پسپۆڕێك كە خۆی لە بنەڕەتدا موسڵمان نییە و لە میانەی دیراسەت و توێژینەوە بە ئایین و مێژووی ئیسلام ئاشنا دەبێت، چۆن بیر دەكاتەوە و چۆن سەیری ئەو توندوتیژییە دەكات كە تیرۆریستان بە ناوی ئایینەوە بەرهەمیان هێناوە؟ ئایا تاچەند گرنگە دیالۆگی بەردەوام لە نێوان زانایانی ئیسلام و توێژەرانی رۆژئاوا لەسەر ئیسلام بەردەوامی هەبێت؟ لەم وتووێژەی گوڵان لەگەڵ پڕۆفیسۆر فرانك گریفیل ئەو پرسانە تاوتوێ دەكرێت. ئەو كەسایەتییە ئەكادیمییە ئوستادە لە دیراسەتی ئیسلامی و وەك خۆی باسی دەكات، دوای ئەوەی دیراسەتی فەلسەفە و ئەدەبی عەرەبی و ئیسلامی لە زانكۆكاكانی گۆتینگ لە ئەڵمانیا و دیمەشق و بەیروت و لەندەن تەواوكردووە، نامەی دكتۆراكەی لەسەر (پەرەپێدانی دادوەری لە یاسای لادەر (قانون الردة) لە ئیسلامی كلاسیكی) ئامادە كردووە. بۆ قسەكردن لەسەر دیاردەی تیرۆریستانی داعش و بزووتنەوە ئیسلامییە رادیكاڵییەكان ئەم وتووێژەمان لەگەڵ ئەنجامدا، گەرچی لەگەڵ ئەوەی تێبینی زۆرمان لەسەر بۆچوونەكانی هەیە، بەڵام دوای ئەوەی پڕۆفیسۆر گرافیل ئەم دەقەی بە ئینگلیزی بینیوەتەوە، وەك خۆی بڵاوی دەكەینەوە، بۆ ئەوەی خوێنەرانی گوڵان ئاگاداری ئەم تێڕوانینەش بن.

* نوێكردنەوە لە ئایینی ئیسلامدا چارەسەرێكی سەرەكی و درێژخایەنە بۆ تیرۆریزم لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست. لە هەموو سەنتەرێكی توێژینەوەدا جەخت لەسەر ئەوە دەكرێت كە پێویستە سەركەوتن لەسەر ئاستی ئایدیۆلۆژی، نەك سەربازی بەدەست بهێندرێت. تا چ راددەیەك ئەگەری ئەوە هەیە جیهانی ئیسلامی نوێگەری، یاخود چاكسازی لە ئیسلامدا بكات؟
- ئیسلامی سەلەفی رەوتێكە كە پێش300 ساڵ بەر لە ئێستا لە ئارادا نەبووە، بەڵكو لە رۆژگاری سەدەكانی هەژدە و نۆزدە و بیستدا هاتەئاراوە. هەروەها سەلەفیزمی جیهادییش تەنها لە ساڵانی حەفتاكانی سەدەی بیستدا سەریهەڵدا و دروستبوو. كەواتە مەسەلەیەك نییە كە بگەڕێتەوە بۆ مێژووی ئیسلام. من لەوە دڵنیا نیم ئایا قسەكردن لەبارەی چاكسازیكردن لە ئیسلامدا بەڕاستی زۆر یارمەتیدەر بێت، چونكە جیهادیزم لە ئێستادا بەشێكە لە بزووتنەوەی چاكسازی و بەرهەڵستی زۆرێك لەو دەسەڵاتانەی كردووە كە پێشتر لە ئیسلامدا بوونیان هەبووە.
* دەگوترێ خەڵكی وەك ئایین سەیری ئیسلام ناكەن، بەڵكو وەك تایەفە لێی دەڕوانن، پرسیارەكە ئەوەیە: چۆن لە سەدەی بیست و یەكدا تەفسیری دیكە بۆ قورئان بكرێت وەك مەرجەعیەتی ئیسلام لە بری ئەوەی چاكسازی لە مەزهەبەكاندا بكرێت؟
- پێموایە تا راددەیەك كورتبینییە ئەگەر بڵێین جیهادییەكان وەك ئایین لە ئیسلام ناڕوانن، دژوارە ئەوە یەكلا بكەینەوە كە كامە ئایینە و كامە ئایین نییە، سەختە بتوانین پێناسەی ئایین بكەین، بەڵام راست نییە ئەگەر بڵێین ئەوان (جیهادییەكان) ئیسلام وەك ئایدیۆلۆژیایەكی سیاسی بەكاردەهێنن، نەك وەك ئایین. جیهادیزم بەشێكە لە ئایینی ئیسلام و هەڵگری هەموو ئەو خەسڵەتانەیە كە وادەكات وەك ئایین لێی بڕوانین. پێموا نییە كارێكی ژیرانە بێت لەم حاڵەتەدا جیاوازی بكەین لە نێوان ئیسلام وەك ئایین و ئیسلام وەك ئایدیۆلۆژیایەكی سیاسی، چونكە ئەوان هەوڵی هێنانەدی ئامانجگەلێكی سیاسی دەدەن كە بە ئامانجگەلێكی تەواو ئایینی دادەنێن، هەروەها ئەوان هەوڵی هێنانەدی ئامانجی ئایینی دەدەن. دەمەوێت ئەوەش زیاد بكەم كە كارێكی ژیرانەیە هەندێ رەوتی ئیسلامی بە تایەفە-مەزهەب- دابنێین و هەندێكیشان نەخەینە ئەم خانەیەوە. ئەگەر مەزهەب (فیرقە) بێت، ئەوا مانای وایە یەكێكە لە ژمارەیەكی زۆر لە گرووپە ئایینییەكانی نێو ئیسلام، یاخود باشترە بڵێین یەكێكە لە ژمارەیەكی زۆر لە گرووپەكانی نێو ئایینی ئیسلام. ئەمەش شتێكی زۆرمان پێ ناڵێت، چونكە هەر موسڵمانێك بەشێكە لە ئاڕاستەیەكی دیاریكراو لە نێو ئیسلامدا. ئەوەی بەڕاستی بەدی دەكەین بوونی ململانێیەكی دیاریكراوە لە نێو ئاڕاستەكانی نێو ئیسلامدا، بۆ نموونە كاتێك دەبینین دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام (داعش) لە سووریا هەروەها لە عێراق پێشڕەوی دەكات، ئەوا بەرەنگاری دەسەڵاتی تەقلیدی دەبێتەوە لە ئیسلامدا. كەواتە گرووپی جیاواز هەن لە ئیسلامدا كە لە شەڕی ناوخۆوە تێوەگلاون.
* زۆرێك لە گرووپە جیهادییەكان سەر بە مەزهەبی وەهابییەتن، كە ئەم رەوتەش لە سەدەی هەژدەدا لە سعودیە وەك رەوتێكی چاكسازی و نوێگەری لە ئیسلامدا دروستبووە، بەڵام ئێستا بۆتە سەرچاوەی دروستبوونی توندوتیژی، ئایا چۆن دەكرێت لە سەدەی بیست و یەكدا ئەو چاكسازییە بكرێت؟
- پێموایە بە هەڵەتێگەیشتنە كاتێك دەڵێن وەهابیزم گۆڕاوە بۆ شتێكی دیكە، بە تێڕوانینی من لە بنەڕەتدا و لەدوای سەدەی هەژدەوە، وەهابیزم هیچ گۆڕانكاری بەسەردا نەهاتووە. ئەگەر لە سەدەی هەژدەدا بزووتنەوەیەكی چاكسازی بووبێت، ئەوا لە ئێستاشدا بزووتنەوەیەكی چاكسازی هەیە و هەمان ئامانجی هەیە. بە مانای ئەوەی دەسەڵاتە تەقلیدییەكانی ئیسلام - سۆفیزم و تیولۆجیای ئەشعەری و شیعە - هەمان ئامانجیان هەیە، ئەوە شەڕی ئایدیاكان بوو كە لە سەدەی هەژدەدا بەرپا كرا. بە دڵنیاییەوە لە ئێستادا لە بازنەیەكی بەرفراوانتردا شەڕەكە دەكرێت، بەڵام پێموا نییە «وەرچەرخان» بێت. ئەوانەی لە پشت ئەم بزووتنەوەیەوەن، وا لە خۆیان دەڕوانن كە هەمان ئەو كارە دەكەن كە محەمەد بن عەبدولوەهاب لە سەدەی هەژدەدا كردی. لەم حاڵەتەدا شتێكی نوێ هەیە، ئەوان لە سەدەی هەژدەدا هێزێكی بچووك بوون، بەڵام لە سەدەی نۆزدە و سەدەی بیستدا تین و تاویان سەند. جێی بایەخە كە دەبینین چۆن ئەم بزووتنەوە چاكسازییانە چارەسەری مۆدێڕن دەگرنەبەر كاتێك رووبەڕووی كێشەی مۆدێڕن دەبنەوە.
* ئەزموونی كۆمەڵگە موسڵمانەكانی ئەمریكا و ئەوروپا ئەوەی خستۆتەڕوو كە ئایدیای سەلەفی پەیوەندی بە كەشی سیاسی باڵادەستی ئەو وڵاتانەوە نییە، چونكە دەبینین كەشە ئازاد و لیبڕاڵەكە بۆتە هۆی دروستبوونی ژمارەیەكی زیاتری تیرۆریستان بەتایبەتی لە دوای دروستبوونی داعشەوە، ئایا پێتوا نییە بۆ تێگەیشتن لە ئیسلام پێویستە چاكسازی لە ئیسلامدا بكرێت؟
- پێموایە هەڵە دەكەن كاتێك دەڵێن: سەرجەم سەلەفییەكان جیهادین، سەلەفیزم- ناڵێم جیهادیزم تەحەددیەكی گەورەترە بۆ ئیسلام، هەروەها سەلەفیزم بزووتنەوەیەكی بەربڵاوترە، زۆرێك لە سەلەفییەكان هەن كە هەرگیز لە توندوتیژیەوە تێوەنەگلاون و زۆریش ئاشتییانەن. دەبێت درك بەوە بكەین كە ئەمە لە كۆتاییدا بزووتنەوەیەكی تیولوجییە و هەندێ ئایدیا و تیولۆجی دیاریكراوی هەیە. كەواتە كاتێك ئێوە دەڵێن: دەبێت تێگەیشتنێكی نوێ هەبێت بۆ ئیسلام، ئەوا پرسیارەكەی من ئەوەیە: پێشنیاری چی دەكەن؟ چونكە لە راستیدا ئەم كەسانە پێشنیاری تێگەیشتنێكی نوێ دەكەن بۆ ئیسلام كە لە تیولۆجیای ئەشعەری و تیولۆجیای شیعە و تیولۆجیای ماتریدی جیاوازە- كە بۆ سەدەیەك وتراوەتەوە- هەر لە مەدرەسەكانی ئیسلامەوە بەردەوام بووە تاوەكو دەگاتە زانكۆ مۆدێڕنەكان. ئەم خەڵكانە تەحەددای ئەمە دەكەن و دەڵێن: دەتوانیت بگەڕێیتەوە بۆ دەقە ئەسڵییەكان، بە مانای قورئان و حەدیس، و پێویست ناكات شوێنكەوتەی هیچ قوتابخانەیەكی شەرعی بیت. ئەمە زۆر هێزبەخشە و جێی بایەخپێدانە بۆ كەسانێكی زۆر و ئەو كەسانەش شوێنی ئەوە كەوتوون. ئەوەی ئێوە دەیڵێن راستە لە ئەنجامی ئەو هەلومەرجانەوە جیهادیزم دروست دەبێت، لە كۆتاییدا سەردەكێشێت بۆ شەڕی ناوخۆیی و توندوتیژی. ئێمە ئەمە لە وڵاتە رۆژئاواییەكاندا بەدی ناكەین. چونكە، بە بەراورد بە زۆرێك لە وڵاتە ئیسلامییەكان- وڵاتانی رۆژئاوا ئازادییەكی زیاتر دەدەن بە سەلەفییەكان بۆ جێبەجێكردنی ئیسلامی تایبەت بە خۆیان. دەرفەت بدەن بگەڕێمەوە بۆ پرسی ئەوەی ئایا تەفسیر، یان تێڕوانینی نوێ بۆ ئیسلام چییە؟ ئەوا بەڕاستی دەبێت شتێكی تازە بدۆزیتەوە كە پێشتر تاقینەكرابێتەوە–تەفسیرێك- بدۆزیتەوە كە پێشتر نەكرابێت- ئەگەر بتەوێت بەرەوڕووی سەلەفییەت ببیتەوە ئەوا دەبێت وەڵامدانەوەكەت لە ئاستی تیولۆجیدا بێت و بڵێیت: نەخێر ناكرێت ئەم كارە بەو شێوەیە بكرێت و ناكرێت بەو شێوەیە لەو حەدیسە بڕوانیت و بەو دەرئەنجامە بگەیت، كەواتە من دەگەڕێمەوە و ئەو پرسیارەتان لێدەكەم ئایا پێشنیارتان چییە لە پەیوەندیدا بە تێگەیشتنی نوێیەوە لە ئیسلام؟
* ئایا ئەوەی روودەدات رەنگدانەوەی واقیعی وڵاتە ئیسلامی و عەرەبییەكان نییە كە ئێستا لە ئەوروپادا دەردەكەوێت؟
- بۆ ماوەیەكی دوور و درێژ بیریارانی سەلەفییەت لە ئەوروپادا بوونیان هەبووە. ئەمە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی جەمالەددینی ئەفغانی كە كەسێك پێش بزووتنەوەی سەلەفییەكان بوونی هەبوو. ئەو رۆژنامەیەكی لە پاریس دەركرد، پێش ئەوەی هیچ رۆژنامەیەكی دیكە لە جیهانی عەرەبیدا بڵاوببێتەوە. پێموا نییە ئەوە راست بێت كە بگوترێ لەم بارودۆخەدا شتێكی نوێ هەیە لەم بارەیەوە. هیچ شتێكی نوێ لەم بارودۆخەدا نابینم، ئەوەی هەیە شەڕی ئایدیاكانە، ئەوەی دەمانەوێ بوونی ئایدیایەكی نوێیە كە توانای بەرەنگاربوونەوەی سەلەفی هەبێت، بەڵام تا ئێستا هیچ شتێك بەدی ناكەم كە تاقی نەكرابێتەوە. زۆرێك لە رۆشنبیرانی عەرەب رایانوایە لە رێی عەلمانییەتەوە بەرەنگاریی سەلەفییەت بكرێت، ئەوەش سەركەوتوو نەبووە.
* پێش مۆدێڕنە ئەم كێشانە لە ئەوروپاش هەبوون، بەڵام كاتێك لە ئەوروپا چاكسازی ئایینی كرا، ئەوا پرۆتستانتی لیبڕاڵی دروست كرد، ئایا دەكرێت هەمان شت لە ئیسلامدا دووبارە بكرێتەوە؟
- كاتێك ئێوە باس لەوە دەكەن كە لە كۆمەڵگەكانی پێش مۆدێڕنەدا، بە مانای كۆمەڵگە ئایینییەكان، تۆتالیتارییەت بوونی هەبووە، ئەوا خاڵێك فەرامۆش دەكەن، ئەویش ئەوەیە كە لە راستیدا تۆتالیتارییەت -بە راددەیەكی گەورەش- لەگەڵ مۆدێڕنەدا بوونی هەبووە. خراپترین كات لە ئەوروپا بریتی بوو لە ناوەڕاستی سەدەی بیست، كە تەقریبەن لە سەرجەم ئەوروپادا رژێمێكی تۆتالیتاری بوونی هەبوو، لەم حاڵەتەشدا داعشیش دیاردەیەكە لەگەڵ مۆدێڕنەدا هاتووە. شێوازی دامەزراندنی دەوڵەتەكەیان شێوازێكی مۆدێڕنی دامەزراندنی دەوڵەتە. هەروەها نابێت ئەوەتان لەبیر بچێت كە دیكتاتۆریەتی بەشار ئەسەد دیكتاتۆریەتێكی زۆر مۆدێڕنە، دیكتاتۆریەتێكی عەلمانییە. هەردووكیان تۆتالیتاریەتن بە شێوازێكی زۆر مۆدێڕن. كەواتە ئەوەی پێویستە تێیپەڕێنین ئەو ئایدیایە كە پێیوایە تۆتالیتاریەت بەرهەمی كۆمەڵگەی پێش مۆدێڕنە و دەكرێت بەهۆی پەرەپێدانی هەندێ ئایدیای مۆدێڕنەوە بەسەریدا زاڵ بین. تەنها بەهۆی پێكەوەژیان و هاوكاریكردنی نێوان نەتەوە و گەلان دەتوانین بە سەر تۆتالیتاریەتدا زاڵ بین. لە ئەوروپادا بەلای كەمەوە ئەمە سەركەوتوو بووە لە ماوەی حەفتا ساڵی رابردوو (الحمدلله).
* بۆچی رۆشنبیرانی جیهانی ئیسلامی بایەخ بە زۆربوونی ژمارەی ئەو كەسانە نادەن كە لە ئەوروپاوە دەچنە نێو گرووپە تیرۆریستییەكان؟ ئەوەی ئاشكرایە ئێستا داعش لەسەر ئاستی جیهانی ئیسلام بەكار دەهێنێت بۆ پاساودان بە كارە تیرۆریستییەكانی، واتە هەر تەنها كارەكانی لە جیهانی عەرەبی و ئیسلامیدا كورت نەكردۆتەوە، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا رۆشنبیرانی جیهانی ئیسلام ناتوانن بەر بە تەشەنەكردنیان بگرن؟
- بە راستی رووبەڕووبوونەوەیەكی رۆشنبیری جددی لەگەڵ داعشدا بەدی ناكەم، مەبەستم ئەوەیە رووبەڕووبوونەوەی سیاسی و رووبەرووبوونەوەی سەربازی هەیە، بەڵام كەسێك نایەتە پێشەوە و موناقەشە لەگەڵ كەسێكی نێو داعش بكات لەسەر كەناڵی ئەلجەزیرە. ئیسلامییەكان رووبەڕووی تەحەددی نەبوونەتەوە لە رووی ئەوەی مشت و مڕ لەسەر ئایدیاكانیان بكرێت، رووبەڕووی تەحەددی نەبوونەتەوە لەبارەی تێگەیشتنیان بۆ مێژوی ئیسلام و دەسەڵاتی ئیسلامی و لەبارەی ئەوەی كێ دەسەڵاتی بڕیاردانی جیهادی هەیە و كێ دەسەڵاتی تەكفیركردنی هەیە. گفتوگۆیەكی كراوە ناكرێت لەبارەی ئەم پرسانەوە. ئەوەی داعش لە زۆرێك لە بزووتنەوە جیهادییەكان جیا دەكاتەوە ئامادەبوونیەتی بۆ تەكفیركردنی موسڵمانە ئاساییەكان. ئەگەر گفتوگۆیەكی كراوە بكرێت و خەڵكی لەوە تێگەیشتن كە ئەوان ئەنجامی دەدەن، ئەوا لێیان دوور دەكەونەوە، چونكە ئەمە كۆمەڵگەی موسڵمانان تێكدەدات و سەرجەم كۆمەڵگە موسڵمانەكان تێكدەشكێنێت، چونكە ئەمە بوار دەدات بەوەی بڵێم دراوسێكەم موسڵمان نییە و لە سایەی هەندێ هەلومەرجدا بوارم پێدەدات بیكوژم، واتە دراوسێكەی خۆم لە ناو ببەم، ئەمەش بێئەندازە مەترسیدارە و بەداخەوە ئەمە پرسێكە گفتوگۆیەكی كراوەی لەبارەوە ناكرێت. هەندێ جار دووچاری سەرسوڕمان دەبم كە چۆن موسڵمانەكان زانیارییەكی كەمیان هەیە لە بارەی ئەوەی چۆن كەسانی دیكە بیریان لێدەكەنەوە، بۆ نموونە لەبارەی تێگەیشتنە ئایینییەكانی ئەم بزووتنەوە سەلەفییە رادیكاڵانەوە. ئەمە شتێكە پێویستە لە قوتابخانەكاندا بخوێندرێت.
* دەبینین دروستبوونی ئەم تیرۆریزمە بە ناوی ئیسلامەوە هەڕەشە لەسەرجەم جیهان دەكات و لە راستیدا چەندین رۆشنبیر ئاستبەرز هەن لە جیهانی عەرەبی و ئیسلامی یاخود لە جیهاندا كە توانای چاكسازیكردنیان هەیە لە ئیسلامدا، بەڵام بێدەنگن، رەنگە لەبەر ئەوەی مەترسی ئەوەیان هەیە بكوژرێن، هەروەها ئیدانەیەكی بەرچاوی كارەكانی داعش بەدی ناكرێت، پرسیارەكە ئەوەیە تا چەند پێویستە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بۆ ئەنجامدانی ئەم ئەركە هاوكاری ئەو رۆشنبیرانە بكات؟
- پێموایە ئیدانەیەكی زۆری داعش كراوە لەلایەن زۆرێك لە رۆشنبیرە موسڵمانەكان و زۆرێك لە سەركردە موسڵمانەكانەوە. ئەوەی روونادات رووبەڕووبوونەوەیەكی جددییە لەگەڵ داعشدا، بۆ نموونە لەوە بڕواندرێت ئایا ئەوان پێشنیاری چی دەكەن و ئایا ئایدیای ئەوان چییە و هتد. ئەوەی زۆر گرنگە، رەتكردنەوەیانە بۆ رێككەوتنی سایكس پیكۆ، ئەمە یەكەم بزووتنەوەیە بەڕاستی و بە شێوەیەكی رادیكاڵی ئەو سنوورانە رەتبكاتەوە كە لە دوای جەنگی یەكەمی جیهانەوە هاتنەئاراوە. ئەمە تەحەددییەكی راستەقینەیە بۆ ئەو دەوڵەتە نەتەوەییانەی لە سەدەی بیستدا دامەزران. لەبەر ئەوە دەبێت لەبارەیەوە بدوێن و گفتوگۆی لەبارەوە بكەن و ئەوە یەكلابكەنەوە كە ئایا ئەوان چییان دەوێت؟ ئایا دەتانەوێت پارێزگاری لەو سنوورانە بكەن كە لە ئارادان، یاخود تەرتیباتێكی دیكەیان دەوێت و چۆن دەكرێت ئەم كارە ئەنجام بدرێت؟ ئایا باشتر نییە كە هەوڵ بدرێت لە رێی هاوكارییەكی زیاترەوە بەسەر ئەم سنوورانەدا زاڵ بین، هەروەك ئەوەی لە ئەوروپا روویدا یان پەرەی پێدرا لە دوای جەنگی دووەمی جیهانەوە، بۆ نموونە بە دەگمەن سنوورێك ماوەتەوە لە نێوان فەڕەنسا و ئەڵمانیا و بەلجیكا و هۆڵەندادا؟ رەنگە ئەمە چارەسەر نەبێت بۆ ئەو تەحەددییەی سایكس پیكۆ خوڵقاندوویەتی؟ پێویستە هەمو ئەمانە گفتوگۆیان لەبارەوە بكرێت. بوونی داعش و دەركەوتنی داعش كۆمەڵێك پرسیاری جددی خوڵقاندووە كە دەبوو پێشتر ناوچەكە رووبەڕووی ئەو پرسانە ببووایەتەوە، بەڵام ئێستا بەڕاستی ساتەوەختی ئەوەیە. دوایین شت دەمەوێت لەبارەیەوە بدوێم وتەكەی ئێوەیە كە دەڵێن: ئیسلامی ئوسووڵی هەڕەشە لەسەرجەم جیهان دەكات، بەڵام دەبێت شتەكان بخەیتە شوێنی خۆیان، بە دڵنیاییەوە لە سەرەتای ئەم مانگەدا دوانزە كەس لە پاریس كوژران، ئەمە بە مانای ئەوە نایەت كە رۆژئاوا هەڕەشەی لەسەرە لەلایەن ئیسلامییە ئوسووڵییەكانەوە، یاخود جیهادیزمی ئیسلامی، هەمان شت بۆ 11ی سێپتەمبەریش راستە، راستە سێ هەزار كەس كوژران لە هێرشەكانی 11ی سێپتەمبەردا، ئەمە تراژیدیایەكی راستەقینەیە و نابێت دووبارە ببێتەوە. بەڵام مەسەلەكە ئەوە نییە رۆژئاوا هەڕەشەی ئیسلامی ئوسووڵی لەسەر بێت، بەڵكو ئەمە حاڵەتەكەیە لە خودی ناوچەكە خۆیدا، كاتێك لە كوردستان دەڕوانیت، ئەوا ئێوە هەڕەشەیەكی راستەقینە بەدی دەكەن لە دەروازەكانتاندا. كەواتە ئەمە كێشەی موسڵمانانە و پێویستی بە وەڵامێك هەیە لە لایەن موسڵمانەكانەوە.
* لە سەدەی بیست و یەكدا كە ئەمە تەنها كێشەی جیهانی عەرەبی، یان جیهانی ئیسلامی نییە، ئایا تا چەند پێویستە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، ئەمریكا و ئەوروپا هاوكاریی ئیسلام، یان موسڵمانان بكەن بۆ ئەوەی ئیدانەی ئەم بزووتنەوەیە بكەن و رێگری لە ئەنجامدانی تاوانەكانی بكەن؟
- چاوتان لە رۆژئاوا نەبێت هاوكاریتان بكات، چونكە ئەوان ناتوانن ئەو چارەسەرەتان بدەنێ كە پێویستتانە بۆ رووبەڕووبوونەوەی داعش. رەنگە ئەوان بتوانن چەكتان پێبدەن بۆ ئەوەی شەڕ لەگەڵ داعشدا بكەن، بەڵام ناتوانن ئەو ئایدیایەتان بدەنێ كە دەتوانن بەهۆیەوە بەسەر داعشدا زاڵ بن.