پڕۆفیسۆر یۆسی مكلبێرگ تۆێژەرەی باڵایە لە ئامۆژگای چاتام هاوسی بەریتانی بۆ دیراساتی ستراتیژی و پسپۆڕ و تایبەتمەندە لەسەر كێشەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و پرۆسەی ئاشتی ئیسڕائیل -فەلەستین و ئاسایشی ئەو ناوچەیە، بۆ قسە كردن لەسەر بارودۆخی ئێستای رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەو تەحەددی و مەترسییانەی رووبەڕووی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بووەتەوە، هەروەها كاریگەریی شەڕی داعش لەسەر ئاسایشی ناوچەكە و جیهان، ئەم وتووێژەمان لەگەڵ ئەنجامداو بەمجۆرە وەڵامی گوڵانی دایەوە.

* هەموو ناوەندەكانی توێژینەوە لە جیهاندا باس لەو تەحەددییانە دەكەن كە لە ئێستادا رووبەڕووی سیستمی جیهانی دەبێتەوە، بە راددەیەك كە باسی هەڵوەشانەوە ئەو سیستمە دەكەن، بەڵام ئەمریكا نكۆڵی لێدەكات، ئایا بە بۆچوونی ئێوە، بۆچی ئەمریكا ئەم ترسە دەشارێتەوە لە كاتێكدا سەرجەم جیهان هەستی پێدەكات؟
- هەتا ئێستا سیستمی جیهانی هەرەسی نەهێناوە، بەڵام بە دڵنیاییەوە سیستمی جیهانی رووبەڕووی تەحەددییەكی زۆر بۆتەوە، هەستێك هەیە بە گەڕانەوەی شەڕی سارد، دەبینین ئەوەی روودەدات لە ئۆكرانیا و ئەو رۆڵەی رووسیا و سەرۆك ڤلادیمێر پۆتین دەیبینێت. كەواتە بە دڵنیاییەوە لەم قۆناغەی دوای شەڕ سارد، تەواو ئاشكرایە كە تەحەددی بۆ هەژمونی ئەمریكا دروستبووە. بێگومان ئەمریكا رووبەڕووی تەحەددی گەورە بۆتەوە، بەڵام ئایا ئەمە هەرەسهێنانە، یان گۆڕانكارییەكی رادیكاڵییانەیە؟ ئەمە بابەتێكە پەیوەستە بە پێناسەكردنەوەی جۆری ئەو گۆڕانكارییانەی روودەدەن، بەتایبەتی ئەو گۆڕانكارییانەی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا و لەگەڵ سەرهەڵدانی بەهاری عەرەبی و هەڵكشانی بزووتنەوە رادیكاڵەكانی وەك داعش روو دەدەن، ئەوا هیچ گومانێك هەڵناگرێت كە ئەمە تەحەددییەكی مەزنە و لەبەرامبەر ئەم مەترسییە گەورەیەدا رۆژئاوا و ناتۆ چارەسەرێكیان پێ نییە. تەنانەت لە ناكۆكیی نێوان عەرەب و ئیسڕائیلیشدا جۆن كیری و ئیدارەی ئۆباما شكستێكی تەواو گەورەیان هێناوە. خۆ ئەگەر ئەوەش زیاد بكەین كە لە نەیجیریا روودەدات لە پەیوەندی بە بۆكۆ حەرامەوە، هەروەها هەڵكشانی بزووتنەوە راستڕەوەكان و دژایەتی كۆچبەران لە یەكێتی ئەوروپا، ئەوا لە هەموو رویەكەوە ئەمانە تەحەددی مەزنن بۆ سیستمی جیهانی. ئایا ئەمریكا و نەتەوە یەكگرتووەكان و ئەوروپا لە ئاست ئەم تەحەددییانەدا دەبن، ئەوا زەمەن وەڵاممان دەداتەوە.
* ئەو تەحەددییانەی ئێستا جیهان رووبەڕووی دەبێتەوە، بریتین لە گۆڕانكاریی جیوپۆلەتیكی، نەك تەنها لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بەڵكو لە ئەوروپاش،. ئایا هاوڕانین لەگەڵ ئەوەی ئەمە گەڕانەوەیە بۆ سەردەمی شەڕی سارد؟
- بە دڵنیاییەوە، لە دوای هەرەسهێنانی یەكێتی سۆڤیەت لە ساڵی 1989 و 1991. ئەمریكا هەژمونێكی ئاشكرای بەسەر جیهاندا هەبووە، لە هەمان كاتدا رووسیا زۆر پێویستی بە پشتیوانی ئەمریكا بوو بۆ دەربازبوون لە پاشماوەی كۆمۆنیزم، ئێستا ئەمە حاڵەتەكە نییە و گۆڕانكاری بەسەردا هاتووە. لایەنی بەهێزی شەڕی سارد لە ئارادایە، ئەگەرچی ئەمە شەڕی سارد نییە، بەڵام تەحەددی بەهێز بۆ ئەمریكا دروستبووە. هەروەها دەبێت لە نیگەرانییە رەواكانی رووسیا تێبگەین لە ئاست بەرفراوانكردنی ناتۆ و بەرفراوانكردنی یەكێتی ئەوروپا بۆ سەر سنوورەكان و ئاسایشی ئەو وڵاتە، بۆیە ئەمە پرسە لەوە دوورتر دەڕوات و ئەمە هەوڵی رووسیایە بۆ گەڕاندنەوەی ئەندازەیەك لە دەستڕۆیشتوویی لە ناوچەكەدا، بە دڵنیاییەوە رەوشە ئابوورییەكە - بەهۆی دابەزینی نرخی نەوت و كەمبوونەوەی بەهای رۆبڵ- كاریگەرییان لەسەر توانای رووسیا دەبێت لەوەی نەتوانێت تا سنوورێكی دوور بڕوات. ئەمەش هۆكاری ئەوەیە كە هەفتەی رابردوو گەیشتن بە رێككەوتنێك. هەرچۆنێك بێت، ئێستا دۆخەكە بەرەو هاوسەنگییەكی نوێ دەڕوات، بەڵام دەبێت چاوەڕێ بكەین و ببینین كە چ هاوسەنگییەكی نوێ دروست دەكرێت.
* لە رووبەڕووبوونەوەی ئەم تەحەددی و مەترسییانەدا هیچ دەوڵەتێك بە تەنها ناتوانێت ئاسایشی خۆی دەستەبەر بكات و هەموو لایەك پێویستی بە هاوپەیمانێتی هەیە لەسەر ئاستی ئاسایش و سەربازی، ئایا پێتانوایە لەو هەلومەرجەی ئێستای جیهاندا دەتواندرێت هاوپەیمانێتی بەهێز پێكبهێندرێت؟
- ئەوە كردەوە تیرۆریستییەی پێشتر لە پاریس روویدا و ئەوەی چەند رۆژ بەر لە ئێستا لە دانیمارك روویدا، هەروەها ئەوەی لە عێراق و سووریا و بە هەمان شێوە لە لیبیا روویداوە، ئەمانە بەڕاستی دۆخێكی مەترسیداریان دروستكردووە بۆ زۆرێك لەو وڵاتانە، هەروەها لە پەیوەندی بە رووسیاوە، تەنها كاركردن لەسەر بنەمای بەرژەوەندی نەتەوەیی رەنگە دەرئەنجامی پێچەوانەی لێدەكەوێتەوە. لەبەر ئەوە دەبێت یەكگرتوو بین لە ئاست ئەم تەحەددییانەدا، هەم لە ناو ئەوروپا و هەم لە دەرەوەی ئەوروپا، ئەگەرنا تەشەنە دەكەن و بڵاو دەبنەوە. كاتێك دەڵێم رووبەڕووی ئەم مەترسییانە ببینەوە، تەنها مەبەستم بەرەنگاربوونەوەی سەربازی نییە، ئەگەرچی ئەمە لایەنێكی ئەو بەرپەرچدانەوەیە، بەڵام لە هەمان كاتدا دەبێت مەترسییەكانی عێراق و شەڕی ناوخۆیی سووریا و كێشەی حوكمڕانی لە لیبیا چارەسەر بكرێن، كەواتە چەندەها كێشەی دژوار هەن كە دەبێت چارەسەر بكرێن، ئەگەر ئەو كێشانە چارەسەر نەكرێن، ئەوا حكومەت لاواز دەبێت و كۆمەڵگە لێكدەترازێت و ئەو بۆشاییەش بزووتنەوە رادیكاڵەكان پڕی دەكەنەوە و ئەو پشێوی و شڵەژانە دروستدەكەن كە هاتۆتەئاراوە. هەر بۆ نموونە ئەوەی لە سووریا روودەدات ئاماژەیەكی زۆر روونە نەك تەنها لەسەر لاوازیی بونیادی نەتەوە یەكگرتووەكان، بەڵكو لەسەر ئەو سیستمە جیهانییەی لە ئارادایە و ئەو تەرتیباتە ئەمنییانەی لە نێو كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا گیراونەتەبەر. لە راستیدا كەس وەك پێویست هەڵگری چارەسەرێكی راست و دروست نییە كە لە ئاست تەحەددییەكەدا بێت. ئەو تەحەددیەی كە شەڕی ناوخۆیی سووریا رووبەڕووی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی كردۆتەوە، دەقاودەق كەلێن و كەلەبەرێكی دروستكردووە لە نێو كۆمەڵگەی سووریدا كە گرووپەكانی چەشنی ئەلقاعیدە و بەرەی نوسرە و ئێستاش داعش پانتاییەك بدۆزنەوە بۆ ئەنجامدانی چالاكیەكانی خۆیان، هۆكاری ئەمە دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی ئەنجومەنی ئاسایش و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی نەیانتوانی چارەسەرێك بخەنەڕوو، ئەم لایەنانە نەیانتوانی بگەنە رێككەوتن لە نێو خۆیاندا، ئەمریكا و بەریتانیا و فەڕەنسا و چین و رووسیا لە بری دۆزینەوەی رێگەچارەی درێژخایەن گەمەیەكی كورتخایەنیان كرد، یەكێك لە لاوازییەكانی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ئەوەیە لە قەیرانێكەوە بەرەو قەیرانێكی دیكە دەڕوات و چارەسەری ئەوپەڕی كورتخایەن دەخاتەڕوو، لەبری مامەڵەكردن لەگەڵ پێداویستیە درێژخایەنەكانی وەك چارەسەركردنی پەرەسەندن و پەروەردە و یەكسانی جێندەری و حوكمڕانی باش و شەفافیەت و ئیحتیواكردنی رادیكاڵیزم و ئەو سەرنجڕاكێشانەی رادیكاڵیزم دروستی كردووە. ئەوەی لە سووریا روودەدات پەردە لەسەر لاوازیی نەتەوە یەكگرتووەكان و ئەنجومەنی ئاسایش لادەدات و نەبوونی میكانیزمێكی دەرخست نەك تەنها بێتوانان لە چارەسەركردنیدا، بەڵكو بێتوانان لە ئیحتیواكردنیشیدا.
* ئەگەر ئەمە جەوهەری كێشەكە بێت، بۆچی هەوڵ نەدراوە بۆ دووبارە داڕشتنەوەی نەخشەی ناوچەكە لەسەر بنەمایەكی مۆدێرن؟ هەروەك سەرۆك بارزانی رایگەیاند كە دووبارە سنوورەكان بە خوێن دادەڕێژرێنەوە؟
- ئەمە واقیعێكی جێی داخە، كە پرسەكان لە رێی دیالۆگ و گفتوگۆوە یەكلاناكرێنەوە و خەڵكی توانای ئەوەیان نەماوە كە لە واقیعە نوێیەكە بڕوانن و بە شێوەیەكی ئاشتییانە چارەسەری بكەن، لە دەرئەنجامی ئەوەدا، هێزە رادیكاڵەكان پێیانوایە لە رێی خوێنڕشتنەوە- هەروەك ئێوە ئاماژەتان پێكرد- یاخود بەكارهێنانی هێزەوە ئەم پرسانە یەكلا دەبنەوە. دووبارەی دەكەمەوە میكانیزمێك نییە بۆ گفتوگۆكردن لەبارەی گۆڕانكارییەكانەوە و بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ واقیعە نوێیەكاندا، بەتایبەتی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، دەرئەنجامەكەشی بە شێوەیەك لە شێوەكان تەقینەوەی توندوتیژییە، ئەوەی پێویستە دروستكردنی میكانیزمێكە كە گرووپەكان بتوانن گفتوگۆ بكەن لەبارەی واقیعە نوێیەكانەوە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بەتایبەتی ئەوەی لە دوای بەهاری عەرەبیەوە هاتووەتە ئاراوە. ئەزانم ئێوە ئاماژە بە نەبوونی دەوڵەتی سەربەخۆیی كوردی دەدەن.
* بە تێڕوانینی ئێوە لەگەڵ بوونی ئەم كێشانەدا، چۆن هاوپەیمانێتی نێودەوڵەتی دژ بە تیرۆریزم دەتوانێت شكست بە داعش بهێنێت؟
- پێموایە دەبێت پرسیارەكە دابەش بكەین بۆ دوو لایەن، لای یەكەمیان چارەسەرێكی سەربازی بەپەلە بۆ راگرتنی توندوتیژیی داعشە، حاڵی حازر ئەمە بەدی دەكەین- ئەگەرچی سەركەوتنێكی زۆر سنوورداریشی بەدەستهێناوە-، وێنە گەورەكە ئەوەیە تەنانەت ئەگەر داعش تێكبشكێندرێت، چۆن ناوچەكە بە شێوەیەك دابڕێژرێتەوە كە چیتر نەبێتەهۆی راكێشانی خەڵكانێك- هەرچیەك بن- بۆ نێو ئەم جۆرە بزووتنەوانە؟ چۆن رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بگۆڕێت كە كۆمەڵگەیەك دروست بێت كە هەمووان لە خۆبگرێت و حوكمڕانی باشی تێدا پیادە بكرێت و شەفافیەت هەبێت و هەموو كەس بەرژەوەندی هەبێت لە بەرگریكردن لە كۆمەڵگەكە، كە ببێتە هۆی پەراوێزخستنی رادیكالیزەبوون. ئەوەی بینیمان نیشانەی نەبوونی حوكمڕانی باشە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و نیشانەی هەرەسهێنانی سیستمە كۆنەكەیە كە هەوڵدرا بۆ بونیاتنانی سیستمێكی باشتر لەبری سیستمی پێشوو، سیستمێك كە خەڵكی خۆیانی پێكەوە گرێ بدەن، لە دەرئەنجامدا بارودۆخێكی توند هاتە ئاراوە، لەبەر ئەوە لە هەر كاتێكی دیكە زیاتر پێویستمان بە گۆڕانكاری بەرەو كۆمەڵگەیەك هەیە كە هەمووان لە خۆبگرێت و هەست بە ئینتیما بكەن بۆی، ئیدی لە چوارچێوەی سنوورەكانی ئێستادا بێت، یان نا. ئەوا دەبێت چاوەڕێ بكەین و ببینین.
* تاكە هێزێك كە توانیویەتی بەر بە پێشڕەوی داعش بگرێت لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هێزەكانی پێشمەرگەی هەرێمی كوردستانن، تا چ راددەیەك پێویستە جیهان بۆ لە ناوبردنی تیرۆریستانی داعش پشتیوانی لە هێزەكانی پێشمەرگەی هەرێمی كوردستان بكات؟
- حاڵی حازر پاڵپشتی هەیە و لە هەر كاتێكی دیكە زیاتر هاوكاری دەستەبەر دەكرێت بۆ پێشمەرگە و من گوێم لە سەرۆك وەزیرانی عێراق بوو كە باسی لە هەوڵدان بۆ كۆنتڕۆڵكردنەوەی موسڵ دەكرد لە ئایندەیەكی زۆر نزیكدا. پێموایە پێویستی بە پێكەوە كاركردنی ئەو هێزانەیە كە دەیانەوێت بەر بە پێشڕەوی داعش بگرن و ئەوەی دەیبینم و ئەوەی دەیبیستم پشتیوانییەكی روو لە زیادە، هەر كاتێك شەڕ هەبێت دەبێت بیر لە دوای شەڕ بكرێت، چۆن لە دوای شەڕەكەوە مامەڵە لەگەڵ هەرێمی كوردستان دەكرێت و چ جۆرە خۆبەڕێوبەریەكی (ئۆتۆنۆمی) و رەنگە هەندێ كەس بڵێن سەربەخۆیی قبوڵ دەكرێت، پێموایە لە ئێستادا تەركیزەكە لەسەر پشتیوانیكردنی پێشمەرگە و ئەو هێزانەیە كە شەڕی داعش دەكەن. كەواتە دەبێت لە ئێستاوە بیر لەوە بكەوەنەوە، دوای گرتنەوەی موسڵ و تیكشكاندنی داعش چی روودەدات. دەزانم كوردەكانی كوردستانی عێراق بە رۆژگارێكی سەختدا تێدەپەڕن و رۆژگارێكی ئاسان بەڕێناكەن، بۆیە لە هەموو روویەكەوە ئومێدی خۆشبەختی بۆ سەرجەم كوردەكان دەخوازم.