بۆ كوشتار وجینۆساید؟
- بە دڵنیاییەوە ئەگەری ئەوە هەیە بەدەست بهێندرێت، بەڵام ئەمە ناوچەیەكی زۆر ئاڵۆزە و بۆ چەندین ساڵ لە لایەن رژێمی خۆسەپێن و بگرە دیكتاتۆرییەوە حوكمڕانی كراون، یەكێكیان سەددام حوسێن و ئەوی دیكەیان رژێمی سووریایە، كە یەكەمیان رووخێنرا وبە تەواوەتی داڕووخا، بەڵام رژێمەكەی سووریاش لە دۆخێكی خراپدایە ئەگەرچی هێشتا لە دەسەڵاتدا ماوە. لەبەر ئەوە هاوڕام كە ئەوە دۆخێكی پڕ لە پشێوییە و كەشێك دەخوڵقێنێت كە رێكخراوێكی وەك دەوڵەتی ئیسلامی گەشە بكات و پێدەچێت ئەمەش روویدابێت. ئایا تاچەند بەهێزن؟ هەركاتێك دامەزراوەی دەوڵەتی بەهێز هەبوو، یان رژێمێكی خاوەن میسداقییەت هەبوو لە دوو وڵاتی عێراق و سووریا، ئەوا دەوڵەتی ئیسلامی هێندە بەهێز و مەترسیدار نابن، ئەوان سوودیان لە لاوازیی گەورەی حكومەتەكانی بەغدا و دیمەشق وەرگرتووە.
* راددەی ئەو مەترسییە چەندە كە لە گەڕانەوەی تیرۆریستاندا بۆ وڵاتانی ئەوروپا و ئەمریكا بەدی دەكرێت و ئەگەری ئەوەیان لێدەكرێت دەست بدەنە كاری توندوتیژی و تیرۆریستی. ئایا لەم رووەوە دەكرێت چ هەنگاوێك بۆ رێگرتنیان هەڵبگیرێت؟
- چەندین رێوشوێن گیراونەتەبەر لە بەرامبەر ئەوانەی رۆیشتوون شەڕیان بۆ داعش كردووە، یان یارمەتی داعشیان داوە. چونكە نیگەرانییەكی گەورە هەیە لەوەی ئەگەر ئەو كەسانە بگەڕێنەوە ئەوا كاری تیرۆریستی ئەنجام بدەن لە بەریتانیا، یاخود لە فەڕەنسا و شوێنەكانی دیكە. راستە تیرۆریستان دیموكراسیەتێكی بەهێز و رژێمێكی گەشەكردوو لە ئەمریكا و ئەوروپا بەدی دەكەن، بەڵام ئەو خاكە بەپیت نابێت بۆ ئەو جۆرە گوتار و رەفتارانە بە شێوەی ئەوەی لە بەشێكی عێراق و سووریادا دەیكەن. رەنگە بتوانن هەندێ كێشە بخوڵقێنن، چونكە هەمیشە تیرۆریستە دابڕاوەكان راددەیەك لە كێشە دروستدەكەن، تا ئەوكاتەی دەستگیر دەكرێن، بەڵام زۆر زەحمەتە كە پێشبینیان بكەین و مامەڵەیان لەگەڵدا بكەین، بەڵام دەسەڵات چاودێرییان دەكات و هەوڵدەدات ئەوەندەی دەكرێت چاوكراوەتر بێت، لەبەر ئەوەی تیرۆریستان بە راددەیەكی زۆر لە دیموكراسییەتێكی جێگیر دابڕاون، بەڵام ئەوان ناتوانن لە ناوی ببەن بەهۆی كاری تیرۆریستی دابڕاوەوە، رەنگە هەندێ قوربانی بێتە ئاراوە رەنگە هەندێ پشێوی دروست بكەن، بەڵام رژێمە دیموكراسییە بەهێزەكان هاوسۆزی تیرۆریستان نین بۆ ئەوەی ئەم جۆرە توندڕەوەی و تیرۆرە بمێنێت، من قەناعەتم بەمە هەیە. ئەوەی بەڕاستی گرنگە بۆ خەڵكی بەریتانیا و ئەوروپا و شوێنەكانی دیكە ئەوەیە متمانەیان هەبێت كە دەتوانن لەگەڵ ئەم مەسەلانەدا مامەڵە بكەن و من ئیستفزاز نابم كە ئەمە ئامانجی تیرۆریستانە بۆ ئەنجامدانی كردەوەگەلێك كە ببێتە هۆی لەناوبردنی لایەنی بەهێزی دیموكراسیەتێكی لێبوردە.
* دوا وتەت چییە؟
- لەسەر ئاستی یاسای نێودەوڵەتی چەند میكانیزمێك هەن لە چوارچێوەی نەتەوە یەكگرتووەكان و دادگای نێودەوڵەتی تاوان كە ئومێدی ئەوە هەیە ببنە هۆی هێنانەئارای ئاشتی و سەقامگیری لەناوچەكەدا، هیوادارم بەشێوەیەكی بەرپرسیارانە بەكاربهێندرێن، ئەمەخواستی من و ئەمە پەیامی منە.