پڕۆفیسۆر ریچارد شایفەر پسپۆڕی رۆژنامەگەری و پەیوەندیكردنە لە زانكۆی مەكسیكۆ و تایبەتمەندە لەسەر مەشق و راهێنانی رۆژنامەنووسان و هونەری نووسین و داڕشتنی هەواڵ. بۆ قسەكردن لەسەر ئەركی رۆژنامەنووسان لە كاتی رووماڵكردنی رووداوەكانی شەڕ و هەواڵەكانی تایبەت بە كردەوە تیرۆریستییەكان و سوودوەرگرتنی تیرۆریستان لە تەكنەلۆژیای زانیاری، ئەم وتووێژەمان لەگەڵی ئەنجامداو بەمجۆرە وەڵامی گوڵانی دایەوە.

* هۆكارەكانی گەیاندن و گواستنەوەی زانیاری بوونەتە كاریگەرترین چەكی دەستی تیرۆریستان، كە تەواو ئاشنا و شارەزان بەم هۆكارانە و بەكاریان هێناون بۆ گەیاندنی پەیامەكانی خۆیان، پرسیارەكە ئەوەیە چۆن رۆژنامەنووسان دەتوانن رێگری بكەن لەوەی راگەیاندن نەبێتە چەكێك بە دەستی تیرۆریستانەوە؟
- پێموایە ئێوە گریمانەیەك دەكەن، باوەڕیشم وایە لە هەندێ رووەوە راست و دروستن، ئەویش ئەوەیە دەكرێت تیرۆریستان راگەیاندن بەكاربێنن، بەڵام لە كۆتاییدا ئەوان باشترین هاككەر نین و باشترین كەسانێك نین لە بەكارهێنانی تەكنەلۆژیادا، دەكرێت زۆر باش بن لە بەكارهێنانیدا، بەڵام ئەوان بەردەوام تەكنەلۆژیایەك بەكار دەهێنن كە لە شوێنێكی دیكە پەرەی پێدراوە و لە راستیدا ئەوان ئەو تەكنەلۆژیایە وەردەگرن و بەكاری دەهێننەوە، لەبەرئەوە هەمیشە ئەوان لە حاڵەتێكی لاوازیدان، لەبەر ئەوەی ئەوان دروستكراوی شوێنێكی دیكە بەكاردەهێننەوە، رەنگە بتوانن هاك بكەن، بەڵام ئەوان داهێنەر نین لە زانستی هاككردن و كۆنتڕۆڵدا. لەبەر ئەوەی ئەوان لەژێر جۆرێك لە چاودێریدان، ئەگەر لە دانیمارك، یان ئەمریكا بڕوانن، دەبینن ئەوا هەمیشە چاودێری شانە تیرۆریستییەكان دەكەن، بەو پێیە ژمارەی رووداوەكان كەمترن بە بەراورد بەوەی دەكرێت روو بدەن، ئەمەش دەرئەنجامی چاودێرییەكی پێشكەوتووی زانیارییەكانە. رەنگە گۆڤارەكەی ئێوەش نیگەران بێت لە ئاست ئەو جۆرە كۆنتڕۆڵانەدا. بۆیە گرنگە ناوەندەكانی لێكۆڵینەوە چارەسەر بۆ ئەم حاڵەتە بدۆزنەوە و كارێكی باش دەبێت ئەگەر ناوەندەكانی لێكۆڵینەوەی وەك زانكۆی ماسێوشیتد تەكنەلۆژی، یان ستانفۆرد كار لەگەڵ حكومەتدا بكەن بۆ چاودێریكردن و دۆزینەوەی سەرچاوەكانی پەیوەندیكردنی تیرۆریستان. راستە تیرۆریستان دەتوانن لە مەودای كورتدا هێرش بكەن و پەیام بنێرن، بەڵام لە پەیوەندی بە تەكنەلۆژیای نوێ لە بارێكی لاوازدان.
* كەسانێكی رادیكاڵ و توندەڕەو هەن لە رۆژئاوا كە سوودیان لە ئازادی رادەربڕین وەرگرتووە و زۆرجار خۆپیشاندان دەكەن و وتارێكی ورووژێنەر بڵاودەكەنەوە، بواریشیان پێ دەدرێت لەبەر ئەوەی ئەمە كارێكی یاساییە و ئەوانیش ئەم دۆخە لە وڵاتە دیموكراسییە گەشەكردووەكانی رۆژئاوادا ئیستیغلال دەكەن، ئایا چۆن دەكرێت رێگری لەم دیاردەیە بكرێت؟
- كاری راگەیاندن كەرتی تایبەتە لای ئێمە، بۆیە لە رۆژئاوادا راگەیاندن هەوڵی بەدەستهێنانی داهات دەدات و پشت بە داهاتی بانگەشە بازرگانییەكان دەبەستن، ئەمە بە سەر زۆرێك لە راگەیاندنە تەقلیدییەكاندا جێبەجێ دەبێت. لە پەیوەندی بە ئەنتەرنێتەوە، ئەوا بەرپرسیارێتی تێدا نییە، هەر كەسێك لە ژێرزەمینەكەی خۆی، یان لە شوققەكەی خۆیەوە، یان لە ماڵەكەی خۆیەوە، دەتوانێت ئەو كارە بكات. من حاڵی حازر وانەیەكی تایبەت بە مێژوو دەڵێمەوە، بە زۆری مێژووی ئەمریكایە و پەیوەستە بە هەمواركردنی یەكەمی دەستوورەكەمانەوە كە پەیوەندی بە رادیكاڵەكانەوە هەیە. لە ساڵی 1776 كەسانێكی رادیكاڵ هەبوون و نەیاندەویست باج بدەن، بۆیە جۆرج واشنتۆن سوپای نارد بۆ رووبەڕووبوونەوەیان بۆ ئەوەی باجیان لێ بستێنن، بەڵام دواتر بۆ ئەم حاڵەتە هەمواركردنی یەكەمی دەستوورەكە تێپەڕێندرا كە پەیوەستە بە ئازادی رۆژنامەگەری و ئازادی هەبوونی چەك و ویستیان ئەو ئازادییانە بدەن بە خەڵكانی ئاسایی، ویستیان كار بكەن و بانكیان هەبێت و خوازیاری ئەوە بوون سەقامگیری بێتەئاراوە، بەڵام دەبوو لە رێی دەستوورەوە كارێك بكەن حكومەت ئەو ئازادییانە دەستەبەر بكات، لەبەر ئەوە هەمواركردنی یەكەم دەڵێت: یاسایەك نییە بۆ رۆژنامەگەری، ئەمە دەربڕینێكی زۆر كورتە و تەنها رستەیەكە، دواتر بۆ ماوەی دووسەد ساڵ هەموو كەسێك هەوڵی كۆنتڕۆڵكردنی راگەیاندنی دا. بەڵام، یان ئەوەتا رۆژنامەگەرییەكی ئازادت هەیە و بوار دەدەیت بە خەڵك ئەوە بڵێن كە دەیانەوێت، - بە دڵنیاییەوە ئازادیی ئەوە نا كە منداڵانیش بابەتە ئیباحییەكان ببینین، یاخود پشتیوانی لە جۆرێك لە ئەشكەنجەدان بكرێت و جۆرێك لە كۆنتڕۆڵكردنی ئەو شتانە كە هەیە و پەرە بە رق و قین دەدات و ناتوانیت شتێك لەو بابەتە بڵاو بكەیتەوە. من رۆژنامە ئاساییەكان دەخوێنمەوە و شك نابەم دەنگی تیرۆریستانی تێدا دەرببڕدرێت، ئەگەر حاڵەتێكی لەم شێوەیەش هەبێت، ئەوا لە وتارێكدا دێت كە وێنەیەكی خراپی تیرۆریست پیشان دەدات، وتار هەن پەیوەستن بە داعش، یان بۆكۆ حەرامەوە. بیگومان لەوێدا دەنگێكیان هەیە، بەڵام هەمیشە لە سیاقێكدا هاتوون كە بە سلبی دەشكێتەوە لەسەر ئەوان. رەنگە لە رۆژئاوادا حاڵەتێك هەبێت كە هەموو شتێك لە ئەنتەرنێتدا بڵاو دەكرێتەوە، ئێمە حاڵەتێكمان هەیە كە زۆرجار بڕیارەكە دەگەڕێنینەوە بۆ خەڵكەكە، بۆ نموونە كاتێك رۆژنامەیەك بانگەشە بۆ دەرمانێكی ساختە دەكات و رایدەگەیەنێت كە لە ماوەی دوو رۆژدا كێشت دادەبەزێنێت، ئەوا ئەگەر خەڵكەكە كڕییان، ئەوا هەڵەی خۆیانە كە باوەڕیان كردووە، بەڵام ئەگەر بتەوێت بزانیت چی لە راگەیاندن روودەدات لە سووریا و عێراق، ئەوا من سەرچاوەیەكی باش نیم بۆ ئەو پرسە.
* لە ئەمڕۆدا جیهانی ئازاد رووبەڕووی قەیرانێك بۆتەوە كە تیرۆریستان بەرپرسن لە دروستكردنی، ئەم قەیرانەش چەندین كێشەی ئەمنیی ناوخۆیی و دەرەكی لە زۆرێك لە وڵاتاندا دروستكردووە، بە چەشنێك دەبینین كە دەزگای هەواڵگری، یان پۆلیس ناچارن بۆ پاراستنی ئاسایش هەندێ لە تایبەتمەندییەكانی هاووڵاتیان پێشێل بكەن، بۆ نموونە ناچار دەبن بچنە ئەكاوەنت، یان ئیمەیڵ بۆ ئەوەی بزانن چی روودەدات و چاودێرییان بكەن، پرسیارەكە ئەوەیە چۆن هاوسەنگی لە نێوان ئاسایش و ئازادی تاكەكەسدا دەپارێزرێت؟
- ئەوەی پەیوەست بێت بە ئەنتەرنێتەوە، سیاسەتەكان پتر پەیوەست بوونە بە كۆنتڕۆڵكردنی ئەنتەرنێتەوە، لە هەندێ وڵاتدا كۆنتڕۆڵێكی توندیان هەیە لەسەر ئەنتەرنێت، یاخود بەكارهێنان، یان دەستڕاگەیشتن بە ئەنتەرنێت. بۆ نموونە چین سیستمی ئەنتەرنێتی تایبەت بە خۆی هەیە، ئەویش بۆ كۆنتڕۆڵكردنی ئازادەی رادەربڕین و تێڕوانینی دەرەكی لەسەر چین و حكومەتی چین كۆنتڕۆڵی خۆی هەیە. كەواتە وڵاتان بڕیار دەدەن و ئەو كۆنتڕۆڵە پیادە بكەن. ئەنتەرنێت لەلایەن ئەمریكا و هاوپەیمانەكانی- لەلایەن ئەو كەسانەی لە بواری بەرگریدا كاریان دەكرد- داهێنراو و دروستكرا بۆ زانینی پێگەی مەركەزی كە بتوانێت سیستمی پەیوەندیكردن تێكبشكێنێت، بەڵام رەنگە بە رێككەوت بووبێت كە تەواوی سیستمەكە بە نامەركەزی كرا، كەواتە سیستمەكە بە نامەركەزی كرا و لە حاڵەتی میسالیدا و لەلایەن ئەو كەسانەی پشتیوانی بەكارهێنانی ئەنتەرنێت دەكەن، بڕیار نییە كەس كۆنتڕۆڵی بكات. لەبەر ئەوە پێموا نییە بكرێت هەمان ئیتیكی راگەیاندن بەسەر ئەنتەرنێتدا جێبەجێ بكەن. پێموایە لەسەر ئاستی جیهان پشتیوانییەك هەیە بۆ بەكارهێنانی ئەنتەرنێت و بۆ گواستنەوەی ئازادی زانیاری، بەڵام لە هەمان كاتدا ئەو كەسانەی رووبەڕووی تیرۆریزم دەبنەوە، یاخود رووبەڕووی بزووتنەوە شۆڕشگێڕی، یان بزووتنەوەی سەربازی و توندوتیژەكان دەبنەوە و پێویستیان بە پارێزگاری لێكردن هەیە، ئەوا بیانوویەكی باش لە ئارادا دەبێت بۆ بەدەستهێنانی زانیاری لە بارەی پلانی تیرۆریستی، یان توندوتیژییەوە، بەتایبەتی پلانی ئەنجامدانی ئەو كردەوانەی كە لە دژی خەڵكانی مەدەنی و خەڵكانی بێتاوانە. من وانە لە بارەی مومارەسەكردنی رۆژنامەگەری دەڵێمەوە، لەبارەی چۆنیەتی وتنی راستی و هاوسەنگ راگرتنی بابەتەكە، لە رێی وەرگرتنی بۆچوونی هەردوولا و بەكارهێنانی سەرچاوەگەلێكی جۆراوجۆر و بابەتی بوون و ئەم ئایدیاڵانە. من پتر نیگەرانم لەبارەی پەیوەندیكارەوە، بە لای كەمەوە لە رۆژئاوادا دەستوورێك هەیە كە دەستەبەری ئازادی زانیاری مافی رۆژنامەگەری دەكەن و پارێزەر و رێكخراوگەلێك هەن تەحەددا دەكەن كاتێك حكومەت، یان سیستمە یاساییەكە هەوڵی كۆنتڕۆڵكردن دەدەن.
* ئێمە رووبەڕووی شەڕێكی ئایدۆلۆژی بووینەتەوە، كە نە هەڕەشەی داعش و نە هەڕەشی بۆكۆ حەرام بە شێوازی سەربازی یەكلا ناكرێنەوە، بەڵكو پێویست بە چارەسەری سیاسی دەكات، ئایا لەم شەڕەدا ئەركی سەرشانی ئێمەی رۆژنامەنووسان چی دەبێت؟
- ئەمە یەكێكە لە گۆڕاوەكان، فۆرمێكی توندە لە ئیسلام، یان مەسیحییەت، هەروەها وەك نازییەكانی ئەڵمانیا كە لە دۆخی برسێتی دوای جەنگی جیهانی یەكەمەوە هاتنەئاراوە، كە–وڵاتەكەیان بەهۆی شەڕەوە وێرانكاری و كاولكاری بەسەردا هاتبوو، دواتر دیكتاتۆریەتێكیان دامەزراند. كە لە دوای شەڕ ئاو و خۆراك و خانوویان نەبوو و بەرەو رادیكاڵییەت چوون. ئێوە راست ئاماژە بە ئایدیۆلۆژیایە دەكەن. بەڵام با لەو خەڵكانە بڕوانین كە لە سایەی سەقامگیریدا ژیان بەسەر دەبەن و وڵاتەكەیان لە رەوشێكی ئابووری باشدایە و قوتابخانەكان رەوشێكی باش بەڕێدەكەن، لەو وڵاتانە ئەوا ئایدۆلۆژیا ناتوانێت باڵادەست بێت، لەبەر ئەوەی لە وڵاتە سەقامگیرەكان خەڵكی كاریان هەیە و بەرەو پێشەوە چوونەكان بەرهەمی گۆڕاوی دیكەن، بەڵام لە وڵاتێكی وەك سووریا كە چەك و بۆمب دەڕژێنە ئەو وڵاتەوە و كوڕێكی 16 ساڵان كە نەچۆتە قوتابخانە و هیچ كارێكی نییە، ئەوا ئایدیۆلۆژیایەك تەبەنی دەكات، ئەوجا ئەو ئایدیۆلۆژیەتە هەر شتێك بێ، بە مەرجێك خۆی تیدا بدۆزیتەوە قبووڵی دەكات، لەم چوارچێوەیەدا رەنگە بە رادیكاڵبوونی ئیسلام پەیوەندی بە هەل و مەرجی مێژوییەوە هەبێت، وەك رۆژگاری دوای كۆلۆنیاڵیزم، یان هەر دۆخێكی دیكە، هەر بۆ نموونە ئێمە لە ئەمریكا ئەو كاتە شەڕی ڤێتنام هەبوو، منیش بەرەو رادیكاڵییەت چووم لە پەیوەندی بە بەرهەڵستیكردنی شەڕەكە. ئەوەی دەمەوێت بیڵێم ئەوەیە ئەگەر بارودۆخەكە زۆر خراپ بوو وەك ئەوەی لە عێراقدا هەیە و ناسەقامگیری هەبوو، ئەوە زیاتر ئەگەری روودانی بەرەو رادیكاڵییەت چوونی لێدەكرێت.
* شەڕی تیرۆریزم شەڕی هەمووانە و هەندێ لە شارەزایان پێیانوایە راگەیاندن دەتوانێت بەرەنگاری تیرۆریزم ببێتەوە، ئایا لە شەڕی فرەڕەهەندی دژ بە تیرۆریزمدا راگەیاندن دەتوانێت چ رۆڵێك ببینێت؟
- من مەشق بە رۆژنامەنوسان دەكەم و بە جیهاندا دەگەڕێم و بۆ ماوەی دوو هەفتە سیمینارم پێشكەش كرد لە بارەی چۆنیەتی ئەنجامدانی راپۆرت و رۆژنامەگەری دیموكراتییانە، بە زۆری لەبەر ئەوەی حكومەتەكەی ئێمە زۆر بایەخی بەو پرسە دەدا، بەتایبەتی لە سایەی ئیدارەی جۆرج بوش، دیموكراتەكان هەوڵی بە دیموكراتیكردنیان دەدا لە رێی مەشقپێكردنی رۆژنامەنووسانەوە بۆ ئەوەی ئەو كارە بكەن. بەڵام لە بەكارهێنانی وشەی شەڕ و شەڕی دژ بە تیرۆریزم، ئەوا دەبێت هاوشان بە سەرباز بیر لە رۆژنامەنووس بكەینەوە، راستە ئومێدەكە ئەوەیە لە شوێنێكی سەلامەت بێت و بە شێوەیەكی سەلامەت رووماڵی هەواڵەكان بكات، بەڵام ئەگەریشی هەیە بكوژرێت، من لە شوێنێكی وەك فیلیپین كارم كردووە و پێموایە لە چەند ساڵێكی پێش ئێستا 70 رۆژنامەنووس كوژران. ئەگەر لە سایتی «Committing to protect journalist» یان «freedom house» پرسیار بكەیت، ئەوا پێتدەڵێن چەند رۆژنامەنووس كوژراون و چەند دەستگیركراون و چەند ئەشكەنجەدراون، وردەكاری هەموو وڵاتێكی تێدایە. كەواتە بوونە رۆژنامەنووس كارێكی مەترسیدارە، دەكرێت راگەیاندن بەرەنگاری تیرۆریزم ببێتەوە، بەڵام كاتێك رۆژنامەنووسێك –ئافرەت بێت یان پیاو- خۆی دەناسێنێت ئەوا رووبەڕووی مەترسی دەبێتەوە. راستە دەبێت راگەیاندنیش لەم شەڕەدا بێت، بەڵام واقیعەكە ئەوەیە كێ ئەمە دەكات و واقیعەكە ئەوەیە كە تۆ دەتوانیت ئەوە بكەیت كە لەدەستت دێت و راستگۆیانە كارەكەت ئەنجام بدەیت، كاتێك من رۆژنامەنوس بووم و نووسینێكمان لەبارەی رەفتاری ناشایستەی كەسێك بڵاو كردەوە، بووە هۆی تووڕەبوونی پیاوانی ئایینی و كڵێسا ئیشتراككردنی لە رۆژنامەكەی ئێمەدا راگرت. لە گێڕانەوەی ئەم رووداوە مەبەستم ئەوەیە بڵێم هەمیشە وەك رۆژنامەنووس كۆت و بەند دێتەڕێت، هەروەك ئەوەی لە پاریس روویدا لە دژی چارلی ئەبدۆ. هەر سەبارەت بە پرسی مەشق و راهێنان بە رۆژنامەنووسان وەك ئەزموونی خۆم -لە توركمانستان- كارێكی باشم كرد، من لەگەڵ ئەو كەسانەدا دانیشتم كە هەواڵنووسییان دەكرد بۆ رێكخراوە ناحكوومییەكان، یاخود لەبارەی چۆنیەتی كوتانی منداڵان و بڵاوكردنەوەی هۆشیاری لەبارەی شێرپەنجەوە، من قسەم لەو بارەیەوە كرد، ئەم كارەم لە ڤێتنام كرد و داوایان كرد چۆن بنووسن لەبارەی كۆمەك و لەبارەی ئایدزەوە. ئەوەی جێگەی سەرنجە لەو وڵاتانە رۆژنامەكانیان تەنها ئەوە دەنووسن كە حكومەت پێیان دەڵێت، بەڵام رۆژنامەنووسەكانیان زۆر زیرەكن و زۆر گەنجن. بۆیە من پێمگوتن گرنگ نییە تۆ لەبارەی شتێكی باشەوە، یان خراپەوە دەنووسیت، مەسەلەكە لە تەكنیكی نووسیندایە، كاتێك بزانیت ئەو تەكنیكە بەكار بهێنێت، ئەوا دەبیتە كەسێكی دادەپەروەر. رەنگە بتوانیت رووبەڕووی دەسەڵاتیش ببیتەوە لە رێی وتنی راستییەوە، هەرچەندە ئەمە جۆرێك لە میسالیەتی تێدایە، بەڵام لە هەمان كاتدا دەبێتە سەرچاوەیەكی باش بۆ گەیاندنی زانیاری بە هاووڵاتیان و سەرچاوەیەكی داهاتیش بۆ رۆژنامەكە دەبێت.