قسەكردن لەسەر ئیسلام وەك ئایینێكی ئاسمانی یەكگرتوو، جیاوازە لەگەڵ دابەشكردنی ئیسلام بەسەر مەزهەبە جیاوازەكاندا، كەواتە باسكردنی ریفۆرمی ئایینیش، گەڕانەوەیە بۆ دەقی قورئان و خوێندنەوەی قورئانە بۆ تێگەیشتن لە ماناكەی پیادەكردنی بە شێوەیەكی راست لەنێو هەموو مەزهەبەكاندا، ئەم ئاراستەیە بەرەو ئەوەمان دەبات، مەرجەعەكانی فیكری ئیسلامی لە ئەزهەری شەریف و نەجەفی ئەشرەف و هەموو مەرجەعەكانی ئایینی ئیسلام پێكەوە كۆببنەوە و شۆڕشێك بەرپا بكەن هاوشێوەی شۆڕشەكەی مارتن لۆسەر كە ریفۆرمی لە ئایینی كریستیانی دروستكرد و كریستانی توندڕۆ و خوێنڕێژی گۆڕی بۆ كریستیانی میانڕۆ و لیبڕاڵی، بۆ ئەوەی ئەو فیكر و فیقهەی ئێستا تیرۆریستانی داعش و بەرەی نوسرە و شەباب و بۆكۆحەرام و چەندین توندڕۆی دیكە بەرهەم دەهێنێت، بگۆڕێت بۆ ئەوەی چۆن ئیسلام بە ئایینی ئاشتی ناسراوە، ئاواش ئاشتیخواز و ئازادیخواز بەرهەم بهێنێت، بۆ قسەكردن لەسەر ئەم پرسە ئەم وتووێژەمان لەگەڵ ئایەتوڵڵا ئەیاد جەمالەدین سازكرد و بەمجۆرە وەڵامی پرسیارەكانی گوڵانی دایەوە.

* وەك زانایەكی ئایینی چۆن پێناسەی داعش دەكەیت؟
- داعش لای من لوتكەی چیایەكی سەهۆڵینە، داعش پشت بە مەنزومەیەكی فیكری و فیقهی و تەفسیرێكی تایبەتی بۆ ئایین دەبەستێت، چەكدارانی داعش لەهەر چوار لای ئەم گۆی زەوییەن، بەڵام ئەمانە هەمووی لەلایەك، لەلایەكی دیكە پشتگیری ئەو دەوڵەتانەیە كە لە داعشی دەكەن، ئەمەش وەك ئامرازێك بەكار دەهێنن بۆ یەكلاكردنەوەی كێشەكانیان، بۆیە بە رێگەی داعش زیاتر لەچەند ئامانجێك لە عێراق و سووریا بەدیدەهێندرێت، لەوانە ئامانجی ئابووری و ستراتیژی و سەرەنجامیش عێراق و سووریا لاواز دەكەن و ئاراستەی شەڕەكەش بەرەو ئاراستەیەكی مەزهەبگەرایی و تەواوی كەمینەكانی ناوچەكە دەبەن، داعش تەنها دژی شیعە و كورد نییە، بەڵكو سوننە و كریستیان و ئیزیدی و هەموو ئایینەكانی دیكە بە ئامانج دەگرێت، واتە پارچەیەكن لە رق و كینەی ئایینی و ئەوەی ئەوان بڕوایان پێیەتی ئەنجامی دەدەن، ئەو قەسابخانە و تاوانانەی دژی برایانی ئێزیدی لە شنگال ئەنجامیان دا، بەڵگەن لەسەر ئەوەی تاوانەكانیان لە سەرچاوەی رق و كینەی ئەو ئایینەوە دەیكەین كە بڕوایان پێیەتی، ئێمە گوێمان لێ نەبووە خەڵكێكی ئێزیدی خۆی تەقاندبێتەوە و زیانی بە كەس گەیاندبێت، ئەوانیش بیر و باوەڕی خۆیان هەیە كە بۆیان ماوەتەوە، هەروەك چۆن موسڵمان و كریستیان و جوولەكەش بیر و باوەڕی خۆیان بۆ ماوەتەوە. ئێزیدییەكان كۆمەڵكوژكران و ژنەكانیان كرانە سەبایە، لەبەر ئەوەی داعشیەكان ئەو بیر و باوەڕەیان هەبوو كە لە دڵیاندا بوو، ئەگەرنا ئێزیدییەكان هیچ تاوانێكیان ئەنجام نەداوە، بۆیە من پێموایە ئەم شەڕە وا زوو لەگەڵ داعش كۆتایی نایەت و فیكری داعش و ئەو دەوڵەتانەی پشتگیریی داعش دەكەن هەر دەمێنن، لەمەش زیاتر هەتا ئەگەر بەسەر داعشیشدا زاڵ بن، لەبەر ئەوەی فیكری داعش و ئەو دەوڵەتانەش كە پشتگیری ئەو فیكرە دەكەن، بوونیان هەیە، ئەوا بە ناوێكی دیكە داعشێكی خراپتر دروست دەبێتەوە، واتە دووبارە بە ناوێكی دیكە خۆی بەرهەمدەهێنێتەوە، وەك ئەوەی قاعیدە و بۆكۆحەرام و تاڵیبان و ئێستاش داعش و جەبهەی نوسرە و هاوشێوەكانیان بوونیان هەیە، بۆیە هەتا پارە و پشتگیری بۆ ئەم گرووپە تیرۆریستییانە هەبێت، هەردوو دەوڵەتی عێراق و سووریا بە شیوەكی گشتی لاواز دەبن، داعش و هاوشێوەكانیشی دەوڵەتانی لاواز دەكەنە پەناگەی خۆیان و تێیدا گەشە دەكەن، ئەوجا ئەو دەوڵەتە لاوازە هەر دەوڵەتێك بێت، هەروەك بارودۆخی سۆماڵ، لیبیا، نیجیریا، مالی و چەندانی دیكە، بۆیە لاوازیی دەوڵەت زەمینە خۆش دەكات بۆ دروستبوونی ئەو جۆرە تیرۆریستانە، ئەمە سەرباری ئەوەی هەندێك دەوڵەت سوودمەندە لەم گرووپە تیرۆریستانە و بە پارە و چەك و بڕیاری سیاسی و دەزگا هەواڵگرییەكانیان پشتگیرییان دەكەن، بۆیە من دڵنیام عێراقییەكان بەشێوەیەكی گشتی رووبەڕووی داعش دەبنەوە و تێكیان دەشكێنن، بەڵام ئایا ئەمە مانای ئەوەیە تێكشكانی داعش دەبێتە هۆكاری ئەوەی لاپەڕەیەكی تازە هەڵبدرێتەوە و بۆ هەتا هەتا تیرۆر كۆتایی پێ بێت؟ من دەڵێم نەخێر، تیرۆریستان لە ژێر ناو و دەموچاوی تازە دروست دەبنەوە.
* ئەگەر بێینە سەر فیكری ئیسلامی بەشێوەیەكی گشتی، هەست دەكەین سەرچاوەی ئەم فیكرە ئێستا تەنها دەوڵەتانی ئیسلامی و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست نییە، بۆیە لە وڵاتانی رۆژئاواش تیرۆریستان دروست دەبن و لەوێوە رەوانە دەكرێنە ناوچەكانی دیكە، ئایا پێتوانییە فیكری ئیسلامی پێویستی بە نوێخوازی و چاكسازی هەیە؟
- من سەد لە سەد لە گەڵ ئەوەم دەبێت چاكسازی و نوێخوازی نەك تەنها لە فیكری ئیسلامیدا، بەڵكو لە فیقهی ئیسلامیشدا ئەنجام بدریت، لەبەر ئەوەی داعش شتێكی تازەی لە بواری فیقهی ئیسلامیدا دروست نەكردووە، بەڵكو ئەوەی جێبەجێكردووە كە هەیە، بۆ نموونە ئەوەی بەرامبەر ئێزیدییەكان كردوویانە، حوكمی فوقەهایە و جێبەجێكردنی ئەو حوكمەیە بەسەریاندا كە یان دەبێت ببنە موسڵمان، یان دەبێت بكوژرێن، بۆیە پێش ئەوەی داعش بوونی هەبێت، پێش ئەوەی محەمەد عەبدلوەهاب لەدایك بێت، كە داعش لە رووی فیقهەوە دەگەڕێتەوە سەر مەزهەبی وەهابی كە محەمەد عەبدلوەهاب دامەزرێنەریەتی و ئەم پرسە كۆنە، بۆیە پێویستە موسڵمانان بە سوننە و شیعەوە پێش ئەنجامدانی گۆڕانكاری فیكری، گۆڕانكارییەكی فیقهی دروست بكەن، ئەو فەتوا تاوانكارییانەی كە مرۆڤ لەسەر بنەمای ئەو بیروباوەڕە ئایینییە پۆلێن دەكات كە پێڕەوی بكەن، ناچاریان دەكات، یان دەبێت ببنە ئیسلام، یان دەكوژرێن، ئەم پرسە كۆنە و دەگەڕێتەوە بۆ ئەو سەردەمەی كەنیسە و ئایینەكانی دیكەش مرۆڤیان لەسەر بنەمای ئایینەكەی پۆلێن دەكرد، بەڵام ئێستا دنیا پێشكەوتووە و سەردەمەكە گۆڕاوە، بۆیە هیچ چارمان نییە دەبێت شۆڕشێكی فیقهی بۆ راستكردنەوە بەرپا بكەین، ئەم شۆڕشە دەبێت لە ئەزهەری شەریف و نەجەفی ئەشەرەف هەموو مەرجەعە ئایینییەكان لە هەركۆیەك بن، دەست پێبكات، سەبارەت بەو گەنجە موسڵمانەش كە ئاماژەتان پێكرد لە ئەوروپا و رۆژئاوا دەژین و توندوتیژی بەرهەم دەهێنن، ئەم گەنجانە خۆ لە رۆژئاوا خەریكی ئەوە نین فیكری تازە و خوێندنەوەی تازە بۆ ئیسلام بەرهەم بهێنن، بەڵكو ئەوانیش وەڵامدەرەوەی ئەو ئەفكارانەن كە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە پێیان دەگات، بۆیە گەنجێكی موسڵمان لە ئەمریكا بێت، یان ئەوروپا، یان ژاپۆن، یان روسیا، ئەو واتێگەیشتووە ئەوە ئیسلامە كە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا پیادە دەكرێت، ئەمەش واتە ئیسلام بریتییە لەوەی كلاشینكۆفێك هەڵبگرێت، یان بۆمبایەك بتەقێنێتەوە و ئەوەی لەگەڵ ئایینەكەی یەكناگرێتەوە، بیكوژێت، سەرنج بدەن بەپێی فیقهی ئیسلامی بە سوننە و شیعەوە هیچ كەسێك لە سەر گۆی زەوی مافی ژیانی نییە، بێجگە لەوەی پێڕەوی ئایینەكەی بكات، ئەوجا ئەو كەسە كریستیان بێت، یان جوولەكە، یان زەردەشتی، یان هەر ئایینێكی دیكەی هەبێت، گەر نەبێتە ئیسلام، دەبێت بكوژرێت، ئەمەش دانیشتووانی چین و هیندستان و هەر چوار گۆی زەوی دەگرێتەوە، ئەمە لە كاتێكدا موسڵمانان بەپێی دانیشتووانی گۆی زەوی كەمینەن، بۆیە دەڵێم: پێویستمان بە راستكردنەوەی بنەماكانی فیقهی ئیسلامی هەیە كە داعش پشتی پێ بەستووە.
* بەڵام زۆربەی بیرمەندانی ئیسلامی بەو جۆرە سەیری ئیسلام ناكەن وەك ئایین، بەڵكو وەك مەزهەب سەیری دەكەن، بۆیە قورئان تاكە مەرجەعە بۆ هەموو ئیسلام، ئایا ئێستا ناتوانرێت دووبارە قورئان بۆ ئەم سەردەمە تەفسیر بكرێتەوە و لە سەرووی مەزهەبەكانەوە مامەڵەی لەگەڵدا بكرێتەوە؟
- قورئانی پیرۆز سەرچاوەی یاسادانانە، فوقەهائەكانی ئیسلام پشت بە قورئان و فەرموودەكانی پێغەمبەر (د.خ) و هەندێك سەرچاوەی دیكە دەبەستن بۆ ئەوەی فەتوا بدەن، بۆیە لەم روانگەیەوە دەتوانین بنەمای ئەو فەتوایانە راستبكەینەوە، بۆ نموونە ئەو فەتوایەی رێگە دەدات ئێزیدی، یان بوزی، یان مولحید بكوژرێت، ئەمە فەتوایەكی نەگۆڕە، باشە بۆچی بكوژرێت؟ واتە مولحید، یان دەبێت ببێتە ئیسلام، یان بكوژرێت، ئەم جۆرە فەتوایانە ئیشكالیەتی تێدایە، هیچ بنەمایەكی لە قورئانی پیرۆزدا نییە، بەڵكو ئەمە قسەی فوقەهایە، بێگومان ئەم قسانە لەوە قورسترن كە بتوانم لە دیمانەیەكدا چڕیان بكەمەوە، بۆیە دەڵێم جیهان بەگشتی و موسڵمانان بەتایبەتی پێویستیان بە شۆڕشێكی راستكردنەوەی فیقهی هەیە، بۆ ئەوەی ئەو جۆرە فەتوایانە بگۆڕدرێن، كە خۆی لە خۆیدا بنەمایەكی زۆر پتەوە بۆ بەرهەمهێنانی تیرۆر، هەروەها دەبێت چەمكە عەقائدییەكانیش راستبكرێنەوە، ئێمە شانازی بە خۆمانەوە دەكەین كە موسڵمانین، بەهەمان شێوەی موسڵمان، ئێزیدییەكیش شانازی بەخۆی دەكات كە ئێزیدییە، بوزییەك هەمان شانازی دەكات و مولحیدێكیش شانازی بە ئیلحادی خۆیەوە دەكات، بۆیە پێویستمان بەوەیە نەخشە بۆ ژیانێكی ئاشتی دابڕێژین لەسەر بنەمای هاووڵاتیبوون، هەر وەك چۆن پێشتر دەژیان، هەموو پێكهاتەكان بوونیان هەبوو، پێشتر ئێزیدی و كریستیان و شەبەك و جوولەكە، سوننە و شیعە و كورد و عەرەب و توركمان لەم كۆمەڵگەیە هەبوون و هەمووشیان پێكەوە ژیاون. بە درێژایی هەموو مێژووی عێراق شەڕێكی ناوخۆیی لە نێوان پێكهاتەكانی ئەم وڵاتە لەسەر بنەمای نەتەوە و ئایین رووینەداوە، ئێستا ئەم فیتنە و و خوێنڕێژییە دروست بووە، لەبەر ئەوەی ئەو دەنگانە بوونیان هەیە كە شوێنكەوتووی قسەی فوقەهائەكانن و شوێنكەوتووانی بزاڤە ئسلامییەكانی داعش و هاوشێوەكانی داعشن. بۆیە دەڵێم ئەگەر دەمانەوێت فیكری داعش لە ریشەوە هەڵبكێشین، دەبێت بنەما فقهییەكان راستبكرێنەوە. كە تیرۆریستان بۆ جێبەجێكردنی ئامانجەكانیان پشتی پێدەبەستن.
* ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ سەرچاوەی فیكری داعش و تیرۆریستان، كە وەك ئاماژەت پێكرد، دەگەڕێتەوە بۆ فیكری وەهابی، پێشتر رۆژئاواش هۆكارێك بووە بۆ برەودان بەم فیكرە، بەڵام ئێستا بۆ خودی رۆژئاوا و جیهان بۆتە سەرچاوەی مەترسی، وەك زانایەكی ئایینی ئیسلام راتان لەسەر ئەم ئیشكالیەتە چۆنە؟
- ئەوەی دەڵێن تیرۆریستان و ئەو چەكدارانەی كە لە سەردەمانی شەڕی سارد لەلایەن ئەمریكاوە بۆ دژایەتیكردنی یەكێتی سۆڤیەت پشتگیری دەكران، بۆ ئەوە بووە كە ئەوان لە هەناوی رۆژئاواوە دروستكران بۆ ئەوەی شەڕ لەگەڵ یەكێتی سۆڤیەت بكەن، بەڵام دوای هەڵوەشانەوەی یەكێتی سۆڤیەت، ئەم تیرۆریستانە بڵاوبوونەوە، لە ئەفغانستانەوە لەژێر چەتری ئەمریكا گوازرانەوە بۆ بۆسنە و هەرسك بۆ ئەوەی لەوێ شەڕ بكەن، دوای ئەمە رێكخراوی قاعیدە لە دامەزرێنەرانی هەڵگەڕایەوە و ئەم چیرۆكەش ئاشكرایە، بۆیە من دەڵێم بەكارهێنانی ئیسلام بەشێوەیەكی سیاسی، هەروەها بەكارهێنانی بزاڤە جیهادییەكان بۆ نەهێشتنی نەیارانی سیاسی، ئاكامی زۆر خراپی لێدەكەوێتەوە، هەروەك چۆن ئێستا داعش و هاوشێوەكانی داعش و بۆكۆحەرام و تاڵیبان و بەرەی نوسرە لە ناوچەكە دەبینین، بڵاوبوونەوەی ئەم تیرۆرە و بڵابوونەوەی گوتاری رق و كینە كە گوتاری تیرۆریستانە توانای ئەوەی هەیە سەرنجی خەڵك رابكێشێت، ئەمە بێجگە لەو پشتگیرییە ئیقلیمییەی هەیانە، هەر بۆ نموونە هاووڵاتییەكی ئاسایی ناتوانێت لە وڵاتێكەوە بچێت بۆ وڵاتێكی دیكە، ئەگەر فیزەی پێ نەبێت، بۆیە پرسیار ئەوەیە چۆن لە هەر چوار لای گۆی زەوییەوە چەكدارانی ئەم گرووپە هاتوچۆ دەكەن؟ چۆن دەتوانن بگەنە موسڵ یان رەقە؟ ئایا لە فڕۆكەخانەی هەولێر و بەغدا دێن و دەچنە ئەو شوێنانە، یان لە وڵاتانی دەوروبەرەوە دەچن؟ دیارە ئەم ناوچەیەش داخراوە و لەسەر دەریا نییە، بۆیە هەر لەو سنوورانەوە دێن، بەڵام چەكیان چۆن بۆ دەچێت و چۆن تەمویل دەكرێن؟ دیسان دەڵێم دەوڵەت هەن پشتگیری داعش دەكەن و هەتا ئێستاش پشتگیرییان دەكەن، بۆیە پێموایە لەوانەیە بەمزووانە داعش تێكبشكێت، بەڵام چەندین داعشی دیكە بە ناو و دەموچاوی تازە دروست دەبنەوە.
* دیارە سەرچاوەی فیكری وەهابییەت لە عەرەبستانی سعودییەوە سەرچاوەی گرتووە، ئایا لەم بارودۆخە پێویست نییە ریفۆرم و چاكسازی هەر لەسعودیەوە دەست پێبكات؟
- مەسەلەی فیكری وەهابییەت وەك كەشتییەك، یان شمشێرێك لەلایەن بنەماڵەی (ئال سعود)ـەوە بەكارهێنراوە بۆ ئەوەی پێی بگەنە دەسەڵات، كە دامەزراندنی دەوڵەتی سعودیەی هاوچەرخە، دوای دامەزراندنی ئەم دەوڵەتە هاوچەرخە و یەكگرتنی لەژێر سەركردایەتی شا فەهد بن عەبدولعەزیز، ئیتر لەو كاتەوە شای سعودیە بووە دەوڵەمەتدار و دەسەڵاتدار، نەك پیاوێكی ئایینی، بۆیە جارێكی دیكە فیكری وەهابییەت گەڕێندرایەوە بۆ ئەو شوێنەی لێوەی سەرچاوەی گرتبوو، فیكری وەهابییەت گەڕێندرایەوە بۆ مزگەوتەكان و پێیانگوتن بچن لە مزگەوتەكاندا ئەم فیكرە جێبەجێ بكەن، بۆیە ئەم فیكرە هەتا ساڵی 1980 كە سۆڤیەت ئەفغانستانی داگیركرد، هەر لەمزگەوتەكان كاریگەری هەبوو، هەتا ئەمریكا داوای لە سعودیە كرد، جارێكی دیكە فیكرەی وەهابییەت بژێنێتەوە و چالاكی بكات، ئەویش ئەم فیكرەیەی ژیاندەوە و چالاكی كردەوە، بۆیە لە ئێستا لە فیكرێكی وەهابی زیاتر هەیە، وەهابی سعودی گرێدراوەتەوە بە حوكمڕانیی سعودییەوە، هەڵگرانی فیكری وەهابی لە سعودیە لە رووی فیكرەوە تیرۆریستن، بەڵام خۆیان تیرۆریست نین، راشكاوانەتر ئەمانە فیقهێك بەرهەم دەهێنن و بانگێشەی بۆ دەكەن كە لە جێبەجێكردنیدا تیرۆریست بەرهەم دەهێنێت، بەڵام وەهابیەكی دیكەیە هەیە لە دەرەوەی دەسەڵاتی شانشینی عەرەبستانی سعودیەیە، وەك ئەو وەهابییەتەی داعش و بەرەی نوسرە و ئەوانی دیكە پیادەی دەكەن، بۆیە ئەمانە هیچ پەیوەندییەكیان بە سیستمی حوكمڕانیی سعودیەوە نییە، بەڵام لە فیكر و مەزهەب و فیقهدا هاوبەشن، لەبەر ئەمە ئێستا سعودیە لە هەڵوێستێكی دژواردایە، لەلایەك خۆی وەك دەوڵەت ئەندامی هاوپەیمانی نێودەوڵەتییە دژی داعش، لەلایەكی دیكەوە مزگەوتەكانی سعودیە فیكری وەهابی بەرهەم دەهێنن، ئەمەش وایكردووە خەڵك حكومەتی سعودیە بەوە تۆمەتبار بكەن كە لە پشت تیرۆریستانە، بەڵام حكومەتی سعودیە نەك پشتی تیرۆریستانی نەگرتووە، بەڵكو خۆی بەشدارە لە هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی بۆ شەڕكردن لەگەڵ تیرۆریستان بە شێوەی سەربازی، بەڵام بەداخەوە مزگەوت و میدیاكانی سعودیە هەتا ئێستاش فیكری داعش و وەهابیزم بەرهەم دەهێنن، بۆیە دەوڵەتی عەرەبستانی سعودیە گرنگە زۆر بە جددی هەوڵبدات فیكر و فیقهی وەهابی بگۆڕێت، لەبەر ئەوەی فیكر و فیقهی وەهابی سەرچاوەی هەموو ئەو گرووپە تیرۆریستیانەیە هەر لە بۆكۆحەرام و شەبابی موسلم لە سۆماڵ، داعش لە نەیجیریاوە تا پاكستان و لە هەموو شوێنێك بڵاو بۆتەوە، هەموویان بیروباوەڕەكانی محەمەد بن عەبدولوەهاب جێبەجێ دەكەن.
* وەك ئاگادارن لە كۆتایی سەدەكانی ناوەڕاست لە ئەوروپا ریفۆرم لە ئایینی كریستانی كرا، ئەمەش بووە هۆكاری سەرهەڵدانی كریستیانی لیبڕاڵی، ئایا لەو بڕوایەدای ئەمەش لە جیهانی ئیسلامی رووبدات؟
- هیچ چار نییە و دەبێت ئەم ریفۆرمە لە جیهانی ئیسلام رووبدات، ئەگەر موسڵمانان و سەنتەرەكانی ئایینی و زانایانی ئایینی و بیرمەندان و رۆشنبیران و میدیاكاران هەڵنەستن بە دەستپێشخەری بۆ بەرهەمهێنانی شۆڕشێكی راستكردنەوە و ریفۆرمخوازی لە بواری فیكر و فیقهی ئیسلامی، ئەوا وڵاتانی ئیسلامی دەبنە گەورەترین بەرهەمهێنەری تیرۆریستان لەجیهاندا، ئەمەش زیانی گەورە بە پەرەپێدان و سەقامگیری لە هەموو جیهان دەگەیەنێت. بۆیە هەموو جیهان چاوەڕوانی ریفۆرمخوازە موسڵمانەكانە، بۆ ئەوەی ریفۆرمی فیكر و فیقهی ئیسلامی بكەن و بەرهەمهێنانی تیرۆریستان رابگرن.
* ئایا رۆژئاوا هاریكاری بیرمەندان و فوقەهای ریفۆرمخوازی موسڵمانان دەكات، بۆ ئەوەی ئەم پرۆسەیە سەركەوتوو بێت؟
- رۆژئاوا ناتوانێت ئەم كارە بكات، بەڵام دەكرێت نەتەوە یەكگرتووەكان و ئەنجوومەنی ئاسایش گوشار بخاتە سەر دەوڵەتانی ئیسلامی، بە رێگەی بڕیارەكانی ئەنجوومەنی ئاسایش بەوەی ئەو فەتوا تیرۆریستیانە وەك تاوان بناسێنن، لەبەر ئەوەی تیرۆریستان لەسەر بنەمای فیكر و فیقهی ئیسلامی ئەو گوتاری رق و كینەیە بەرهەم دەهێنن، ئەم گوتارەش زۆر لە گوتاری نازییەت ترسناكترە، بۆیە چۆن جیهان دژی نازییەت راوەستا، ئەوا پێویستە ئەنجوومەنی ئاسایش بە رێگەی بڕیارە مولزەمەكانی دژی ئەو فەتوایانە رابوەستیت كە تیرۆر بەرهەم دەهێنێت، هەروەها لە هەر دەوڵەتێكەوە گوتاری رق و كینە سەرچاوە بگرێت، دەبێت بەپێی ئەو بڕیارە مولزەمانە ئەو دەوڵەتە بەرپرسیاریەتی هەڵبگرێت، ئەوجا ئەو گوتاری رق و كینەكە فیكری بێت، یان فیقهی، یان بە قسە بێت. بۆیە جیهان بەم رێگەیە دەتوانن هاوكاری موسڵمانان بكەن، بەڵام بێجگە لەم رێگەیە ناتوانن هیچ بكەن.
* بۆچی لەم سەردەمەی ئێستا توندوتیژی و كۆمەڵكوژی و شەڕ زیاتر لە وڵاتانی ئیسلامی روودەدەن، موسڵمانان موسڵمان دەكوژن، راستە ئەمە چەند سەدەیەك پێش ئێستا لە رۆژئاواش بوونی هەبووە، بەڵام ئەوان چارەسەریان كرد، ئایا هۆكاری ئەمە دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی مێژووی ئیسلام مێژووی شمشێر و خوێن بووە؟
- بێگومان بەڵی، چونكە فراوانبوونی ئیسلام بۆ هەموو ناوچەكان بە زەبری شمشێر بووە، لەسەر ئەو بنەمایە بووە، یان دەبیتە ئیسلام، یان دەتكوژم، ئەوروپاش بەو قۆناخەدا تێپەریوە، بەڵام ئەوروپا هەوڵیدا بە جیاكردنەوەی ئایین و دەوڵەت ئەو كێشەیە چارەسەر بكات، ئەمەش واتە ئایین لە شوێنەكانی خۆی رێزی هەیە، بەڵام دەوڵەت وەك یەك چاودێری هەمووان دەكات، ئەم دەوڵەتە هاوچەرخەش بەرهەمی ئەوروپایە، بۆیە وەك دەبینین ئێستا لە ئەوروپادا كێشە و ململانێ لەسەر بەرژەوەندی سیاسی و ئابووری هەیە، نەك لەسەر ئایینەكان، بۆیە دووبارەی دەكەمەوە ئەگەر دەوڵەتانی ئیسلامی هەوڵنەدەن هەڵمەتێكی ریفۆرمخواز بۆ راستكردنەوەی فیكر و فیقهی ئیسلامی دەست پێبكەن، ئەوا دەبنە گەورەترین بەرهەمهێنەری تیرۆر و تیرۆریستان لە هەموو جیهاندا، دەبێت بزانین تیرۆر دژی دەوڵەتە، بۆیە دەبێت هەوڵبدەین دەوڵەتی هاوچەرخ بونیاد بنێین، كە جیاوازی نەكات لە نێوان هاووڵاتیەكانی لەسەر بنەمای ئایین و نەتەوە و نەژاد، بە دامەزراندنی ئەم دەوڵەتە بە شێوەیەكی كاتی لە تیرۆر رزگارمان دەبێت، بەڵام رزگاربوونی تەواومان لە راستكردنەوەی فیكر و فیقهی ئیسلامی تەواو دەبێت.